Tevhit (tek tanrıcılık) kavramı, İslam düşüncesinin temellerini oluşturan en temel esaslardan biri olarak kabul edilir. Bu kavram yalnızca Allah’ın birliğini ifade eden bir inanç ilkesi olmakla kalmaz, aynı zamanda İslam doktrininin ve İslam hukukunun teorik ve pratik düzlemde şekillenmesinde belirleyici bir rol oynar. Tevhit hem bireyin inanç dünyasında hem de toplumsal düzlemde belirleyici olan bütüncül bir ilkeye karşılık gelir. Bu bağlamda Hasan el-Turabi, çağdaş İslam düşüncesinde bu kavramı yeniden ele alan ve farklı boyutlarıyla değerlendiren önemli bir düşünürdür. Turabi, tevhit kavramını sadece soyut bir ilke olarak değil, aynı zamanda birey, toplum ve devlet hayatında tezahür eden çok yönlü bir gerçeklik olarak değerlendirir. Ona göre tevhit, yalnızca Allah’ın birliğini ifade eden klasik bir inanç ilkesi değil, insanın hayatının tüm boyutlarını kuşatan dinamik bir ilkedir. Bu anlayış, geleneksel teolojik yaklaşımların ötesine geçer; düşünce, İslam hukuku ve sosyal-politik alanları içine alan daha geniş bir vizyon sunar. Turabi’nin yaklaşımında tevhit, zamanın ve mekânın değişen koşullarına uyarlanabilen, insanın yaşadığı çağın gerçeklikleriyle bütünleşebilen bir düşünce sistematiğidir. Bu bağlamda Turabi, İslam düşüncesinin klasik geleneklerinde yer alan kelamcılar, fakihler ve mutasavvıfların görüşlerini analiz edilmektedir; onlarla düşünsel bir ilişki kurarak kendi özgün konumunu belirtilmektedir. Onun amacı, tevhit kavramını teorik bir doktrinden çıkararak, hayatın tüm alanlarında uygulanabilir bir ilkeye dönüştürmektir. Bu nedenle tevhit kavramı, sadece metafizik bir inanç olarak değil, aynı zamanda pratik bir yaşam rehberi olarak ele alınmaktadır. Turabi’nin düşüncesinde din ve dindarlık arasındaki ilişki ayrıca önemli bir yer tutar. Bu iki kavramın birbirine karıştırılmasının İslam düşüncesinde çeşitli sorunlara yol açtığını vurgulamaktadır. Ona göre bu karışıklık, bağımsız düşünmeyi, içtihadı ve fıkhî yenilenmeyi sekteye uğratmakta, bireyin ve toplumun dinle kurduğu ilişkiyi dar bir alana hapsetmektedir. Turabi, dinin dindarlıktan ayrılması gerektiğini savunulmaktadır ve bu ayrımın İslam düşüncesinin yenilenmesinde kritik bir rol oynayacağını ileri sürer. Makale, Turabi’nin tevhit anlayışını bu çerçevede derinlemesine analiz etmeyi amaçlamaktadır. Onun hayatı ve eserleri üzerinden tevhit düşüncesine getirdiği yenilikçi katkılar değerlendirilmekte, özellikle İslam hukukunda doktriner olanla pratik olanın entegrasyonu, içtihat metodolojisi, fıkhî esneklik ve akıl yürütme dengesi gibi konular bağlamında ele alınmaktadır. Sonuç olarak, Turabi’nin tevhidi esas alan düşüncesi, modern çağda İslam düşüncesinin yeniden inşasında özgün bir model olarak öne çıkmaktadır.
يُعدُّ مفهوم التوحيد من المفاهيم الأساسية التي تقوم عليها العقيدة الإسلامية، بل هو حجر الزاوية الذي تُبنى عليه سائر المفاهيم والتصورات الدينية والتشريعية في الإسلام. فهو ليس مجرد معتقد نظري يعبّر عن الإيمان بوحدانية الله تعالى، بل هو مبدأ شامل ومركزي تتفرع عنه كل المفاهيم الأخرى في التصور الإسلامي للكون والحياة والإنسان. وبعبارة أوضح، فإن التوحيد يُشكّل الإطار المرجعي العام الذي ينظم علاقة الإنسان بخالقه، وعلاقته بنفسه، وبالمجتمع، وبالطبيعة، وبالكون من حوله. ولذا، لم يكن التوحيد في الوعي الإسلامي عبر التاريخ محصورًا في دائرة المعتقد فحسب، بل كان يمثل رؤية شاملة للوجود وللحياة الإنسانية في مختلف مجالاتها ومستوياتها.
وفي هذا السياق، برز عدد من المفكرين والمصلحين الإسلاميين الذين سعوا إلى إعادة صياغة مفهوم التوحيد وتفعيله ليشمل مجالات الحياة كافة، وذلك في مواجهة حالات الجمود الفكري والانفصال بين العقيدة والسلوك، أو بين الدين ومجريات الحياة الواقعية. ومن أبرز هؤلاء المفكرين في العصر الحديث الدكتور حسن الترابي، الذي عُرف بطرحه الجريء في مختلف القضايا الفكرية والسياسية والشرعية، ومحاولته إعادة قراءة المفاهيم الإسلامية الكبرى، وفي مقدمتها التوحيد، ضمن رؤية معاصرة تراعي التحولات الاجتماعية والثقافية والسياسية التي عرفها العالم الإسلامي والعالم ككل. لقد انطلق حسن الترابي من قناعة راسخة بأن الفكر الإسلامي قد تعرّض في تاريخه الطويل لنوع من الانغلاق على مفاهيمه، مما أدى إلى تجزئة التصور الإسلامي، وفصل الجوانب العقدية عن الجوانب التشريعية، وتغييب البعد العملي للتوحيد في حياة الناس. لذلك، كان مشروعه الفكري يهدف إلى إعادة ربط التوحيد بكل أبعاد الحياة الإنسانية، سواء الفردية أو الجماعية، وجعله الأساس الذي تنبني عليه كل مؤسسات المجتمع المسلم، من الأسرة إلى الدولة، ومن التعليم إلى الاقتصاد، ومن الفقه إلى السياسة. وتقوم رؤية الترابي التوحيدية على أن العقيدة الإسلامية ليست مفصولة عن الواقع، بل يجب أن تكون حاضرة في صميم الحياة اليومية للمسلم، وأن تكون بمثابة القوة المحركة لمختلف النشاطات الإنسانية. ومن هنا، لم يكتف الترابي بتقديم التوحيد كمبدأ عقدي نظري، بل سعى إلى صياغته كمنهج متكامل للحياة، يتضمن بُعداً تشريعياً، وفقهياً، وأخلاقياً، واجتماعياً. وقد سعى في كل ذلك إلى تجاوز المعالجات التقليدية التي اكتفت بالتنظير العقائدي، دون أن تطرح حلولاً واقعية لمشكلات الإنسان المسلم في العصر الحديث. كما أن الترابي لم يقدّم رؤيته في التوحيد من داخل مدرسة فكرية واحدة، بل اعتمد أسلوب الحوار والانفتاح على مختلف المدارس الإسلامية، من الفقهاء والمتكلمين إلى المتصوفة والفلاسفة، مستفيدًا من إسهاماتهم، وناقدًا لما اعتبره قصورًا أو تقصيرًا في فهمهم لأبعاد التوحيد. فهو لم يكن منغلقًا على إطار مذهبي ضيق، بل كان ينطلق من تصور شامل يسعى إلى الجمع بين الأصالة والمعاصرة، وبين النص والواقع، وبين الثوابت والمتغيرات. ومن أهم الأبعاد التي أولى لها الترابي أهمية كبرى في إطار مشروعه التوحيدي، العلاقة بين الدين والتدين. فقد لاحظ أن كثيرًا من الناس يخلطون بين ما هو من صلب الدين، أي من النصوص القطعية، وبين ما هو من مظاهر التدين التي تشكلت بفعل العادات الاجتماعية أو الاجتهادات الفردية أو التاريخية. واعتبر أن هذا الخلط أدى إلى إعاقة التجديد، وتضخم ما هو فرعي على حساب ما هو أصلي، وساهم في نشوء أنماط من التدين لا تعكس حقيقة الإسلام وروحه المقاصد. ومن هنا، دعا إلى ضرورة تحرير الدين من التدين، وفصل ما هو إلهي عما هو بشري في الفهم والممارسة، من أجل فتح المجال أمام الاجتهاد والتجديد في ضوء مقاصد الشريعة وروح الإسلام. وفي ضوء ما سبق، تأتي هذه الدراسة لتتناول رؤية حسن الترابي للتوحيد، محاولةً الوقوف على أصولها الفكرية، وتحليل مضامينها العقدية والفقهية، واستكشاف آثارها في تطوير الفكر الإسلامي المعاصر. وتكمن أهمية هذه الدراسة في أنها لا تقتصر على تقديم عرض لأفكار الترابي، بل تسعى إلى تحليلها في سياقها التاريخي والفكري، وتقييم مدى إسهامها في معالجة قضايا الأمة الإسلامية المعاصرة. كما تهدف إلى إظهار كيف أن مفهوم التوحيد في فكر الترابي لم يعد مجرد شعار ديني، بل أصبح قاعدة تأسيسية لبناء فكر إسلامي متجدد قادر على التفاعل مع تحديات العصر، دون أن يتخلى عن أصوله ومبادئه الثابتة. وباختصار، فإن هذه الدراسة تحاول تسليط الضوء على أحد النماذج الفكرية المعاصرة التي سعت إلى إعادة الاعتبار لمفهوم التوحيد، وتفعيله ليكون منطلقاً لإحياء الفكر والفقه الإسلامي في سياق معاصر، يتميز بالتعقيد والتغير السريع. ومن خلال هذا النموذج المتمثل في فكر حسن الترابي، تسعى الدراسة إلى المساهمة في جهود تجديد الفكر الإسلامي، وربطه بواقعه، دون الانفصال عن جذوره العقدية الأصيلة
Teşekkür ederim
The concept of Tawhid (monotheism) is recognized as one of the fundamental principles upon which Islamic thought is constructed. It not only denotes the belief in the oneness of God but also plays a vital role in shaping both the theoretical and practical dimensions of Islamic doctrine and law. As a comprehensive and dynamic concept, Tawhid informs the individual’s worldview as well as broader social and political structures. In this context, Hasan al-Turabi emerges as a prominent contemporary thinker who revisits and reinterprets this concept from multiple dimensions. Turabi does not perceive Tawhid as a mere theological abstraction; instead, he approaches it as a comprehensive framework that manifests in the lives of individuals, societies, and the state. His vision moves beyond traditional interpretations, aiming to renew the understanding of Tawhid in a manner that aligns with the realities of modern life. For Turabi, Tawhid is not only a metaphysical belief but also a practical guide that permeates all aspects of human existence. This approach seeks to integrate the principle of divine unity with philosophical, legal, and intellectual dimensions shaped by the conditions of time and space. Within this framework, Turabi engages critically with various classical Islamic traditions, including theologians, jurists, and mystics. He examines their contributions to the development of Islamic thought, while also positioning his own approach in dialogue with these schools. His aim is to transcend mere doctrinal adherence by offering a practical interpretation of Tawhid that can be applied to contemporary societal challenges. Thus, his understanding of Tawhid extends beyond metaphysical affirmation to encompass a transformative and applicable principle of life. A significant focus of Turabi’s thought is the distinction between religion (din) and religiosity (dindarlık). He emphasizes that conflating these two concepts has led to confusion in Islamic thought, hindering independent reasoning (ijtihad) and obstructing the renewal of Islamic jurisprudence. Turabi argues that a clear differentiation between religion and religiosity is crucial for achieving a balanced understanding and for fostering reformative thinking within the Islamic tradition. This perspective also serves as a warning against rigid traditionalism and highlights the need for critical engagement with religious sources. This article aims to analyze Turabi’s vision of Tawhid by examining his writings and intellectual stance in light of classical Islamic disciplines. It explores his contributions to the integration of doctrinal, theological, and practical aspects of Islamic law, as well as his methodology of ijtihad, which seeks to balance legal flexibility with rational analysis. Moreover, the study reflects on how Turabi’s approach contributes to reconstructing Islamic thought in the modern age, advocating a comprehensive integration of faith and law, worship and social dealings, and jurisprudential principles with the demands of real-life situations. Ultimately, this article endeavors to shed light on the renewal of Tawhid in Turabi’s thought and to investigate how this renewal influences both legal and intellectual ijtihad. This renders Hasan al-Turabi a significant model for understanding the evolution of Islamic thought in the contemporary world.
Islamic Law religion Monotheism religiosity intellectual. jurisprudence ijtihad Renewal
| Birincil Dil | Arapça |
|---|---|
| Konular | İslam Hukuku |
| Bölüm | Araştırma Makalesi |
| Yazarlar | |
| Gönderilme Tarihi | 13 Nisan 2025 |
| Kabul Tarihi | 11 Aralık 2025 |
| Yayımlanma Tarihi | 31 Aralık 2025 |
| DOI | https://doi.org/10.59149/sduifd.1674930 |
| IZ | https://izlik.org/JA89RR45UZ |
| Yayımlandığı Sayı | Yıl 2025 Sayı: 55 |