Nakşibendî Şeyhi Ahmed Kâsânî’nin Semâ Hakkındaki Düşünceleri

Yıl 2025, Sayı: 55, 45 - 59, 31.12.2025

Ahmet Arslan

https://doi.org/10.59149/sduifd.1680711

Öz

Semâ, öteden beri süregelen tartışmalara konu olmuş bir uygulamadır. Bazı âlimler semâyı haram sayarken bazıları semânın caiz olduğunu söylemişlerdir. Sûfîler de semâyı savunan müstakil risâleler kaleme almışlardır. Bu konuda eser yazan mutasavvıflardan biri de Ahmed Kâsânî’dir. Kâsânî, 16. Yüzyılda Orta Asya’da yaşamış Nakşîbendiyye tarikatına mensup bir sûfîdir. Mahdûm-ı a’zam olarak bilinen Kâsânî, Ubeydullah Ahrâr’ın halifelerinden Muhammed Kādî Semerkandî’nin yanında tasavvufî eğitimini almıştır. Kâsânî, birçok Farsça eser kaleme almıştır. Vahdet-i vücûdu benimseyen Kâsânî, eserlerinde Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî’nin Mes̱nevî’sinden çokça iktibasta bulunmuştur. Yaşadığı dönemde birçok mühim şahsiyet ona iltifat etmiştir. Dönemin önemli siyasî figürlerinden Şeybânî hükümdarı Ubeydullah Han da ona yakınlık göstermiştir. Hükümdar, ondan istifade etmek için Kâsânî’ye bir ev tahsis etmiştir. Kâsânî, devlet adamlarından aldığı destek ve sûfî kişiliği sayesinde, Nakşibendiyye tarikatının Orta Asya ve Doğu Türkistan’da yayılmasında etkili bir rol oynamıştır. Nitekim kendisinden sonra gelen takipçileri Nakşibendî Kâsânîler olarak anılmıştır. Kâsâniyye’nin bazı temsilcileri İstanbul’a kadar gelip tarikatın prensiplerini ve faaliyetlerini yaygınlaştırma çabasında olmuşlardır. Tüm bu bilgiler, Kâsânî’nin çok geniş bir coğrafyada etkili olan önemli bir şahsiyet olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Bilindiği üzere, Nakşibendiyye tarikatı genel olarak semâya karşı katı bir tutum sergilememekle birlikte, bu konuda genellikle ihtiyatlı ve mesafeli bir yaklaşım benimsemiştir. Ancak Ahmed Kâsânî bu anlayıştan ayrılarak semâyı savunmuş ve bu konudaki görüşlerini Risâle-i Semâ’iyye adlı eserinde kaleme almıştır. Tarikatından farklı bir görüş geliştirmesi, Kâsânî’nin eserinin önemini ortaya koymaktadır. Ancak Kâsânî, Türkiye’de yaygın bir tarikat olan Nakşibendiyye’ye mensup olduğu halde hayatı ve fikirleri hakkında çok az bilgi bulunmaktadır. Bu makalenin amacı Risâle-yi Semâ’iyye’yi merkeze alarak Ahmed Kâsânî’nin semâ anlayışını incelemektir. Böylece alanda Ahmed-i Kâsâni hakkında bulunan eksiklik bir nebze de olsa giderilecektir. Kâsânî, risâlesinde semâ ile ilgili bilgi vermeden önce tasavvuf ehlinin şeriata uyduğunu ve silsilelerinin Hz. Peygamber’e ulaştığını söylemiştir. Ayrıca o, risâlesinin başında tasavvufa ön yargıyla yaklaşan bazı kimselerin olduğunu belirtmiştir. O, bu fikirde olan kimselerin risâlesini okuması halinde düşüncelerinden vazgeçeceklerini ifade etmiştir. Bu girişten sonra semâ ile ilgili bilgi verilmeye başlanmıştır. Eserde semânın manevi eğitime faydaları, semânın hükmü ve semânın ne zamandan itibaren sûfîler arasında yaygınlaştığı konularına değinilmiştir. Çalışma, Kâsânî’nin semâyı öncelikle ilk sûfîlerin sözleri, uygulamaları ve aklî delillerle temellendirdiğini ortaya koymaktadır. Onun özellikle Cüneyd-i Bağdâdî’nin fikirlerine büyük önem verdiği ve semânın Bağdâdî ile sûfîler arasında yaygınlaştığını ifade ettiği belirlenmiştir. Semâ ile ilgili mutasavvıflara yapılan eleştirilerden dolayı müellifin sık sık sûfîlerin şeriata bağlılığını vurguladığı görülmüştür. Kâsânî, semâyı tasavvufî eğitimin vazgeçilmez prensiplerinden biri olarak benimsemiştir. Ancak Kâsânî semânın herkes için faydalı olduğu görüşünde değildir. O, nefsani duyguları canlandırması durumunda semânın caiz olmadığının altını özellikle çizmiştir.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , Semâ , Nakşibendiyye , Ahmed-i Kâsânî , Kâsâniyye

The Thoughts of Naqšhbandī Sheikh Ahmed Kāsānī on Samāʿ

Öz

Samāʿ has long been a subject of debate in the history of Islamic Sufism. While some scholars have deemed samāʿ (spiritual audition or music in Sufi practice) impermissible (ḥarām), others have considered it permissible (ǧāʾiz). Sufis themselves have authored independent treatises defending samāʿ. One such Sufi who wrote on this subject is Aḥmad-i Kāsānī. Kāsānī was a 16th-century Sufi affiliated with the Naqšbandiyya order in Central Asia. Known as Maḥdūm-i Aʿẓam, he received his Sufi training under Muḥammad Qāḍī Samarqandī, one of the caliphs of ʿUbayd Allāh Aḥrār. Kāsānī authored numerous works in Persian. He embraced the doctrine of waḥdat al-wuǧūd (the unity of being) and frequently cited Rūmī’s Maṯnawī in his writings. Many notable figures of his time praised him, including the political leader ʿUbayd Allāh Ḫān, ruler of the Shaybānid dynasty, who showed him favour and even allocated a house for his benefit. Thanks to the support, he received from statesmen and his influential Sufi personality, Kāsānī played a key role in spreading the Naqšbandiyya order throughout Central Asia and Eastern Turkestan. Consequently, his followers came to be known as the Naqšbandī Kāsānīs. Some representatives of the Kāsāniyya branch even reached Istanbul, striving to disseminate the principles and practices of the order. All of this clearly demonstrates that Kāsānī was a highly influential figure across a vast geographical area. As is well known, while the Naqšbandiyya order has generally not taken a harsh stance against samāʿ, it has adopted a cautious and reserved attitude toward the practice. However, Aḥmad-i Kāsānī diverged from this general approach and defended samāʿ, articulating his views in a work titled Risāla-yi Samāʿiyya. His development of a view different from the mainstream of his own order highlights the importance of this treatise. Despite his affiliation with the widely known Naqšbandiyya order in Turkey, there is little information about Kāsānī’s life and thought. The aim of this article is to examine Aḥmad-i Kāsānī’s understanding of samāʿ, focusing on his treatise Risāla-yi Samāʿiyya. In doing so, it seeks to partially fill the gap in academic knowledge regarding Kāsānī. Before addressing the topic of samāʿ, Kāsānī first emphasizes in his treatise that the people of Sufism adhere strictly to Šarīʿa and trace their spiritual lineage back to the Prophet Muḥammad. He also notes, at the beginning of his treatise, that some people approach Sufism with prejudice, stating that if such individuals were to read his work, they might abandon their preconceived notions. After this introduction, he begins discussing the concept of samāʿ. The work covers several aspects of the topic, including the spiritual benefits of samāʿ, its legal status, and how it spread among Sufis. The study reveals that Kāsānī grounds his defense of samāʿ primarily on the sayings and practices of early Sufis, as well as on rational arguments. It is evident that he places great importance on the ideas of Ǧunayd al-Baġdādī, whom he sees as instrumental in the wider adoption of samāʿ among Sufis. In response to criticisms of samāʿ by others, Kāsānī frequently underscores the Sufis’ loyalty to Šarīʿa. For him, samāʿ is one of the indispensable principles of Sufi training. However, he does not believe that samāʿ is beneficial for everyone. He maintains that if it stirs up base or carnal desires, then samāʿ becomes impermissible.

Anahtar Kelimeler

Sufism , Samāʿ , Naqshbandiyya , Aḥmad-i Kāsānī , Kâsâniyya.

Kaynakça

• Aclûnî, İsmâil b. Muhammed. Keşfü’l-Hafâ. thk. Abdülhamîd b. Ahmed b. Yûsuf b. Hindâvî. 2 Cilt. el-Mektebetü’l-Asriyye, 1. 2000.
• Arpaguş, Sâfi. “XVII. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Mûsikî, Semâ’ ve Devran Hakkındaki Dinî Tartışmalar ve İsmâil Ankaravî’nin Semâ’ Müdâfaası”. Marife 3 (2007), 369-399.
• Ayas, Mehmet. “Sema ve Devran Ritüellerinin Tasavvufi Eğitimdeki Yeri ve Mûsikinin Din Eğitiminde Değerlendirmesi”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 8/15 (2018), 19-38.
• Canbaz, Büşra. Zünnûn el-Mısrî’nin (ö. 245/859) Tasavvuf Anlayışı. Yalova: Yalova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ankara: Rehber Yayınları, 1997.
• Ceyhan, Semih. “Semâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Çelik, İsa - Tay, Ömer. “Çiştiyye Tarîkatının Semâ ve Mûsikîye Yaklaşımı”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21/1 (2021), 210-230. https://doi.org/doi.org/10.30627/cuilah.796364
• Demir, Arif. “İlk Mutasavvıfların Musiki Anlayışları”, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/15 (2015), 65-87.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. Kimya-yı Saâdet. çev. Ali Arslan. Merve Yayınevi, 2004.
• İbrahimoğlu, Abdülmelik. Muhammed Pârsâ’nın Hayatı, Eserleri ve Tasavvufî Görüşleri. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2022.
• Kâsânî, Hâce Ahmed-i. “Risâle-i Semâ’iyye”. Mecmû’e-i Resâil-i Hâce Ahmed-i Kâsânî. thk. Muhammed Takva - Abdullah Râdmerd. Tahran: Doktor Mahmûd-i Efşâr, 2024.
• Kayaoğlu, İsmet. “Raks ve Devrân Etrafında Tartışmalar”. III. Uluslararası Mevlâna Kongresi. Konya: Selçuk Üniversitesi, 2003.Kelâbâzî, Ebû Bekr Tâcülislâm Muhammed b. Ebû İshâk İbrâhîm b. Ya’kūb. et-Taʿarruf li-meẕhebi ehli’t-taṣavvuf. Kahire: Mektebetü’l-Hancı, 1994.
• Kılıç, Nurten. Siyasal Kültürde Değişim: Şeybani Han ve Özbek Siyasal Oluşumu (1500-1510). Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1999.
• Kuşeyrî, Abdulkerim. Kuşeyrî Risâlesi. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 8. Basım, 2016.
• Mâlmîr, Muhammed İbrahim - Şerifî, Fatma. “Berresi-i Tatbiki Tefakkurât-i İrfani Hâce Ahmed-i Kâsâni der Silsile-i Nakşibendiye”. Metn Pejuhi-i Edebi 91 (1404), 7-32.
• Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî. Mesnevî-i Mânevî. çev. Derya Örs - Hicabi Kırlangıç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2015.
• Muîniyân, Ali Asgar. “Semâ’ der Tarîka-i Nakşibendiyye”. Gevher 15 (1352), 966-972.
• Rüstâd, İlham - Rahmâniyân-i Kûşkekî, Zeyneb. “Ma‘rifi-yi Nushehâ-yi Hatti-yi Risalâhâ-i Ahmed-i Kâsânî”. Fasılnâme-i Pejüheşnâme Nüshaşinâsî-yi Mutûn-i Nazm u Nesr-i Farisî 10 (1397), 1-27.
• Serrâc, Ebû Nasr. el-Lüma’. thk. Abdulhalim Muhmud - Taha Abdulbaki Surûr. Mısır: Dâru’l-Kütübi’l-Hadise, 1960.
• Sühreverdî, Şehâbeddin. Gerçek Tasavvuf (ʿAvârifi’l-Maʿârif). çev. Dilaver Selvi. İstanbul: Semerkand Yayınları, 2010.
• Şimşek, Halil İbrahim. “İki Nakşibendî Müceddidinin Deverân Savunması-Mehmed Emin-i Tokâdî (ö.1745) ve Müstakim-zâde Süleyman Sadeddin (ö. 1778) Örneği-”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 4/10 (2003), 283-298.
• Şirâzî, Sâdi. Bostan Gülistan. çev. Kilisli Rifat Bilge. İstanbul: Can Kitabevi, 1980.
• Takva, Muhammed - Râdmerd, Abdullah. “Ma’rifî Mahdûm-ı A’zam”. Mecmû’e-i Resâil-i Hâce Ahmed-i Kâsânî. 19-52. Tahran: Doktor Mahmûd-i Efşâr, 2024.
• Tehânevî, Muhammed A’la b. Ali Tehânevî. Kitâbu Keşşâf-ı Istılâhâti’l-Fünûn. Beyrut: Mektebetu Lubnân Nâşirûn, 1996.
• Tosun, Necdet. “Ahmed b. Celâliddîn el-Kâsânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/531-532. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Tosun, Necdet. Bahâeddîn Nakşbend Hayatı, Görüşleri, Tarikatı (XII-XVII. Asırlar). İstanbul: İnsan Yayınları, 2007.
• Tosun, Necdet. “Nakşibendiyye”. Türkiye’de Tarikatlar Tarih ve Kültür. ed. Semih Ceyhan. 611-692. İstanbul: İsam Yayınları, 2015.
• Uludağ, Süleyman. İslâm Açısından Mûsikî ve Semâ’. İstanbul: Marifet Yayınları, 1999.
• Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2016.
• Ulupınar, Hamide. “Kuzey Afrika Tasavvuf Düşüncesinde Semâ”. Bilimname 34 (2017), 227-246.
• Uydu Yücel, Mualla. “Ubeydullah Han”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22-23. 42. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Bezm-i Elest”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/106-108. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Yılmaz, Hasan Kamil. Ana Hatlarıyla Tasavvuf ve Tarîkatlar. İstanbul: Ensar Neşriat, 2023.
• Yılmaz, Hasan Kamil. “Aziz Mahmûd Hüdâyî’nin ‘Semâ Risâlesi’”. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 4 (1986), 273-284.
• Zebîdî, Muhammed Murtaza. Tâcü’l-ʿArûs min Cevâhiri’l-Ḳāmûs. Küveyt: Vizâretü’l-İrşâd ve’l-Enbâ fi’l-Küveyt, 2001.