İdrakin Mahiyetine Dair Bir Tartışma: Şerefüddin el-Mes’ûdî’nin İç Duyular Eleştirisi

Yıl 2025, Sayı: 55, 134 - 152, 31.12.2025

Esranur Oral

https://doi.org/10.59149/sduifd.1696253

Öz

İbn Sinâ’ya göre idrak, şeyin suretinin alınmasıdır ve idraki gerçekleştiren özne nefstir. Ancak nefsin duyulurları idrak edebilmek için aletlere ve kuvvelere ihtiyacı vardır. Bu kuvveler dış duyu kuvveleri ve iç duyu kuvveleri olmak üzere ikiye ayrılmıştır. İç duyu kuvveleri, dış duyular tarafından soyutlanarak alınan suretlerin nefse iletilmesi, saklanması, ihtiyaç olduğunda yeniden hatırlanması gibi görevleri yerine getirerek soyut bir cevher olan nefsin somut nesneleri idrak edebilmesini mümkün kılmaktadır. Şerefüddin el-Mes’ûdî İbn Sinâ’nın hem nefsin soyutluğuna dair delillerini ikna edici bulmamakta hem de idrakin suretin alınması olarak kabul edilmesi fikrine karşı çıkmaktadır. Bu makalenin araştırma konusu İbn Sinâ’nın idrak ve nefs teorisi üzerine Mes’ûdî’nin geliştirdiği eleştirilerdir. Dolayısıyla bu çalışmanın amacı Mes’ûdî’nin idrak konusunda İbn Sinâ’dan farklı düşündüğü noktaları tespit etmek, onun iç duyular eleştirisine yer vermek ve bu eleştiriler üzerinden idrak anlayışına dair bir değerlendirmede bulunmaktır.
Mes’ûdî’nin itirazlarından bir kısmı kuvveler teorisine yöneliktir ve nefsin kuvvelerinin olduğunu reddetmeye dayanmaktadır. Bir kısmı duyusal idrakin duyu aletinde gerçekleşmesinin mümkün olmadığını göstermek üzere tasarlanmıştır. Bir kısmı ise bütün duyuları algılayabilen tek bir kuvvenin varlığını ispat etmenin ortaya çıkaracağı tutarsız neticelere vurgu yapmaktadır. Ona göre idraki gerçekleştiren tek bir şey vardır ve tüm idrak türleri aynı tarzda gerçekleşir. Bu yüzden müdriki cismani ve gayrı cismani diye ayırmak doğru değildir. Aynı şekilde duyulurların idrakiyle akledilirlerin idrakini ayırmak da doğru değildir. Çünkü nefs, hiçbir kuvveye ihtiyaç duymaksızın hem duyulurları hem akledilirleri idrak edebilmektedir. Mes’ûdî, nefsin duyulurların idrakinde duyu aletlerinden yararlandığını inkâr etmemektedir; fakat nefsin bu aletlerde yayılmış vaziyette bulunan kuvvelerinin olduğunu reddetmektedir. Ona göre şayet nefs maddeden tamamen ayrık bir cevher olarak düşünülmezse mekânsal ilişkilerde bulunabilir. Bu durumda duyulur nesneleri idrak edebilmek için duyu aletiyle nefs arasında bağlantı kuracak aracı kuvvelere ihtiyaç kalmamaktadır. Zira O, nefsin tamamının veya bir kısmının beyinde muntabı/basılmış olduğunu düşünmektedir.
Mes’ûdî’nin iç duyularla ilgili eleştirilerinin üzerinde yoğunlaştığı ana konulardan biri, duyusal idrakin duyu aletinde gerçekleştiği fikridir. Mes’ûdî ilk defa idrakin duyu aletinde gerçekleşmesinin mantıksal tutarlılık içerisinde kalarak savunulamayacağının delillerini ortaya koymuştur. Eleştirilerin odağında yer alan önemli meselelerden biri de ortak duyunun varlığıdır. O itirazlarıyla hem her biri ancak kendine has duyu aleti aracılığıyla idrak edilen tüm dış duyuların ortak tek bir kuvvede idrak edilmesi fikrini yanlış bulmaktadır hem de bu fikrin İbn Sinâ’nın idrak anlayışıyla tutarsız olduğunu düşünmektedir. Sonuç olarak diyebiliriz ki Mes’ûdî’nin idrak anlayışı İbn Sinâ’nın idrak anlayışından ciddi ölçüde ayrılmaktadır. Bu ayrılığın kökeninde iki düşünürün nefs anlayışlarındaki farklılık yer almaktadır. İbn Sinâ nefsi maddeden tamamen ayrık soyut bir cevher olarak kabul ederken Mes’ûdî, nefsin beyinde basılmış olabileceğini düşünmektedir.

Anahtar Kelimeler

İslam Felsefesi , İbn Sina , Şerefüddin el-Mes‘ûdî , İdrak , Nefs

A Discussion on The Nature of Perception: Šaraf al-Dīn al-Masʿūdī’s Criticism of Internal Senses

Öz

According to Ibn Sīnā, perception is the taking of the form of a thing, and the subject that realizes perception is the soul. However, the soul needs instruments and faculties to perceive the sensible. These faculties are divided into two: External sense faculties and internal sense faculties. The internal sense faculties enable the soul, which is an abstract substance, to perceive concrete objects by performing tasks such as transmitting the forms abstracted by the external senses to the soul, storing them, and recalling them when needed. Šaraf al-Dīn al-Masʿūdī finds Ibn Sīnā’s arguments for the soul’s abstractness unconvincing and opposes the idea of perception as the reception of form. The subject of this article is al-Masʿūdī’s criticisms of Ibn Sīnā’s theory of perception and the soul. Therefore, this study aims to identify the points where al-Masʿūdī differs from Ibn Sīnā in perception, including al-Masʿūdī’s criticism of the internal senses, and to evaluate his understanding of perception through these criticisms.
Some of Masʿūdī’s objections are directed against the theory of faculties and are based on the denial that the soul has faculties. Some are designed to show that sensory perception cannot be realized in the sensory apparatus. Others emphasize the inconsistent consequences of proving the existence of a single faculty that can perceive all the senses. According to him, only one thing realizes perception, and all types of perception are realized in the same way. Therefore, dividing the perception into corporeal and incorporeal is incorrect. Likewise, it is not correct to distinguish between the cognition of the sensible and the cognition of the intelligible, for the soul can perceive both the sensible and the intelligible without needing any faculty. Masʿūdī does not deny that the soul utilizes the instruments of the senses in the cognition of the sensible; however, he denies that the soul has faculties distributed in these instruments. According to him, if the soul is not considered a substance separate from matter, it can have spatial relations. In this case, there is no need for intermediary faculties to establish a connection between the soul and the sense apparatus to perceive sensible objects. He thinks all or part of the soul is munṭabiʿ in the brain.
One of the main issues that Masʿūdī’s criticisms of the internal senses focused on was the idea that sensory perception occurs in the sensory apparatus. For the first time, Masʿūdī presented evidence that the realization of perception in the sense apparatus cannot be defended by remaining within logical consistency. One of the essential issues at the center of the criticisms is the existence of common sense. With his objections, he finds the idea that all external senses, each of which can only be perceived through its sense apparatus, are perceived in a single common faculty to be wrong. He thinks this idea is inconsistent with Ibn Sīnā’s understanding of perception. In conclusion, we can say that Masʿūdī’s understanding of perception differs significantly from Ibn Sīnā’s understanding of perception. At the root of this difference lies the difference in the two thinkers’ understanding of the soul. While Ibn Sīnā considers the nafs an abstract substance completely separated from matter, Masʿūdī thinks that the nafs may be imprinted in the brain.

Anahtar Kelimeler

Islamic Philosophy , Ibn Sīnā , Šaraf al-Dīn al-Masʿūdī , Perception , Nafs

Kaynakça

• Acar, Elif. İbn Sinâ Felsefesinde Ortak Duyu. İstanbul: İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Bağdâdî, Ebu’l-Berekat. el-Kitâbu’l-Mu’teber fi’l-Hikmeti’l-İlâhiyye. thk. Yusuf Mahmud. Doha: Daru’l-Hikme, 2012.
• Dağ, Mehmet. “İbn Sînâ’nın Psikolojisi”. İbn Sînâ Doğumunun Bininci Yılı Armağanı. ed. Aydın Sayılı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1984.
• İbn Sinâ, Ebû Ali el-Hüseyin. en-Necât. thk. Muhyiddin Sabri el-Kürdî. Mısır: Matbaatu’s-Saâde, 1938.
• İbn Sinâ, Ebû Ali el-Hüseyin. eş-Şifâ: Kitâbu’n-Nefs. thk. İbrahim Medkur vd. Kum: Mektebetü Âyetullahi’l-Uzmâ, 1975.
• İbn Sinâ, Ebû Ali el-Hüseyin. İşâretler ve Tembihler. çev. Ali Durusoy vd. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2005.
• İbn Sinâ, Ebû Ali el-Hüseyin. Nefsin Halleri Nefsin Sonsuzluğu ve Yeniden Yaratılması Hakkında Risale. çev. Ömer Ali Yıldırım. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2020.
• Mes’ûdî, Şerefüddîn. “el-Mebâhis ve’ş-Şükûk ale’l-İşârât ve’t-Tenbihât”. Doubts on Avicenna: A Study and Edition of Sharaf al-Dīn al-Masʻūdī’s Commentary on The Ishārāt. thk. Ayman Shihadeh. 193-289. Leiden, Boston: Brill, 2016.
• Özpilavcı, Ferruh. Ebu’l-Berekât el-Bağdâdî’de Nefs Teorisi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2000.
• Râzî, Fahreddin. Cevâbâtu’l-Mes’âili’l-Buhâriyye. nşr. Ayman Shihadeh. “Fakhr Al-Dîn al-Râzî’s Response to Sharaf al-Dîn al-Mas῾ûdî’s Critical Commentary on Avicenna’s Ishârât”. The Muslim World 104/1-2 (2014), 1-61. https://doi.org/10.1111/muwo.12037
• Tiryaki, Mehmet Zahit. “Güçlerden İşlevlere: Fahreddin Râzî’nin İç Duyular Eleştrisi”. Nazariyat İslam Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi 4/2 (Nisan 2018), 73-116.
• Tûsî, Nasîruddîn. el-İşârât ve’t-Tenbihât li Ebî Ali b. Sina mea Şerhi Nasîruddîn et-Tûsî. thk. Süleyman Dünya. Kâhire: Dâru’l-Meârif, ts.