The Concept of Mistake of Law in Homicide Offenses in Hanafi Jurisprudence

Öz

This study examines the concept of mistake of law within the framework of Ḥanafī fiqh, focusing on its scope, classifications, manifestations, and its impact on criminal liability in the context of homicide. The fact that mistake of law affects both the mental/subjective element of the offense (intent) and serves as an excusing or mitigating factor in determining culpability gives it a central role in the theory of crime. However, for error to fulfil these functions, certain conditions and criteria must be satisfied. Accordingly, this research aims to determine the legal nature of error, to analyse its types and manifestations, and to clarify its place within the theory of crime and punishment. The study is expected to contribute to further research in the field of Islamic criminal law. It should be noted that error is one of the most intricate concepts in positive (human) criminal law, often discussed in legal doctrine due to the complexity of its consequences. Thus, a study of this concept within the framework of Islamic criminal law may also provide insights for modern legal theory. In Islamic jurisprudence, mistake of law is a profound and systematic concept, encompassing a broad range of subjects. Owing to this breadth, the scope of the present research has been confined to homicide, where mistake of law finds it’s most concrete expression. Furthermore, the study evaluates only the Ḥanafī School’s approach, since a comparative examination of the various schools of law would require a much larger investigation. Within Ḥanafī jurisprudence, intent is the fundamental determinant of criminal fault. Where intent is absent or deficient, the perpetrator’s act leads to distinct legal consequences. In this context, the notions of mistake in intent and mistake in act -the latter also referred to as deviation in target (aberratio ictus)- are treated as two separate types of mistake of law influencing the subjective element of homicide. In both types, the perpetrator’s conduct is considered voluntary; however, since the actual result does not coincide with the intended object, the deficiency of intent mitigates the degree of criminal responsibility and the applicable sanction. In Ḥanafī doctrine, a mistake in intent arises when the perpetrator errs regarding the nature or identity of the target, whereas a mistake in act (deviation in target) occurs either when the act produces multiple results (compound mistake) or when the result materializes upon an unintended person or object (single-result mistake). In both situations, the killing of the victim does not correspond to the perpetrator’s intention. According to Ḥanafī jurists, the absence of intent toward the actual victim creates legal doubt (Shubha/Şübhe) concerning the offense, which in turn leads to the non-application of qiṣāṣ and ḥadd punishments. Nevertheless, the existence of at least a degree of fault amounting to negligence (taqṣīr) is considered sufficient for subjective attribution and criminal liability. Therefore, in cases of unintentional homicide, alternative sanctions such as blood money (diya) and expiation (kaffārah) are imposed instead of qiṣāṣ. Under the abrogated Turkish Penal Code No. 765, situations of deviation in target and error in person were regulated within the same provision, leading to the classification of deviation in target as a form of mistake. In contrast, the current Turkish Penal Code No. 5237 does not contain a specific article on deviation in target. In such instances, the rules concerning concurrence of offenses of the same or different kind are applied. In the doctrine, this change has been interpreted to mean that deviation in target is no longer regarded as a mistake. Consequently, in Turkish criminal law, error is not treated as an independent legal category but is generally addressed within the framework of negligent offenses. Particularly in cases involving attempt or multiple results, situations of mistake are analysed under the rules of concurrence of crimes. This study adopts the Ḥanafī classification of error, while making comparative references to both the abrogated Turkish Penal Code No. 765 and the current Code No. 5237. Utilizing a qualitative research method, the analysis highlights both the internal coherence of Ḥanafī fiqh and its potential contribution to positive criminal law. In this regard, the study offers a theoretical contribution that juxtaposes classical Islamic jurisprudence (fiqh) with modern legal systems, revealing the distinct structure of criminal responsibility within Islamic criminal law, particularly in the Ḥanafī School.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Criminal Law
• Hanafi Jurisprudence
• Homicide
• Mistake in Act
• Mistake of Law
• Mistake in Intent.

Hanefî Fıkhında Adam Öldürme Suçu Bakımından Hata Kavramı

Öz

Bu çalışma, Hanefî fıkhı çerçevesinde hata kavramının adam öldürme suçu bağlamında kapsamı, türleri, tezahür şekilleri ve ceza sorumluluğuna etkisini inceler. Hatanın, suçun manevi/sübjektif unsuru olan kasta ve cezai sorumluluğa etki eden bir mazeret teşkil etmesi, onu suç teorisinde önemli bir konuma taşır. Ancak hatanın söz konusu fonksiyonlarını icra edebilmesi, birtakım şartların ve kriterlerin gerçekleşmesine bağlıdır. Bu nedenle araştırmada hatanın mahiyetini belirlemeye ve gerçekleşme biçimlerini göz önünde bulundurarak türlerini analiz etmeye çalışılmış; suç ve yaptırım teorisindeki durumunu açıklığa kavuşturmak amaçlanmıştır. Yapılan incelemelerin İslâm ceza hukuku alanında kaleme alınacak çalışmalara katkı sunacağı düşünülmüştür. Belirtmek gerekir ki hata, beşerî ceza hukuku doktrininde yoğun tartışmalara gündem olan ve doğurduğu sonuçlar açısından ceza hukukunun en zor konuları arasında görülen bir kavramdır. Dolayısıyla İslâm ceza hukuku alanında bu kavram üzerine yapılacak bir çalışma beşerî ceza hukuku doktrinine de katkı sağlayacaktır. İslâm hukukunda hata, derin ve sistematik bir kavramdır. Bu kavramın ilgili olduğu konular bakımından geniş bir yelpazeye sahip olması, çalışmanın sınırlandırılmasını gerektirmiştir. Bu nedenle araştırma, hatanın adeta somutlaştığı adam öldürme suçu kapsamında ele alınmıştır. Ayrıca çalışmada yalnızca Hanefî mezhebinin konuya yaklaşımı değerlendirilmiştir. Zira bu kavramın fıkhî mezhepler bağlamında incelenmesi, hacimli bir araştırmayı gerektirir. Hanefî fıkhı bağlamında ceza sorumluluğunun temel belirleyicisi kasıt olup, kastın bulunmaması veya eksikliği halinde failin eylemi farklı hukuki sonuçlara bağlanır. Bu çerçevede “kasıtta hata” ve “fiilde hata” (hedefte sapma) kavramları, öldürme suçunun manevi/sübjektif unsuruna (kasıt) etki eden iki ayrı hata türü olarak ele alınmıştır. Her iki türde de failin eylemi ihtiyâren gerçekleştirilmiş kabul edilir. Ancak eylemin oluşturduğu netice bakımından kastın tam olmamasının yani suç konusunun kastedilmemesinin, cezaî sorumluluğu ve müeyyideyi hafifletme etkisi olduğu kabul edilir. Hanefî fıkhında kasıtta hata, failin hedefin niteliği hakkında yanılmasıyla; fiilde hata (hedefte sapma) ise eylemin yöneldiği hedefle beraber (çift/çok neticeli hata) veya bu hedefe isabet kaydetmeksizin (tek neticeli hata) başka bir konu üzerinde neticenin doğmasıyla karakterize edilir. Her iki durumda da mağdurun öldürülmesi failin kastıyla örtüşmez. Hanefî fıkhına göre hatada mağdura yönelik kastın eksik olması, suçta şüphe oluşturur. Bu durum, kısas ve had cezalarının düşürülmesine yol açar. Ancak hatada en azından taksir derecesinde bir manevi unsurun bulunması, sübjektif isnadiyet ve cezai sorumluluk açısından yeterli kabul edilir. Bu nedenle hataen işlenen adam öldürme suçları için kısas yerine diyet ve kefâret gibi farklı müeyyideler söz konusu olur. 765 sayılı mülga Türk Ceza Kanunu’nda “hedefte sapma” ve “şahısta hata” halleri aynı madde içerisinde düzenlenmişti. Bu nedenle hedefte sapma bir hata hali olarak değerlendirilmekteydi. Buna karşılık 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nda hedefte sapmaya ilişkin özel bir hüküm bulunmamaktadır. Bu tür durumlarda, aynı neviden veya farklı neviden fikrî içtima hükümlerinin uygulanacağı kabul edilmektedir. Doktrinde bu değişiklik, hedefte sapmanın artık bir yanılgı hali olarak değerlendirilmediği şeklinde açıklanmaktadır. Bu doğrultuda Türk ceza hukukunda hata, müstakil bir suç tipi olarak kabul edilmemekte; genellikle taksirli suçlar kapsamında değerlendirilmektedir. Özellikle teşebbüsün veya birden fazla neticenin gerçekleştiği hata halleri suçların içtimaı hükümleri çerçevesinde ele alınmaktadır. Çalışmada hatanın Hanefî fıkhında benimsenen ayrımı esas alınmış ve 765 sayılı mülga Türk Ceza Kanunu ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’ndaki hata kavramıyla karşılaştırmasına yer yer değinilmiştir. Nitel bir araştırma yöntemi kullanılarak yapılan analizlerde hem Hanefî fıkhının iç tutarlılığı hem de beşerî ceza hukukuna sağlayabileceği katkı ortaya konmuştur. Bu yönüyle çalışma, klasik fıkıh birikimini yer yer çağdaş hukuk düzenlemeleriyle karşılaştıran, İslâm ceza hukukunun ve Hanefî fıkhının özgün sorumluluk yapısını ortaya koyan teorik bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Ceza Hukuku
• Hanefî Fıkhı
• Adam öldürme
• Hata
• Fiilde Hata
• Kasıtta Hata

Kaynakça

1. Apaydın, Hacı Yunus. “Hata”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/437-442. Ankara: TDV Yayınları, 1997.
2. Artuk, Mehmet Emin vd. Ceza Hukuku Genel Hükümler. Ankara: Turhan Kitabevi Yayınları, 2006.
3. Aydın, Ahmet. Hanefî Fıkıh Literatüründe Öldürme Suçunun Maddî ve Manevî Unsurlarıyla İlgili Kavramların Gelişimi (Hicrî 4-9. Asırlar). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
4. Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed b. Mahmûd b. Ahmed. el-İnâye Şerhu’l-Hidâye. 10 Cilt. Lübnan: Dârü’l-Fikr, 1390/1970.
5. Bilmen, Ömer Nasûhi. Hukûk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kâmusu. 9 Cilt. İstanbul: Bilmen Basım ve Yayınevi, 1991.
6. Buhârî, Alâüddîn Abdülazîz b. Ahmed Muhammed. Keşfü’l-Esrâr fî Şerhi Usûli’l-Pezdevî. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1307/1890.
7. Centel, Nur vd. Türk Ceza Hukukuna Giriş. İstanbul: Beta Yayıncılık, 6. Basım, 2010.
8. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Ahkâmü’l-Kur’ân. thk. Abdüsselâm Muhammed Alî Şâhin. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1994.

9. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Şerhu Muhtasari’t-Tahâvî. thk. İsmetullâh b. İnâyetullâh vd. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye - Dârü’s-Sırâc, 1431/2010.
10. Demirbaş, Timur. Ceza Hukuku Genel Hükümler. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 11. Basım, 2016.
11. Dönmezer, Sulhi – Erman, Sahir. Nazarî ve Tatbikî Ceza Hukuku. 3 Cilt. İstanbul: Der Yayınları, 2016. Dülger, Murat Volkan. Ceza Hukuku Genel Hükümler. İstanbul: Hukuk Akademisi Eğitim ve Yayıncılık, 2021.
12. Ebû Yûsuf, Ya’kûb b. İbrâhîm b. Habîb b. Sa’d el-Kûfî. Kitâbü’l-Harâc. thk. Tâha Abdurraûf Sa’d – Sa’d Hasan Muhammed. Mısır: el-Matbaatu’l-Ezheriyye, ts.
13. Edirnevî, Vahdetî, Osman b. Abdullah Celvetî. Havâşî alâ Mültekâ’l-Ebhur. thk. Hâmid Abdullâh el-Mahalâvî. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye. 1439/2018.
14. Erman, Ragıp Barış. Yanılmanın Ceza Sorumluluğuna Etkisi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.
15. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya’kūb b. Muhammed. Besâʾiru Zevi’temyîz fî Letâʾifi’l-Kitâbi’l-Azîz. thk. Muhammed Ali en-Neccâr. 6 Cilt. Kahire: İhtâu’t-Turâsi’l-İslâmî, 1416/1996.
16. Güngör, Devrim. Ceza Hukukunda Fiil Üzerinde Hata. Ankara: Yetkin Yayıncılık, 2007.
17. Haddâd, Radıyyüddîn Ebû Bekr b. Alî b. Muhammed. el-Cevheretü’n-Neyyire. 2 Cilt. Kahire: Matbaatü’l-Hayriyye, 1322/1904.
18. Haskefî, Alâüddîn Muhammed b. Alî b. Muhammed. ed-Dürrü’l-Muhtâr Şerhu Tenvîri’l-Ebsâr ve Câmiʿi’l-Bihâr. thk. Abdülmünim Halîl İbrâhîm. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1423/2002.
19. Heytemî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed. el-Fethu’l-Mübîn fî Şerhi’l-Erbaʿîn. Cidde: Dârü’l-Minhâc, 1429/2008.
20. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdilazîz el-Hüseynî ed-Dımeşkî. Reddü’l-Muhtâr ale’d-Dürri’l-Muhtâr Şerhu Tenvîri’l-Ebsâr. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1421/2000.
21. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî Ahmed el-Ensârî. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâr-u Sâdır, 1414/1994.
22. İbn Melek, Abdüllatîf b. Abdilazîz b. Eminiddîn. Şerhu’l-Vikâye. thk. Bedrüddîn Nâsır es-Sebîî. 4 Cilt. Dâr-u İbn Hazm, Beyrut, 1422/2021.
23. İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid b. Abdilhamîd es-Sivâsî el-İskenderî. Fethu’l-Kadîr li’l-Aczi’l-Fakîr. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1433/2012.
24. İbnü’s-Sââtî, Ebü’l-Abbâs Muzafferüddîn Ahmed b. Alî b. Tağlib el-Ba’lebekkî el-Bağdâdî. Mecmaʿu’l-Bahreyn Mülteka’n-Neyyireyn fî’l-Fıkhi’l-Hanefî. thk. İlyas Kaplan. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1426/2005. İçel, Kayıhan vd. Suç Teorisi. İstanbul: Sebat Mümessillik Yayıncılık, 1999.
25. Koca, Mahmut – Üzülmez, İlhan. Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2013.
26. Kudûrî, Ebû’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekr Muhammed b. Ahmed. el-Muhtasar. thk. Kâmil Muhammed Uveyda. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418/1997.
27. Kuhistânî, Şemsüddîn Muhammed b. Hüsâmiddîn. Câmiu’ Rümûzi’r-Rivâye fî Şerhi Muhtasari’l-Vikâye. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1440/2019.
28. Merğînânî, Ebû’l-Hasen Burhânüddîn Alî b. Ebî Bekr b. Abdilcelîl el-Ferğânî. el-Hidâye Şerhu Bidâyeti’l-Mübtedî. thk. Ahmed Câd. 4 Cilt. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 1429/2008.
29. Mevsılî, Ebu’l-Fadl Mecdüddîn Abdullâh b. Mahmûd b. Mevdûd. el-İhtiyâr li-Taʿlîli’l-Muhtâr. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1356/1937.
30. Meydânî, Abdülganî b. Tâlib b. Hammâde el-Guneymî. el-Lübâb fî Şerhi’l-Kitâb. thk. Abdülkerîm el-Atâ. Dimeşk: Mektebetü’l-İlmi’l-Hadîs, 1423/2002.
31. Molla Hüsrev, Muhammed b. Ferâmuz b. Alî er-Rûmî. Dürerü’l-Hükkâm fî Şerhi Ğureri’l-Ahkâm. 2 Cilt. Kahire: Dâru İhyâi Kütübi’l-Arabî, ts.
32. Molla Hüsrev, Muhammed b. Ferâmuz b. Alî er-Rûmî. Mirʾâtü’l-Usûl fî Şerhi Mirkâti’l-Vüsûl. İstanbul: Fazilet Neşriyat ve Ticaret A.Ş., 1315/1897.
33. Önder, Ayhan. Ceza Hukuku Dersleri. İstanbul: Filiz Kitabevi, 1992.
34. Özgenç, İzzet. Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2010.
35. Sadrüşşerîa, Ubeydullâh b. Mesʿûd el-Mahbûbî el-Buhârî. et-Tavdîh Şerhu’t-Tenkîh. 3 Cilt. Dımeşk: Dârü’l-Farfûr, 1429/2008.
36. Sadrüşşerîa, Ubeydullâh b. Mesʿûd el-Mahbûbî el-Buhârî. Şerhu’l-Vikâye. 5 Cilt. Ummân: Müessesetü’l-Verakât, 1427/2006.
37. Sarıgül, Ali Tanju. “Ceza Hukukunda Hata Kavramı ve Suçun Maddi Unsurlarında Hatanın Ceza Sorumluluğuna Etkisi”. Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 14/2 (Ekim 2019), 663-692.
38. Serahsî, Ebû Abdillâh Radıyyüddîn Burhânü’l-İslâm Muhammed b. Muhammed. el-Muhîtü’r-Radavî. thk. Abdulhâfız Muhammed Alî Beydûn. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1442/2021.
39. Serahsî, Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl Şemsü’l-Eimme. el-Mebsût. 30 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Marife, 1414/1993.
40. Şeybânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasan b. Ferkad. el-Mebsût. thk. Ebû’l-Vefâ el-Efğânî. 5 Cilt. Karaçi: İdâratü’l-Kur’ân ve’l-Ulûmi’l-İslâmiyye, ts.
41. TBMM, Türkiye Büyük Millet Meclisi. Türk Ceza Kanunu Tasarısı ve Adalet Komisyonu Raporu. Ankara: TBMM, 2003.
42. TCK, Türk Ceza Kanunu (Kanun No. 5237). Resmî Gazete 25611 (12 Ekim 2004). Erişim 24.12.2024. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2004/10/20041012.htm
43. TCK, Türk Ceza Kanunu (Kanun No. 765). Resmî Gazete 320 (13 Mart 1926). Erişim 24.12.2024. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=765&MevzuatTur=5&MevzuatTertip=3
44. Teftâzânî, Sa’düddîn Mes’ud b. Fahriddîn Ömer b. Burhâniddîn Abdillâh. et-Telvîh ilâ Keşfi Hakâʾiki’t-Tenkîh. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1425/2005.
45. Tehânevî, Muhammed Aʿlâ b. Alî b. Muhammed Hâmid. Keşşâf-ü Istılâhâti’l-Fünûn ve’l-ʿUlûm. thk. Alî Duhrûc. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1417/1996.
46. Toroslu, Nevzat – Toroslu, Haluk. Ceza Hukuku Genel Kısım. Ankara: Savaş Yayınevi, 2019.
47. Tortop, Muhammed Tevfik. İslâm ve Türk Ceza Hukukuna Göre Suç Genel Teorisinde Suçun Manevi Unsuru. Antalya: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
48. Tortop, Muhammed Tevfik - Yaka, Zeki. “İslâm Ceza Hukukunda Suç Genel Teorisinin Mevcudiyeti ve Mahiyeti Hususunda Bir Mülahaza”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 44 (Aralık 2024), 175-204. https://doi.org/10.59777/ihad.1496258.
49. Tûrî, Muhammed b. Hüseyn b. Alî. Tekmiletü el-Bahri’r-Râik, 8 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-İslâmî, ts.
50. Türcan, Talip – Yerlikaya, Ünal. “Ceza Hukuku”. İslâm Hukuku El Kitabı. ed. Talip Türcan. 303-331. Ankara: Grafiker Yayınları, 2012.
51. Zeylaî, Ebû Muhammed Fahruddîn Osmân b. Alî. Tebyînü’l-Hakâik Şerhu Kenzi’d-Dekâik. thk. Ahmed İzzü İnâye. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1431/2010.