Çift Kariyerli Eşlerde Psikolojik Dayanıklılık: İş-Ev Kaynakları Modeli Bağlamında Kavramsal Bir İnceleme

Öz

Çift kariyerli eşler (ÇKE), profesyonel kariyerlerini sürdürme ve ailevi yükümlülükleri yerine getirme sorumluluğu nedeniyle benzersiz çoklu rol taleplerine ve stres faktörlerine maruz kalmaktadır. Bu durum, zaman baskısı, rol çatışması, ev içi iş yükünün eşitsiz dağılımı ve geleneksel cinsiyet rolleri gibi dışsal ve içsel stres kaynaklarıyla birleştiğinde psikolojik dayanıklılığı kritik bir unsur hâline getirmektedir. Bu çalışmanın temel amacı, çift kariyerli eşlerde psikolojik dayanıklılığı şekillendiren belirleyicileri, İş-Ev Kaynakları Modeli (İEKM) çerçevesinde kavramsal bir düzlemde incelemektir. İEKM, iş ve ev alanlarından elde edilen kaynakların (sosyal destek, esnek çalışma koşulları, kişisel sermaye) bireysel dayanıklılığı doğrudan artırdığını ve iş-aile çatışmasını azalttığını öne süren güçlü bir teorik çerçeve sunmaktadır. Literatür taraması, psikolojik dayanıklılığın stresle başa çıkma ve adaptif kapasiteyi güçlendirmede bir tampon mekanizması görevi gördüğünü göstermektedir. Ancak, toplumsal cinsiyet normlarının özellikle kadınların kariyer hareketliliğinde yapısal engeller yaratarak dayanıklılığı olumsuz etkilediği görülmektedir. Çalışma, psikolojik dayanıklılığın sadece bireysel bir özellik değil; sürdürülebilirliği için bireysel, çift, örgütsel ve toplumsal düzeylerde çok katmanlı müdahaleleri gerektiren sistemik bir yapı olduğu sonucuna varmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Çift Kariyerli Eşler
• Psikolojik Dayanıklılık
• İş-Ev Kaynakları Modeli

Psychological Resilience in Dual Career Spouses: A Conceptual Examination in the Context of Work-Home Resources Model

Öz

Dual-career couples (DCCs) are exposed to unique multiple role demands and stressors, stemming from their responsibility to maintain professional careers while fulfilling family obligations. When this situation is coupled with external and internal stressors such as time pressure, role conflict, the unequal distribution of domestic responsibilities, and traditional gender roles, psychological resilience emerges as a critical construct. The primary objective of this study is to conceptually examine the determinants shaping psychological resilience in dual-career spouses within the framework of the Work-Home Resources Model (WHRM).The WHRM offers a robust theoretical lens, postulating that resources accumulated from the work and home domains such as social support, flexible working conditions, and psychological capital directly enhance individual resilience and mitigate work-family conflict. The literature review indicates that psychological resilience functions as a critical buffering mechanism, strengthening coping abilities and adaptive capacity against stressors. However, it is observed that societal gender norms create structural barriers, particularly in women’s career mobility, potentially undermining resilience even in egalitarian relationships. The study concludes that resilience is not merely an individual trait but a systemic construct, requiring multi-layered interventions at the individual, dyadic, organizational, and societal levels for its sustainment.

Anahtar Kelimeler

• Dual Career Spouses
• Psychological Resilience
• Work-Home Resources Model

Kaynakça

1. American Psychological Association. (t.y.). Resilience. https://www.apa.org/topics/resilience adresinden 16 Haziran 2025 tarihinde alınmıştır.
2. Aron, A., Norman, C. C., Aron, E. N., McKenna, C., & Heyman, R. E. (2000). Couples’ shared participation in novel and arousing activities and experienced relationship quality. Journal of Personality and Social Psychology, 78(2), 273-284. https://doi.org/10.1037/0022-3514.78.2.273
3. Aytaç, S. (2001). Çalışma yaşamında kariyer: Yönetici, kadın ve çift kariyerli eşler açısından bir inceleme. Ezgi Kitabevi.
4. Bakker, A. B., Demerouti, E., & Dollard, M. (2008). How job demands influence partners’ experience of exhaustion: Integrating work-family conflict and crossover theory. Journal of Applied Psychology, 93, 901-911.
5. Bilgen, M., & Demir, H. (2022). Duygusal çelişki ve işle bütünleşme arasındaki ilişkide özerkliğin düzenleyici rolü. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 40(4), 799-817. https://doi.org/10.17065/huniibf.1031320
6. Campbell-Sills, L., Cohan, S. L., & Stein, M. B. (2006). Relationship of resilience to personality, coping, and psychiatric symptoms in young adults. Behaviour Research and Therapy, 44(4), 585-599. https://doi.org/10.1016/j.brat.2005.05.001
7. Católica Research Centre for Psychological, Family and Social Wellbeing. (t.y.). Something’s gotta give: Addressing dual-career and family responsibilities of the sandwich generation. Universidade Católica Portuguesa. https://fch.lisboa.ucp.pt/faculty-knowledge/research-centres/catolica-research-centre-psychological-family-and-social-wellbeing/research/projects/somethings-gotta-give-addressing-dual-career-and-family-responsibilities-sandwich-generation adresinden 21 Mayıs 2025 tarihinde alınmıştır.
8. Center for Equity, Gender, and Leadership. (t.y.). Playbook for supporting dual-career couples. University of California, Berkeley, Haas School of Business https://haas.berkeley.edu/wp-content/uploads/0_EFL-Playbook_Supporting-Dual-Career-Couples.pdf adresinden 24 Mayıs 2025 tarihinde alınmıştır.

9. Center for Research on Learning and Teaching. (t.y.). Resources for dual career couples. University of Michigan. https://crlt.umich.edu adresinden 26 Mayıs 2025 tarihinde alınmıştır.
10. Cobb, S. (1976). Social support as a moderator of life stress. Psychosomatic Medicine, 38(5), 300-314.
11. Çarıkçı, İ. H. (2001). Çift kariyerli ailelerde eşlerin rol çatışmaları ve iş-aile yaşam tatmini üzerindeki etkileri [Yüksek Lisans Tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi.
12. Çetin, F., & Basım, H. N. (2011). Tükenmişlik durumunda psikolojik dayanıklılığın rolü: Bir araştırma. Türk Psikoloji Dergisi, 26(67), 81-94.
13. Çetin, F., Basım, H. N., & Turgut, T. (2015). Psikolojik dayanıklılığın kişilik özellikleri, iş doyumu, tükenmişlik ve işten ayrılma niyeti üzerindeki etkisi. Türk Psikoloji Dergisi, 30(75), 92-110.
14. Demirel, E. T. (2017). Çift kariyerli eşler (aileler) sorunu. B. Akdemir (Ed.), İnsan Kaynakları Yönetiminde Güncel Yaklaşımlar içinde (s. 67-90). Beta Basım Yayım Dağıtım.
15. Doherty, W. J. (1997). The intentional family: How to build family ties in our modern world. Addison-Wesley.
16. Erol, O. (2019). Sosyal ve örgütsel desteğin psikolojik sağlamlık ve mutluluk üzerine etkisi: Akademisyenler üzerine bir araştırma [Yüksek Lisans Tezi]. Çağ Üniversitesi.
17. Friborg, O., Barlaug, D., Martinussen, M., Rosenvinge, J. H., & Hjemdal, O. (2005). Resilience in relation to personality and intelligence. International Journal of Methods in Psychiatric Research, 14(1), 29-42. https://doi.org/10.1002/mpr.15
18. Friborg, O., Hjemdal, O., Rosenvinge, J. H., & Martinussen, M. (2003). A new rating scale for adult resilience: What are the central protective resources behind healthy adjustment? International Journal of Methods in Psychiatric Research, 12(2), 65-76. https://doi.org/10.1002/mpr.143
19. Ganellen, R. J., & Blaney, P. H. (1984). Hardiness and social support as moderators of the effects of stress. Journal of Personality and Social Psychology, 47(1), 159-165.
20. Greenhaus, J. H., & Beutell, N. J. (1985). Sources of conflict between work and family roles. Academy of Management Review, 10(1), 76-88.
21. Gürbüz, E. (2007). Çift kariyerli eşlerde iş-aile çatışması ve tükenmişlik ilişkisi [Yüksek Lisans Tezi]. Sakarya Üniversitesi.
22. Higgins, C. A., Duxbury, L. E., & Lee, C. (1994). Impact of double-income lifestyles on family outcomes: Family characteristics, roles, and balanced lifestyles. Journal of Family Issues, 15(3), 396-424. https://doi.org/10.1177/019251394015003004
23. Hobfoll, S. E., Halbesleben, J. R. B., Neveu, J. P., & Westman, M. (2018). Conservation of Resources in the Work Context: The New Frontier. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior, 5, 103-128. https://doi.org/10.1146/annurev-orgpsych-032117-104640
24. Hochschild, A., & Machung, A. (1989). The second shift: Working parents and the revolution at home. Viking.
25. Hunter, A. (2001). What is resilience? Contemporary Psychology: APA Review of Books, 46(4), 420-422.
26. Karabulut, N. (2017). Psikolojik sağlamlığın yordayıcısı olarak sosyal destek. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(28), 533-548.
27. Karabulut, N., & Balcı, A. (2017). Okul yöneticilerinin yılmazlık düzeyi ve denetim odağı ile ilişkisi. Uluslararası Liderlik Eğitim Dergisi, 7(1), 1-19.
28. Karcı, B., & Temel, A. (2020). Çift kariyerli çiftlerde iş-aile yaşam çatışması ve aile-iş yaşam çatışmasının evlilik doyumuna etkisinde algılanan sosyal desteğin aracılık rolü. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 25(2), 225-242.
29. Kılıç, B., & Sakallı, Ö. (2013). İş yaşam dengesi ve örgütsel bağlılık ilişkisi. Ege Akademik Bakış, 13(2), 209-224.
30. Kobasa, S. C. (1979). Stressful life events, personality, and health: An inquiry into hardiness. Journal of Personality and Social Psychology, 37(1), 1-11. https://doi.org/10.1037/0022-3514.37.1.1
31. Korkmaz, O., & Erdoğan, E. (2014). İş yaşam dengesinin örgütsel bağlılık ve çalışan memnuniyetine etkisi. Ege Akademik Bakış, 14(4), 541-557.
32. Kossek, E. E., & Ozeki, C. (1998). Work-family conflict, policies, and the job-life satisfaction relationship: A review and directions for organizational behavior-human resources research. Journal of Applied Psychology, 83(2), 139-149. https://doi.org/10.1037/0021-9010.83.2.139
33. Luthans, F. (2002). The need for and meaning of positive organizational behavior. Journal of Organizational Behavior, 23(6), 695-706. https://doi.org/10.1002/job.165
34. Luthans, F., Youssef, C. M., & Avolio, B. J. (2007). Psychological capital: Developing the human competitive edge. Oxford University Press.
35. Masten, A. S., & Reed, M. J. (2002). Resilience in development. In C. R. Snyder & S. J. Lopez (Eds.), Handbook of positive psychology (pp. 74-88). Oxford University Press.
36. Masten, A. S., Best, K. M., & Garmezy, N. (1990). Resilience and development: Contributions from the study of children who overcome adversity. Development and Psychopathology, 2(4), 425-444. https://doi.org/10.1017/S0954579400005812
37. Meredith, P., Jopp, D., & Hertzog, C. (2011). Social support and psychological resilience in older adults. Journal of Gerontology: Psychological Sciences, 66B(5), 585-594.
38. Özgülük Üçok, S. B., Öztemür, G., Topcu-Uzer, Ç., & Demir, F. M. (2025). Balancing work and marriage: Job stress and marital satisfaction in dual-career couples. Erzurum Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23, 56-68. https://doi.org/10.29157/etusbed.1711626
39. Öztürk, M., Çarıkçı, İ. H., & Alparslan, A. M. (2018). Çift kariyerli akademisyenlerin iş yeri ve evdeki iyi oluşları üzerine bir saha araştırması. İş ve İnsan Dergisi, 5(2), 145-155.
40. Perry-Jenkins, M., & Gerstel, N. (2020). Work and family in the 21st century. Journal of Marriage and Family, 82(1), 256-273. https://doi.org/10.1111/jomf.12621
41. Pines, A. M. (1996). Couple burnout: Causes and cures. Routledge.
42. Pixley, J. E., & Moen, P. (2003). Prioritizing careers. P. Moen (Ed.), It’s about time: Couples and Career (ss. 183-200). Cornell University Press.
43. Polk, L. V. (1997). Toward a mid-range theory of resilience. Advances in Nursing Science, 19(3), 1-13.
44. Price-Bonham, S., & Murphy, D. C. (1980). Dual-career families: A new look at the contributions of the wife. Journal of Family Issues, 1(2), 181-201. https://doi.org/10.1177/0192513X8000100205
45. Rapaport, R., & Rapaport, R. N. (1976). Dual-career families re-examined: New perspectives on a new life style. Journal of Marriage and the Family, 38(2), 227-234.
46. Rapoport, R., & Rapoport, R. N. (1969). The dual-career family: A variant pattern and social change. Human Relations, 22(1), 3-30. https://doi.org/10.1177/001872676902200101
47. Rapoport, R., & Rapoport, R. N. (1976). Dual-career families re-examined: New integrations of work and family. Oxford Martin Robertson Press.
48. Rice, D. G. (1979). Dual-career marriage: Conflict and treatment. The Free Press.
49. Riolli, L., Savicki, V., & Richards, J. (2002). Psychological capital as a buffer to student stress. Journal of College Student Development, 43(3), 327-334.
50. Sotirin, P., & Goltz, R. H. (2019). Theorizing the dual-career academic couple as an organizational vocation. In S. E. Riforgiate & R. H. Goltz (Eds.), In At the intersection of communication and organizational life: Estranged and engaged (pp. 3-23). Lexington Books.
51. Sweet, S., & Moen, P. (2012). Dual Earners Preparing for Job Loss: Agency, Linked Lives, and Resilience: Agency, Linked Lives, and Resilience. Work and Occupations, 39(1), 35-70. https://doi.org/10.1177/0730888411415601
52. Şener, E., Kocaoğlu, M., Baybek, H., & Kıvrak, A. (2018). Sağlık sektöründe çift kariyerli eşler: Hemşire çiftlerle nitel bir çalışma. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 21(3), 461-472.
53. ten Brummelhuis, L. L., & Bakker, A. B. (2012). A resource perspective on the work-home interface: The work-home resources model. American Psychologist, 67(7), 545-556. https://doi.org/10.1037/a0027974
54. Ünlütürk Ulutaş, Ç. (2015). İş ve aile yaşamını uzlaştırma politikaları: Türkiye’de yeni politika arayışları. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 70(3), 723-750. https://doi.org/10.1501/SBFder_0000002368
55. Werner, E. E. (1997, Temmuz). Vulnerable but invincible: High-risk children from birth to adulthood. Acta Paediatrica Supplement, 422, 103-105. https://doi.org/10.1111/j.1651-2227.1997.tb18356.x
56. Werner, E. E., & Smith, R. S. (1982). Vulnerable but invincible: A longitudinal study of resilient children and youth. McGraw-Hill.
57. Wirtz, A., Nachreiner, F., & Tlatlik, S. (2011). The effects of shift work on work-life balance: A study of German nurses. Journal of Nursing Management, 19(3), 358-367. https://doi.org/10.1111/j.1365-2834.2010.01183.x
58. Yıldız, M. A. (2022). Çift kariyerli çiftlerde evlilik doyumu. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(1), 221-231. https://doi.org/10.18506/anemon.1054366
59. Yogev, S. (1983). Dual-career couples: The family’s perspective. Marriage & Family Review, 6(1-2), 145-162. https://doi.org/10.1080/01926188308250120
60. Zhang, Y., & Chen, Y. (2025). The crossover of work-family conflict and enrichment in dual-career couples: The moderating role of dyadic coping. Frontiers in Psychology, 16, 1441660. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1441660