Cumhuriyet Dönemi İlkokul Hayat Bilgisi Ders Kitaplarında İnsan Hak ve Sorumluluklarının Gelişimi

Öz

Bu araştırmanın amacı, cumhuriyetin kuruluşundan günümüze kadar, ilkokul Hayat Bilgisi ders kitaplarındaki insan hak sorumluluklarının yer alışını incelemektir. Bunun için ilkokul 3. sınıf Hayat Bilgisi ders kitapları odaklanılmıştır. Amaçlı örnekleme tekniği ile her on yıldan bir ya da iki kitap seçilmiştir. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi kullanılmıştır. Araştırmadan elde edilen veriler içerik analizi ve betimsel analize tabi tutulmuştur. Araştırmadan elde edilen verilere göre, 1930-1950 yılları arası ders kitaplarında millileşme vurgusu ön planlandadır. 1960’lı yıllarda insan hak ve sorumluluklarının oldukça sınırlı sunulduğu görülmüştür. 1970’li yıllardan sonra insan hak ve sorumlulukları bağlamında bir ilerleme olmuştur. Ancak daha çok itaatkâr vatandaş modeli benimsenmiştir. Bu durum ders kitaplarında 1980’lere kadar sürmüştür. 1982 Anayasasının etkisiyle ders kitaplarında insan hakları, önceki yıllara göre önemli bir gelişme göstermiştir. Ancak asıl iyileşme 2000’li yıllarda meydana gelmiştir. Bu gelişme, özellikle hak ve sorumlulukların çeşitliliği bakımından yaşanmıştır. Bunlardan öne çıkan iki kavram “özel hayatın gizliliği” ve “adil yargılanma”dır. Sonuç olarak Türkiye’de, eğitim aracılığıyla dönemin düşünce yapısına uygun vatandaş yetiştirmek amaç edinilmiştir. Vatandaşlık eğitimini de konu edinen Hayat Bilgisi ders kitaplarının, dönemlerin zihniyeti ve güncel sorunlarından etkilendiği söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

• Hayat Bilgisi
• Cumhuriyet Dönemi
• Ders Kitapları
• Hak ve Sorumluluklar
• İnsan Hakları

The Development of Human Rights and Responsibilities in The Republic Period Primary School Life Science Textbooks

Öz

The aim of this research is to examine the inclusion of human rights responsibilities in primary school Life Studies textbooks from the foundation of the republic to the present. For this, primary school 3rd grade Life Studies textbooks are focused. One or two books were selected from each decade using the purposive sampling technique. Document analysis, one of the qualitative research methods, was used in the research. The data obtained from the research were subjected to content analysis and descriptive analysis. According to the data obtained from the research, the emphasis on nationalization is in the foreground in the textbooks between the years 1930-1950. In the 1960s, it was seen that human rights and responsibilities were presented very limitedly. After the 1970s, progress has been made in the context of human rights and responsibilities. However, more obedient citizen model has been adopted. This situation continued in the textbooks until the 1980s. With the influence of the 1982 Constitution, human rights in textbooks showed a significant improvement compared to previous years. However, the real improvement occurred in the 2000s. This development has been experienced especially in terms of the diversity of rights and responsibilities. Two prominent concepts are “privacy of private life” and “fair trial”. As a result, it is aimed to raise citizens who are suitable for the mentality of the period through education in Turkey. It can be said that the Life Studies textbooks, which also deal with citizenship education, are affected by the mentality and current problems of the periods.

Anahtar Kelimeler

• Life Sicience
• Republic Period
• Textbooks
• Rights and Responsibilities
• Human Rights

Kaynakça

1. Althusser, L. (2002). İdeoloji ve devletin ideolojik aygıtları. İstanbul: İletişim Yay.
2. Apple, M. W. (2000). Official Knowledge. New York: Routledge.
3. Arkın, R. G. (1948a). İlkokul üçüncü sınıf kitabı, İlkbahar: hayat bilgisine göre (2. bs.). İstanbul: Bir Yay.
4. Arkın, R. G. (1948b). İlkokul üçüncü sınıf kitabı, sonbahar (5. bs.). İstanbul: Bir Yay.
5. Arkın, R. G. (1948c). İlkokul üçüncü sınıf kitabı, kış. İstanbul: Bir Yay.
6. Arkın, R. G. (1961). Hayat bilgisi-Türkçe sınıf: 3. İstanbul: Bir Yay.
7. Başgöz, İ. (2005). Türkiye’nin eğitim çıkmazı ve Atatürk. İstanbul: Pan Yay.
8. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş. & Demirel, F. (2013) Bilimsel araştırma yöntemleri (15. bs.). Ankara: Pegem Akademi.

9. Ceyhan, E., & Yiğit, B. (2004). Konu alanı ders kitabı incelemesi. Ankara: Anı Yay.
10. Çapa, M. (2017). Erken cumhuriyet döneminde tarih eğitimi 1923- 1928. Ahmet Şimşek (Ed.), Türkiye’de tarih eğitimi içinde (s. 63-104). Ankara: Pegem Akademi.
11. Çayır, K. (2014). “Biz” kimiz? Ders kitaplarında kimlik, yurttaşlık, haklar. İstanbul: Tarih Vakfı Yay.
12. Çaymaz, B. (2019). Türkiye’de vatandaşlığın inşası. İstanbul: Yeni İnsan Yay.
13. Çelik, H. (2019). Vatandaşlık eğitimi üzerine. İstanbul: Kriter Yay.
14. Çüçen, K. (2013). İnsan hakları (2. bs.). Ankara: Sentez Yay.
15. Erdoğan, E. & Duman, D. (2017). Avrupa Birliği’nin Demokrasi ve İnsan Hakları Eğitimi Anlayışının Ortaöğretim Demokrasi ve İnsan Hakları Dersi Öğretim Programına Yansımaları. The Journal of Academic Social Science Studies, 54, 433-449.
16. Eren, E. Ö. & Doğan, N. C. (2012). İlköğretim hayat bilgisi 3 ders ve öğrenci çalışma kitabı (2. Kitap). Ankara: Saray Matbaacılık.
17. Eren, E. Ö. & Doğan, N. C. (2014). İlköğretim hayat bilgisi 3 ders ve öğrenci çalışma kitabı (1. Kitap). Ankara: Saray Matbaacılık.
18. Güler, A. (1989). Türkiye Cumhuriyeti Eğitim Politikasının Ana Devreleri ve Karakteristikleri. On Dokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 4(1), 46-68.
19. Gümüşoğlu, F. (2013). Ders kitaplarında toplumsal cinsiyet 1928-2013 (3. bs.). İstanbul: Kaynak Yay.
20. Hilmi, İ. (1930). Hayat bilgisine göre resimli ilk kıraat sınıf: 3. İstanbul: Matbaai Ebüzziya Hilmi Kitaphanesi.
21. İncelenen Ders Kitapları:
22. İrge, Ş. (1956). Hayat bilgisi okuma parçaları, sınıf: 3. (5. bs.). İstanbul: Tan Matbaası.
23. Karabıyık, E. Ü. (2019). İlkokul hayat bilgisi ders kitabı 3. Ankara: Evren Yay.
24. Karabıyık, E. Ü., Binzet, N. & Taşkıran, B. (1999). İlköğretim hayat bilgisi 3. Ankara: Üner Yay.
25. Kepenekçi, Y. K. (2003). İlköğretimde insan hakları ve sorumluluk eğitimi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 34(34), 280-299.
26. Kınalı, F. (1951). Hayat bilgisi üniteleri ile ilgili okuma parçaları, 3. sınıf. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
27. Kurtuluş, B. (1982). Hayat bilgisi üniteleri kaynak kitabı 3. Ankara: Kurtuluş Yay.
28. Millî Eğitim Bakanlığı Ders Kitapları ve Eğitim Araçları Yönetmeliği. (2012, 12 Eylül). T.C. Resmî Gazete (Sayı: 28409). Erişim Adresi: http://mevzuat.meb.gov.tr/dosyalar/1605.pdf .
29. Millî Eğitim Bakanlığı. (1991). Hayat bilgisi ilkokul 3. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
30. OECD Raporu. (1989). Milli eğitim politikaları incelemesi: Türkiye OECD raporu. MEB. Ekonomik İş birliği ve Kalkınma Teşkilatı: Paris.
31. Öksüz, M. (1989). Renkli-test uygulamalı hayat bilgisi ünite kaynak kitabı sınıf 3. Ankara: Bilim ve Kültür Yay.
32. Ötüken, H. (1969). İlkokullar için hayat bilgisi 3. İstanbul: Ulun Yay.
33. Öztürk, H. T. (2003). İlköğretim hayat bilgisi ders kitabı 3. İstanbul: Murat Yay.
34. Pamuk, A. (2009). Vatandaş yetiştirme aracı olarak tarih öğretimi: orta öğretim düzeyinde öğretmen, öğrenci ve veli görüşleri (Trabzon-Tunceli örneği) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi, İstanbul.
35. Pingel, F. (2004). Ders kitaplarını araştırma ve düzeltme rehberi UNESCO (2. bs.). İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı.
36. Sırmatel, Z. & Karaca, A. (1973). İlkokullar için hayat bilgisi ünitelere kaynak kitap 3. İstanbul: Haşmet Matbaası.
37. Şahin, İ. (2019). Violation of the Right to Trial within a Reasonable Time in Decisions of the Turkish Constitutional Court. YBHD, s.223-255.
38. Şimşek, A. & Çakmakcı, E. (2019). Cumhuriyet Dönemi İlkokul Tarih Ders Kitaplarında Millî Mücadele. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 15 (30), 189-227.
39. Toker, M. & Doğançay Çelik, Y. (2006). İlköğretim 3. sınıf hayat bilgisi ders kitabı. Ankara: Bilsa Yay.
40. Tüzün, G. (2009). Ders kitaplarında insan hakları II: Tarama sonuçları. İstanbul: Tarih Vakfı Yay.
41. Uçman, H. (2018). Türkiye’de vatandaşlık anlayışı kuruluştan günümüze. Ankara: Alter Yay.
42. Ul, F. & Öztürk, B. (1971). Yeni hayat bilgisi 3. İstanbul: Ulun Yay.
43. Üstel, F. (2008). “Makbul vatandaş”ın peşinde, II. Meşrutiyet'ten bugüne vatandaşlık eğitimi (3. bs.). İstanbul: İletişim Yay.
44. Yavuz, E. (2015). Milli Korunma Kanunu, Varlık Vergisi Kanunu ve Toprak Mahsulleri Vergisi Kanunu Tartışmaları: Erzincan Uygulamaları. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(12), s.163.
45. Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (9. bs.). Ankara: Seçkin Yay.