Demographic Structure and Settlement of Konya Province in The Transition from The Empire to The Republic

Öz

Population was one of the most important issues in the transition from the Ottoman Empire to the Republic of Turkey. Because from the Tripolitanian War to the end of World War I, both the borders had shrunk and a significant amount of population had been lost. Population loss continued during the National Struggle. The topic of resettlement had an important place in state politics both in the Ottoman period and in the early years of the Republic. After the War of Independence, the resettlement of the exchange migrants, and the reconstruction of the country necessitated a special emphasis on the issue of settlement and population. The settlements in Konya region started with the Crimean War in 1853 and continued with those coming from the Balkans at the end of the 93rd War. Especially with the Balkan War, a large number of muslim immigrants were settled in Konya. This process continued during the World War I and the National Struggle periods, resulting in significant changes in Konya's population. In general terms, the non-Muslim population decreased as a result. Kurdish, Armenian, Greek and Arab families were settled in the Konya region and thus, Konya province became one of the places where refugees and muslim immigrants coming to Turkey were settled. The settlement activities in the province continued in the early years of the Republic, and it was one of the preferred places for the settlement of the exchange migrants, especially during the population exchange. The main reference point of the study is the population issues in the last period of the Ottoman Empire and the first years of the Republic and also, the population of Konya and the settlements in the Konya region. What were the changes in Konya's population from the Ottoman Empire to the Republic? Why was Konya chosen as a settlement region? Who were settled in this region and what kind of change occurred in Konya's population as a result of these settlements? The answers to these questions are important for understanding the subject.

Anahtar Kelimeler

• Konya
• population
• settlement
• population exchange
• muslim immigrants

İmparatorluktan Cumhuriyet’e Geçişte Konya Vilayetinin Demografik Yapısı ve İskân

Öz

Nüfus, Osmanlı Devleti’nden Türkiye Cumhuriyeti’ne geçiş sürecinde ülkenin en önemli meselelerinden biriydi. Çünkü Trablusgarp Savaşı’ndan I. Dünya Savaşı sonuna kadar hem sınırlar daralmış hem de önemli miktarda nüfus kaybedilmişti. Nüfus kaybı Millî Mücadele sırasında da devam etti. İskân konusu ise gerek Osmanlı döneminde gerekse Cumhuriyetin ilk yıllarında devlet siyasetinde önemli bir yere sahip oldu. Millî Mücadele sonrasında nüfus değişimi ile gelen mübadillerin yerleştirilmesi, ülkeyi yeniden imar etme gibi amaçlar iskân ve nüfus konusuna ayrı bir önem verilmesini zorunlu kılmaktaydı. Konya bölgesine iskân ile yerleşmeler, 1853 Kırım Savaşı’yla başladı ve 93 Harbi sonunda Balkanlardan gelenlerle devam etti. Özellikle Balkan Savaşı ile birlikte Konya’ya çok sayıda muhacir iskân edildi. Bu süreç I. Dünya Savaşı ve Millî Mücadele dönemlerinde de devam ederek Konya nüfusunda önemli değişiklikler meydana geldi. Kürt, Ermeni, Rum ve Arap aileler Konya mıntıkasına yerleştirildi ve böylece Konya vilayeti Türkiye’ye gelen mülteci ve muhacirlerin iskân edildiği yerlerden biri oldu. Vilayetteki iskân faaliyetleri Cumhuriyet’in ilk yıllarında da devam etti ve Konya özellikle nüfus mübadelesinde mübadillerin iskânı için tercih edildi. Çalışmanın temel referans noktasını Osmanlı Devleti’nin son dönemi ve Cumhuriyetin ilk yıllarındaki nüfus meseleleri, Konya nüfusu ve Konya bölgesine yapılan iskânlar oluşturmaktadır. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Konya nüfusunda meydana gelen değişiklikler nelerdi? Konya neden iskân bölgesi olarak seçildi? Bu bölgeye kimler iskân edildi ve bu iskânlar neticesinde Konya nüfusunda ne gibi bir değişim oldu? Konunun anlaşılması açısından bu sorulara verilecek cevaplar önem arz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Konya vilayeti
• nüfus
• iskân
• mübadil
• muhacir

Kaynakça

1. Arşivler (BOA) Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi.
2. (BCA) Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Arşivi.
3. Resmî ve Süreli Yayınlar
4. Akşam Askeri Tarih Belgeleri Dergisi Cumhuriyet Hâkimiyet-i Millîye İkdam Meclis-i Ayan Zabıt Ceridesi. Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi. Resmî Gazete. (1926, 26 Haziran). No: 404. Resmî Gazete. (1934, 21 Haziran). No: 2733. Takvim-i Vekayi TBMM Zabıt Ceridesi. Vakit
5. Kaynak Eserler ve İncelemeler
6. 15.yıl kitabı, Cumhuriyet Halk Partisi (1938). İstanbul: Cumhuriyet Matbaası.
7. Ağanoğlu, H.Y. (2023), Bir tasfiye ve örtülü sürgün metodu olarak Balkanlar'dan Türkiye’ye göçler (1923-2004). İstanbul: Kızılay Kültür Sanat Yay.
8. Akbal, F. (1951). 1831 tarihinde Osmanlı İmparatorluğu’nda idari taksimat ve nüfus. Belleten, 15 (60), 617-628. Erişim adresi: https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1337426.

9. Aköz, A. (2016). Karaman Eyaleti: XV – XX. Yüzyıllar. Z. Duru-R. Duru-Y. Yıldırım (Haz.). Talat Duru armağanı içinde (155-168). Konya: Palet Yay.
10. Arı, K. (1992). Cumhuriyet Dönemi nüfus politikasını belirleyen temel unsurlar. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 8 (23), 409-420. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/aamd/issue/55195/757495.
11. Arı, K. (2000). Büyük mübadele Türkiye’ye zorunlu göç (1923-1925). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay.
12. Ata, F. (2007). I. Dünya Savaşı içinde Bozkır’a yapılan sürgünler. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, (17), 51-64. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3173112.
13. Avanas, A. (1998). Millî Mücadele’de Konya. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi.
14. Aybar, C. (1937). Muhtasar demografi nüfus ilmi. Ankara: Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü Yay.
15. Barkan, Ö. L. (1949). Türkiye’de muhacir iskânı işleri ve bir iç kolonizasyon planına olan ihtiyaç. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 10 (1-4), 204-223. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/en/pub/iuifm/issue/883/9793.
16. Başol, K. (1984). Demografi genel ve Türkiye. İzmir: Dokuz Eylül Üni. Yay.
17. Beyoğlu, S. (2004). Ermeni Propagandasının Gölgelediği Gerçek: Tehcir Kanunu ve I. Dünya Savaşı’nda Arap Tehciri. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, (11), 31-52. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3172674.
18. Bilgi, N. (2010). Osmanlı Devleti’nin 1917 yılı yabancı nüfusu. Tarih İncelemeleri Dergisi, 25(1), 101-146. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/egetid/issue/5060/69010.
19. Candeğer, Ü. (2019). Lozan ahali mübadelesi: Konya örneği, A. Aköz-D. Yörük- H. Karpuz (Ed.), Geçmişten günümüze göçler Konya kitabı XVII (C. II) içinde (173-191). Konya: Konya Ticaret Odası.
20. Çavdar, T. (t.y). Türkiye'de nüfus ve nüfus sorunu. Cumhuriyet Dönemi Türkiye ansiklopedisi (C. 6) içinde (1152-1562). İstanbul: İletişim Yay.
21. Çelebi, E. (2005). Mübadele, İmar ve İskân Vekâleti (Kuruluşu, teşkilat yapısı ve faaliyetleri) (Yayımlanmamış doktora tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp.
22. Çelik, G. (1999). Osmanlı Devleti’nin nüfus ve iskân politikası. Dîvân: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, (6), 49-110. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/divan/issue/25935/273229.
23. Doktor Nazmi, (1922). Türkiye’nin sıhhi ictimai coğrafyası Konya vilayeti. Ankara: Öğüd Matbaası.
24. Efiloğlu, A. (2012). Osmanlı Meclisinde Rum göçü ve Rum tehciri tartışmaları. History Studies. 4 (1), 171-195. Erişim adresi: https://www.historystudies.net/dergi/tar201512c636f.pdf.
25. Efiloğlu, A. (2020). Ayvalık Rumlarının tehciri. History Studies. 12(3), 727-743. Erişim adresi: doi: 10.9737/hist.2020.851.
26. Erdeha, K. (1975). Millî Mücadele'de vilâyetler ve valiler. İstanbul: Remzi Kitabevi.
27. Güler, A. (2003). Osmanlıdan Cumhuriyete azınlıklar. Ankara: Türk Metal Sendikası Araştırma Bürosu.
28. Gün, Ö. (2021). Meşrutiyet’ten Mütareke’ye Konya’ya sürgün (1876-1918) (Yayımlanmamış doktora tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp.
29. Günay, N. (2009). Birinci Dünya Savaşı’nda İtilaf Devletleri’nin Osmanlı Ermenileriyle ilişkileri ve 1914/1915 Zeytun isyanları. Bilig, (51), 85-104. Erişim adresi: https://bilig.yesevi.edu.tr/yonetim/icerik/makaleler/2703-published.pdf.
30. Herriot, E. (1936). Nüfus meselesi ve ırkın korunması (E. B. Koryürek, Çev.). İstanbul: Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü Yay.
31. Hilal-i Ahmer Mecmu’aları. İ. Topçu- A. Z. İzgöer (Haz.). 3-28. İstanbul.
32. İnan, C. E. (2016). Türkiye’de göç politikaları: İskân kanunları üzerinden bir inceleme. Göç Araştırmaları Dergisi, 2(3), 10-33. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/gad/issue/43300/526452.
33. İpek, N. (1999). Birinci Dünya Savaşı esnasında Karadeniz ve Doğu-Anadolu'da cereyan eden göçler. Ondokuz Mayis University Journal of Education Faculty, 12(1), 167-254. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/188332.
34. Karpat, K. (2003). Osmanlı nüfusu (1830-1914). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay.
35. Kazgan, G. (t.y.). Milli Türk devletinin kuruluşu ve göçler. Cumhuriyet Dönemi Türkiye ansiklopedisi (C. 6) içinde (1433-1718). İstanbul: İletişim Yay.
36. Kenez, B. (1944). Nüfus politikası meseleleri (H. A., Çev.). Ankara: Başvekalet İstatistik Umum Müdürlüğü Yay.
37. McCarthy, J. (2006). Osmanlı’ya veda imparatorluk çökerken Osmanlı halkları. İstanbul: Etkileşim Yay.
38. McCarthy, J. (2014). Ölüm ve sürgün Osmanlı Müslümanlarının etnik kıyımı (1821-1922). Ankara: TTK Yay.
39. Mertcan, H. İ. (2020). Türk eğitim ve kültür tarihi açısından modern Türkiye’nin inşasında Osmanlı göçmenlerinin katkıları: Konya Vilâyeti örneği (Yayımlanmamış doktora tezi). Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Eskişehir. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp.
40. Osmanlı belgelerinde Ermeniler (1915-1920). (1995). Ankara: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü.
41. Öğün, T. (2004). Vilayât-i Şarkiye mültecileri (1915-1923). Ankara: Ebabil Yay.
42. Özdemir, M. (2007), I. Dünya Savaşı sırasında Osmanlı ülkesinde yaşanan göç hareketleri (Yayımlanmamış doktora tezi), Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp.
43. Özdemir, M. (2007a). I. Dünya Savaşı sırasında Osmanlı Devleti tarafından gerçekleştirilen Rum tehciri. ÇTTAD, 6 (14), 27-40. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/cttad/issue/25237/266797.
44. Öztürk, S. (2003). Osmanlı Döneminde Konya ekonomisine dair tespitler. Y. Küçükdağ (Ed.), Osmanlı Döneminde Konya içinde (93-110). Konya: Konya Valiliği.
45. Sakin, O. (2008). Osmanlı’da etnik yapı ve 1914 nüfusu. İstanbul: Ekim Yay.
46. Sâlnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Defʻa 68, (1334/1918), Dersaadet.
47. Sarı, M. (2011). Atatürk Dönemi İç Anadolu Bölgesi’nde imar iskân faaliyetleri (1923-1938) (Yayımlanmamış doktora tezi). Selçuk Üniversitesi, Konya. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp.
48. Sarıçelik, K. (2019). Konya’da iskân edilen Balkan göçmenlerinin eğitim sorunları ve çözüm çabaları (1913-1930). A. Aköz-D. Yörük- H. Karpuz (Ed.), Geçmişten günümüze göçler Konya kitabı XVII içinde (159-171). Konya: Konya Ticaret Odası.
49. Semiz, Y. (2010). 1923-1950 Döneminde Türkiye’de nüfusu arttırma gayretleri ve Mecburi Evlendirme Kanunu (Bekârlık Vergisi). Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (27), 423-469. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/sutad/issue/26306/277276.
50. Sonat, R. (2014). I. Dünya Savaşı yıllarında Osmanlı Devleti’nin muhasım devlet tebaası politikası (1914‐1918). Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, (11), 259‐290. Erişim adresi: https://www.tarihinpesinde.com/dergimiz/nisan2014/M11_14.pdf.
51. Soysal, İ. (2000). Türkiye’nin siyasal antlaşmaları (1920-1945) (C. I). Ankara: TTK Yay.
52. Tosun, R. (2015). Ermeni Tehcirinde Konya. Konya: Palet Yay.
53. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Salnamesi 1925-1926, (1926), Matbaa-i Amire, İstanbul.
54. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Salnamesi 1926-1927, (1927) Matbuat Müdiriyet-i Umumiyesi.
55. Uca, A. (2013). 1915 yılında yayımlanan bir üsera talimatnamesi ve düşündürdükleri. Atatürk Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Dergisi, 3 (3), 169-183. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/atauniad/issue/2359/30248.
56. Umumî nüfus tahriri 28 Teşrinievvel 1927. (1929). Fasikül I. Ankara: Hüsnütabiat Matbaası.
57. Umumî nüfus tahriri 28 Teşrinievvel 1927. (1929). Fasikül II. Ankara: Hüsnütabiat Matbaası.
58. Umumî nüfus tahriri 28 Teşrinievvel 1927. (1929). Fasikül III. Ankara: Başvekâlet Müdevvenat Matbaası.
59. Yıldırım, S. (2012). Balkan Savaşları ve sonrasındaki göçlerin Türkiye nüfusuna etkileri. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, (16), 75-92. Erişim adresi: https://ctad.hacettepe.edu.tr/8_16/5.pdf.
60. Yıldırım, S. (2016). Cumhuriyet Dönemi nüfus politikaları çerçevesinde göç ve göç politikaları (1921-1960). Türkiyat Araştırmaları, (24), 273-301. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/turkiyat/issue/30347/491958.
61. Yılmaz, E. (2022). Atatürk Dönemi (1923-1938) Türkiye’sinde demografik yapının öne çıkan özellikleri. Social Mentality And Researcher Thinkers Journal, 8 (58), 700-705. Erişim adresi: doi: 10.29228/smryj.58298.
62. Yılmaz, M. (1996). Konya Vilayetinde muhacir yerleşmeleri (Yayımlanmamış doktora tezi). Selçuk Üniversitesi, Konya. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp.
63. Yüksel, E. (2020). Mehmet Asım Us’un kaleminde gündem Lozan. İstanbul: Yeditepe Akademi.
64. Yüksel, E.- Uca, A. (2025). Sevk ve iskân sürecinde bir istasyon olarak Konya Vilayeti. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 41(111), 91-130. Erişim adresi: https://doi.org/10.33419/aamd.1700037.