İran Takviminin Şekillenmesinde Mitolojinin Rolü

Öz

İran’da takvim kullanımı, M.Ö. II. binyıldan M.Ö. VI. yüzyıla kadar süregelen bir geçmişe sahiptir. Bu kadim uygarlıkta takvime dair ilk izler, Zerdüşt’ten önceki dönemlerden kalan tabletlerde görülmüştür. Akadca, Elâmca ve Eski Farsça yazılmış bu tabletlerden edinilen bilgilerle birtakım eksikliklere rağmen İranlıların kullandığı ilk takvimler oluşturulmuştur. Takvim, yazılı kaynakların artması ve ortaya çıkarılmasıyla sonraki dönemlerde değişikliklere uğrayarak günümüzdeki şeklini almıştır. Uygarlığa ait ilk yazılı dini kaynaklardan olan Avesta, geçmişte ve günümüzde İran takviminin oluşmasına katkı sağlayan temel unsurlar arasındadır. Takvim, dini, idari ve tarımsal faaliyetlerden doğan ihtiyaçlar neticesinde şekillenerek zamanı programlama aracı haline gelmiştir. Bu açıdan İran takviminde yer alan ay isimleri ya mevsimsel hareketliliğin değişimlerinden türetilmiş ya da doğa olaylarının inanca yansımalarından etkilenmiştir. Bu etki sadece ay isimlerinde kalmayıp ayların her gününün de isimleştirilmesine aracı olmuştur. Tanrı ve melek isimlerinin ay ve gün isimlerine verilmesi İran uygarlığının dini ve mitolojik inançlarına süre gelen bağlılıklarının kanıtıdır. Bu çalışmada, ilk kullanımından günümüze kadar uzanan İran takviminin evrim ve değişim sürecinden ve kendisinde yer alan ay isimlerinin mitolojik anlamlarından ana hatlarıyla bahsedilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Mitoloji
• takvim
• İran
• Eski Farsça
• Zerdüştilik

The Role of Mythology in Forming the Iranian Calendar

Öz

The use of calendars in Iran has a long history extending from the 2nd millennium BCE to the 6th century BCE. The earliest traces of calendrical practice in this ancient civilization have been identified in tablets from the pre-Zoroastrian period. Based on information obtained from these tablets—written in Akkadian, Elamite, and Old Persian—the earliest Iranian calendars have been reconstructed, despite some deficiencies. With the increase and discovery of written sources over time, the calendar underwent various modifications and ultimately evolved into its contemporary form. Avesta, one of the earliest written religious sources of the civilization, is among the fundamental elements that contributed to the formation of the Iranian calendar both in antiquity and in the present day. Shaped by needs arising from religious, administrative, and agricultural activities, the calendar became a means for organizing time. In this respect, the month names in the Iranian calendar were either derived from seasonal changes or influenced by the reflection of natural phenomena in religious belief. This influence extended beyond the names of the months and led to the naming of each day within the months as well. The attribution of the names of deities and angels to months and days stands as evidence of the enduring devotion of Iranian civilization to its religious and mythological beliefs. This study outlines the process of evolution and transformation of the Iranian calendar from its earliest use to the present, with particular emphasis on the mythological meanings of the month names it contains.

Anahtar Kelimeler

• Mythology
• calendar
• Iranian
• Old Persian
• Zoroastrianism

Kaynakça

1. Abdollahy, R. (2016). Calenders in the Islamic period. Encyclopaedia Iranica.
2. Afîfî, R. (1374 hş.). Esâtir ve Ferheng-i Îrân der Niviştehâ-yi Pehlevî. Tahran: Tûs.
3. Âmûzgâr, J. (1374 hş.). Târîh-i Esâtîrî-yi Îrân. Tahran: İntişārāt-i Semt.
4. Âmûzgâr, J. (1381 hş.). Gozâreşî Sâde ez Gâhşomârî der Îrân-i Bâstân. Buhârâ, Hordâd u Tîr(24), 20-37.
5. Basello, G. P. (2006). Old Persian in Elâmite: The Spellings of Month-names. Ancient&Middle İranian Studies içinde (C. I, ss. 19-41). 5th Conference of the Societas Iranologica Europe, sunulmuş bildiri, Milano: Mimesis.
6. Behrûz, Z. (1331 hş.). Takvim ve Tarih der İran. Tahran: Encumen-i İranvic.
7. Beyāt, H. (1383 hş.). Ṭāleʿ-bīnī ve Takvīm-i Devāzdeh Hayvānī. Ferheng-i Merdom-i Īrān, (2), 85-92.
8. Bickerman, E. J. (1980). Chronology of the ancient world. Aspects of Greek and Roman life (2. bs.). Ithaca, New York: Cornell Univ. Press.

9. Bīrūnī, M. (1352 hş.). El-Âsârü’l-Bâkiye. (Ekber Dana Sereşt, Çev.). Tahran: İntişārāt-i İbn-i Sinâ.
10. Boyce, M. (1376 hş.). Târîh-i Kîş-i Zerdüşt. Tahran: İntişārāt-i Safi Alishah.
11. Boyce, M. (1982). A history of Zoroastrianism II: Under the Achaemenians. Religionsgeschichte des Alten Orients. Leiden: Brill.
12. Briant, P. (2002). From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire. (P. T. Daniels, Çev.). Penn State University Press.
13. Cameron, G. G. (1948). Persepolis Treasury Tablets. Chicago: The University of Chicago Press.
14. Cem, P. (1390 hş.). Ābrīzgān u Āzerceşn: Enḳilābeyn ve Taḳvīm-i Dovre-yi Sāsānī. Pejûheşhâ-yi İrânşinâsî, 6(1), 35-53.
15. Değirmenci, N. (2016). İran Bayramları. İstanbul: Demavend.
16. Deştî, R. (1386 hş.). Ceşnhâ-yi Millî-yi Îrâniyân. Tahran: İntişārāt-i Pâzîneh.
17. Ferâkî, F. (1385 hş.). Negâh-i Kûtâh be Târîhçe-yi Novrûz. Necvâ-yi Ferhengî, (2), 145-159.
18. Ferhûd, D. (1392 hş.). İrân Ferhengî. Tahran: İntişarat-i Sebâ.
19. Hartner, W. (1985). Old Iranian Calendar. Cambridge History of Iran içinde (C. 2, ss. 714-791). London.
20. Herodotos. (1995). Heredot Tarihi. (M. Ökmen, Çev.) (I.). İstanbul: Remzi.
21. ʻÂbiddûst, H. ve Ayetullahî, H. (1389 hş.). ‍Seyr-i Tağyîr u Tehavvol-i Takvîm der Îrân ve Tahlîl-i Nomâdhâ-yi Kohen-i Gâhşomâreyî-i Îrânî der Takvîmhâ-yi Rukûmî-yi Dovre-yi İslâmî. Faslnâme-yi Negare, (16), 5-17.
22. Justi, F. (1897). Die Altpersischen Monate. Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, 51(2), 233-251.
23. Kent, R. G. (1953). Old Persian, Grammar, Texts, Lexicon. New Haven: American Oriental Society.
24. Khalili Mahalleh, M., Sarmad, Zohreh ve Ghorbani Marzdashti, L. (1395 hş.). Ceşnhâ-yi Ustureyî-yi İrân Nemad-i Ferheng ve Temeddun-i Kavm-i Âryâyî. Hemāyeş-i Beynelmileli-yi Costārhā-ye Edebî, Zebān ve İrtebātāt-e Ferhengî, sunulmuş bildiri, Tahran.
25. Kuhrt, A. (2013). The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period (1. bs.). Routledge.
26. Lecoq, P. (1997). Les inscriptions de la Perse achéménide / traduit du vieux perse, de l’élamite, du babylonien et de l’araméen, présenté et annoté par. Paris: Gallimard.
27. Meillet, A. (1915). Grammaire du vieux perse. Paris: Maisonneuve Frères.
28. Menant, J. (1997). Les Achéménides et les inscriptions de la Perse. Paris: Libraire- Éditeur.
29. Oppert, J. (1851). Les inscription des Achéménides conçues dans l’idiome des anciens Perses. Paris: Imprimerie Nationale.
30. Panaino, A. (2016). Calenders in Pre-Islamic calendars. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/calendars/#pt2 adresinden erişildi.
31. Poebel, A. (1938). The Names and the Order of the Old Persian and Elâmite Months during the Achaemenian Period. The American Journal of Semitic Languages and Literatures, 55(2), 130-141.
32. Pûrdavud, İ. (2030 şş.). Ferheng-i Îrân-i Bâstân. Tahran: İntişārāt-i Nigâreş.
33. Razī, H. (1380 hş.). Gâhşomâreyî ve Ceşnhâ-yi Îrân-i Bâstân. Maǧmūʿa pažūhišhā-i Īrānī (Čāp-i 3.). Tahran: İntişârât-i Behcet.
34. Safâ, Z. (1395 hş.). Gâhşomarî ve Ceşnhâ-yi Millî-yi İrâniyân. Tahran: Ferhanî.
35. Sato S. (1963). On the Sixth Month of the Old Persian Calendar. Bulletin of the Society for Near Eastern Studies in Japan, 6(1), 58-58.
36. Schmitt, R. (2018a). Âdukanaiša. Encyclopaedia Iranica.
37. Schmitt, R. (2018b). Āçiyādiya. Encyclopaedia Iranica.
38. Taqizadeh, S. H. (1316 hş.). Gâhşomâreyî der Îrân-i Kadîm. Tahran: Çâphâne-yi Meclis.
39. Taqizadeh, S. H. (1952). The Old Iranian Calendars Again. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, 14(3), 603-611.
40. Tefezzulî, A. (1376 hş.). Târîh-i Edebiyyât-i İrân Pîş ez İslâm. Tahran: İntişārāt-i Sohen.
41. The Editors of Encyclopaedia Britannica (2025, October 1). leap year. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/science/leap-year-calendar
42. Yâhakkî, M. C. (1361 hş.). Ferheng-i Esâtîr ve İşârât-i Dâstânî der Edebiyyât-i Fârsî. Tahran: İntişārāt-i Surûş.
43. Yıldırım, N. (2023). Fars Mitolojisi Sözlüğü. İstanbul: Dergâh Yayınları.
44. Zerrinkûb, A. (1369 hş.). Der Kalemrov-i Vicdân. Tahran: İntişārāt-i İlmî.