Nizarî İsmailîliğin Encüdan Merkezli Yeniden İnşa Süreci: Alamut Sonrası İmamlar Üzerinden Bir İnceleme

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 145 - 162, 31.12.2025

Hasan Basri Demirer

https://doi.org/10.48203/siader.1697416

Öz

Bu makale, Alamut’un 1256 yılında Moğollar tarafından yıkılmasının ardından Nizârî İsmailîliğin geçirdiği yeniden inşa sürecini, özellikle İmamlar etrafında şekillenen dönüşümleri merkeze alarak incelemektedir. Çalışma, tarihsel süreklilik ve değişim bağlamında İmamlık kurumunun işlevini analiz etmekte ve Encüdan dirilişi dönemi olarak adlandırılan sürecin, yalnızca siyasî bir gizlenme dönemi değil; aynı zamanda mezhebin düşünsel, kurumsal ve ritüel temellerinin yeniden yapılandırıldığı bir dönem olduğunu savunmaktadır. Bununla birlikte Nizarî tarihi bakımından oldukça önemli kabul edebileceğimiz Davet hiyerarşisi, Encüdan döneminde belirlenmiştir. Bu sebeple söz konusu hiyerarşik yapılanma biçimine de makalede yer verilecektir. Alamut’un düşüşüyle birlikte merkezi otoriteyi kaybeden Nizârî topluluğu, bir yandan takiyye stratejileriyle hayatta kalmaya çalışırken, diğer yandan İmamlar etrafında yeni bir teolojik çerçeve geliştirmiştir. Bu süreçte Encüdan İmamları, görünürde siyaseten pasif bir pozisyonda olsalar da, cemaatin inanç ve ibadet yapılarının yeniden şekillendirilmesinde merkezi bir rol oynamışlardır. Makale, söz konusu dönemde imamların sadece dini önderlik değil, aynı zamanda kolektif kimliğin inşasında da etkin olduklarını ileri sürmektedir. Bu bağlamda, Encüdan süreci, İsmailîliğin tarihinde bir duraklama değil, bilakis yaratıcı ve dönüştürücü bir dönem olarak değerlendirilmelidir. Çalışma, tarihsel belgeler, İsmailî kaynaklar ve modern literatürden faydalanarak bu yeniden inşa sürecini çok boyutlu bir şekilde ele almakta ve günümüz Nizârî kimliğinin temellerinin bu dönemde atıldığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

İsmailîlik , Nizarîlik , Alamut , Encüdan , İslam Mezhepleri Tarihi

Etik Beyan

Bu makale, İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde 2025 yılında tamamlanan “Hindistan’da İsmailîlik” başlıklı Doktora tezinden üretilmiştir.

The Anjudan-Centered Reconstruction Process: An Examination of Post-Alamut Nizari Imams

Öz

This article examines the reconstruction process undergone by Nizari Ismailism following the destruction of Alamut by the Mongols in 1256, focusing particularly on the transformations shaped around the Imams. The study analyzes the function of the institution of the Imamate within the context of historical continuity and change, arguing that the period known as the Anjudan revival was not merely a time of political concealment, but also a phase during which the doctrinal, institutional, and ritual foundations of the sect were restructured. Moreover, the dāʿwa hierarchy, which can be considered highly significant in the context of Nizari history, was established during the Anjudan period. For this reason, this hierarchical structure is also addressed in the article. After the fall of Alamut, the Nizari community, having lost its central authority, sought to survive through strategies of taqiyya while simultaneously developing a new theological framework centered on the Imams. During this process, the Anjudan Imams, though outwardly politically passive, played a central role in reshaping the community’s beliefs and ritual practices. The article posits that, during this period, the Imams functioned not only as religious leaders but also as key agents in the construction of collective identity. In this respect, the Anjudan period should not be seen as a time of stagnation in Ismaili history, but rather as a creative and transformative era. Drawing on historical documents, Ismaili sources, and modern scholarship, the study examines this reconstruction process from a multidimensional perspective and demonstrates that the foundations of contemporary Nizari identity were laid during this time.

Anahtar Kelimeler

Ismailism , Nizaris , Alamut , Anjudan , History of Islamic Sects

Etik Beyan

This article is derived from a doctoral thesis entitled "Ismailism in India," completed in 2025 at the Institute of Social Sciences, Izmir Katip Celebi University.

Kaynakça

• Ansari, Sarah F. D. Sufi Saints and State Power The Pirs of Sind 1843-1947. New York: Cambridge University Press, 1992.
• Ay, Zahide. “16-17. Yüzyıllar İran’ında Safevi-Nizari İlişkilerinin Dini ve Siyasi Etkileri Üzerine Tarihsel Bir Değerlendirme”. Tarihin Peşinde: Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmaları Dergisi XI/21 (2019), 455-471.
• Ay, Zahide. Alamut Sonrası Nizari İsmaililiği ve Tasavvuf. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
• Çakmak, Yalçın (ed.). Kelâm-ı Pîr. çev. Tahereh Mirzayi. Ankara: Kalan Yayınları, 1. baskı., 2020.
• Daftary, Farhad. Ismaili History and Intellectual Traditions. Oxford: Routledge, 2018.
• Daftary, Farhad. Ismailis in Medieval Muslim Societies. London: I. B. Tauris & Co., 2005.
• Daftary, Farhad. İsmaililer Tarihleri ve Öğretileri. çev. Ahmet Fethi Yıldırım. İstanbul: Alfa Tarih, 2017.
• Daftary, Farhad. Şii İslam Tarihi. çev. Ahmet Fethi Yıldırım. İstanbul: Alfa Tarih, 2016.
• Daftary, Farhad. The Ismailis: Their History and Doctrines. Cambridge: Cambridge University Press, 1990.
• Hacı Bektaş Velî. Makalat-ı Hacı Bektaş-ı Velî. ed. Hüseyin Özbay. çev. Esad Coşan. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1990.
• Ivanow, Wladimir. “Tombs of Some Persian Ismaili Imams”. Journal of the Bombay Branch of the RoyalAsiatic Society 14 (1938), 49-62.
• Lewisohn, Leonard. “An Introduction to the History of Modern Persian Sufism, Part I: The Ni’metullahi Order: Persecution, Revival and Schism”. Bulletin of the School of Oriental and African Studies (BSOAS) 61/3 (1998), 437-464.
• Meherally, Akbarally. A History of the Agakhani Ismailis. Canada: A. M. Trust, 1991.
• Mustansır Billah, II. Pandiyat-i Jawanmardi or Advices of Manliness. çev. Wladimir Ivanow. Leiden: Brill Publisher, 1953.
• Pourjavady, Nasrollah - Peter Lamborn, Wilson. “Isma’ilis and Ni’metullahis”. Studia Islamica 41 (Paris 1975), 113-135.
• Tajddin, Mümtaz Ali. Brief History of the Shia Ismaili Imams. Karachi: Real Patidar Library, 2009.
• Tajddin, Mümtaz Ali. Ismailis Through History. Karachi: Islamic Book Publisher, 1997.
• Virani, Shafique N. The Ismailis in the Middle Ages a History of Survival a Search for Salvation. New York: Oxford University Press, 2007.