İmâmiyye Şîası’nda Ahbârîlik ve Usûlîlik Ekollerinin Zihniyet Analizi Bağlamında İncelenmesi -Tefrika Konusunu Ele Alan Âyetlerin Yorumu Örnekleminde-

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 121 - 144, 31.12.2025

Cenksu Üçer , Erva Nur Turus , Öznur Yüksel

https://doi.org/10.48203/siader.1833296

Öz

Bu çalışmada İmâmiyye Şîası içinde yer alan Ahbâriyye ve Usûliyye ekolüne mensup âlimlerin tefrika konusunu içeren âyetlerle ilgili yorum ve görüşleri incelenmektedir. İmâmiyye Şîası içinde ana hatlarıyla akıl-nakil ilişkisine dair tutumlarına bağlı olarak Ahbâriyye ve Usûliyye şeklinde iki ana ekol bulunmaktadır. İslam Mezhepleri Tarihi alanında zihniyet analizi önemli bir metodik yaklaşımdır. Her mezhep, ekol veya grubun İslam Mezhepleri Tarihinde tartışılan ana konular hakkındaki görüşlerinin sahip oldukları zihniyet ve sistemlerine göre şekillendiği bir gerçektir. Mezhep ya da ekollerin Kur’an âyetlerini anlama biçimleri ve âyetlere getirdikleri açıklamalar yine zihniyetleri ve sistemlerine göre olacaktır. Ahbâriyye ve Usûliyye ekollerine mensup âlimlerin tefrika konusunu içeren âyetlere yaklaşımlarının incelenmesi, bu durumun anlaşılmasına katkı sağlayacağı düşüncesiyle önemli görülmüştür. Çalışmada Ahbârî ve Usûlî âlimlerin ilgili âyetler hakkındaki yorum ve yaklaşımlarının mukayeseli bir şekilde ortaya konulması amaçlanmaktadır. Araştırmada öncelikle Ahbârîlik ve Usûlîlik ekolleri hakkında genel bir bilgilendirme yapılması, sonrasında Kur’ân-ı Kerîm’de tefrika konusunu ele alan bazı âyetler hakkında genel bir çerçeve çizilmesi, tefrika konusunu ihtiva eden âyetlere Ahbârî ve Usûlî ekol mensubu müfessirlerin getirmiş oldukları açıklamaların kronolojik olarak mukayeseli bir şekilde incelenmesi hedeflenmiştir. Çalışmanın varsayımı Ahbâriyye ve Usûliyye ekolleri İmâmiyye Şîası içinde yer alsa da bu iki ekolün zihniyet ve usul farklılığına bağlı olarak âyetlere getirdikleri anlamlandırmaların farklı olacağı şeklindedir. Nitel araştırma hüviyetli bir durum çalışması olarak planlanan bu araştırmada Kur’an’da tefrika konusunu işleyen ve “dinde ayrılık ve gruplaşma’’ bağlamında anlamlandırılan 8 (sekiz) âyet-i kerîme amaçlı örneklem ile seçilmiş ve bunlar çalışmanın bağımlı değişkenleri olarak belirlenmiştir. Söz konusu âyet-i kerîmeler şunlardır: Âl-i İmran Sûresi 3/103 ve 105, el-En’âm Sûresi 6/153 ve 159, er-Rûm Sûresi 30/32, eş-Şûrâ Sûresi 42/13 ve 14, Beyyine Sûresi 98/4. Her iki ekole mensup farklı zaman dilimlerinde yaşanan müfessirler ise araştırmanın bağımsız değişkenleri olarak belirlenmiştir. Doküman taraması yoluyla Ahbâriyye ve Usûliyye ekollerine mensup müfessirlerin eserlerindeki âyetlere yaklaşımları derlenmiş, elde edilen veriler deskriptif/tasviri yaklaşım çerçevesinde bağımsız değişkenlere göre mukayeseli bir şekilde incelenerek içerik analizi yapılmıştır. Ahbâriyye ve Usûliyye ekollerine mensup âlimlerin âyetlere bazı ortak anlamlar vermekle beraber zihniyet farklılığına bağlı olarak farklı anlamlar da verebildikleri görülmüştür. Söz gelimi “Allah’ın ipi” ifadesini Usûliyye’ye mensup âlimler Kur’an, Hz. Peygamber ve İslam gibi anlamlarla ifade ederken; Ahbarîyye’ye mensup âlimlerin bu anlamlarıyla beraber Hz. Ali ve Hz. Ali’nin velâyeti gibi anlamlar vermiştir. Bunun da habere yaklaşımla ilgili olduğu görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

: İslam Mezhepleri Tarihi , İmâmiyye Şîası , Ahbâriyye Ekolü , Usûliyye Ekolü , Tefrika Konusunu İçeren Âyetler.

An Examination of the Akhbarism and Usuliism Schools within the Imamiyya Shia in the Context of Mental Analysis-Using the Example of Interpretation of Verses Addressing the Issue of Division -

Öz

This study examines the interpretations and views of exegetes belonging to the Akhbārīyya and Usūlīyya schools within the Imamiyyah Shiʿa on verses concerning the issue of division. Within the Imamiyyah Shiʿa, there are two main schools, the Akhbārīyya and the Usūlīyya, based on their attitudes towards the relationship between reason and tradition. Mentality analysis is an important methodological approach in the field of Islamic Sects History. It is a fact that the views of each sect, school, or group on the main topics discussed in Islamic Sects History are shaped according to their mentality and systems. The ways in which sects or schools interpret Qur’ānic verses, and the explanations they provide, depend on their respective mentalities and systems. It was considered important to examine the approach of scholars belonging to the Akhbārīyya and Usūlīyya schools to verses dealing with the issue of schism, as this would contribute to understanding this situation.The study aims to present the interpretations and approaches of exegetes belonging to the Akhbārīyya and Usūlīyya schools regarding verses that address the issue of schism. The research begins with a general overview of the Akhbārīyya and Usūlīyya schools, followed by an overview of certain verses in the Qur’ān that address the topic of division. The study then aims to examine, in a chronological and comparative manner, the explanations offered by exegetes belonging to the Akhbārī and Usulī schools regarding verses that contain the topic of division. The assumption of the study is that although the Akhbārīyya and Usūlīyya schools are within the Imamiyyah Shiʿa, the interpretations they give to the verses will differ due to the differences in mentality and methodology between these two schools. This research, planned as a qualitative case study, selected eight verses from the Qur’ān that deal with the subject of tafrīqah and are interpreted in the context of ‘division and factionalism in religion’ as a purposeful sample, and these were determined as the dependent variables of the study. The verses under consideration are: Āl ʿImrān 3:103, 3:105; Al-Anʿām 6:153, 6:159; Ar-Rūm 30:32; Ash-Shūrā 42:13 14; and Al-Bayyinah 98:4. Exegetes from both schools, who lived in different time periods, were identified as the independent variables of the study. Through document analysis, the approaches to Qur’ānic verses in the works of exegetes from the Akhbārīyya and Usūlīyya schools were compiled, and the resulting data were analyzed using content analysis, with comparisons made according to the independent variables within a descriptive and illustrative framework. It was observed that scholars from the Akhbārīyya and Usūlīyya schools attributed some common meanings to the verses, but also differed in interpretation according to their respective methodological approaches. For instance, while Usūlīyya scholars interpreted the phrase ‘Allah’s rope’ as referring to the Qur’ān, the Prophet Muhammad, and Islam, Akhbārīyya scholars additionally included Ali and his guardianship in their interpretations. This divergence appears to be closely related to their respective approaches to khabar (hadith transmission).

Anahtar Kelimeler

History of Islamic Sects , Imamiyyah Shiʿism , Akhbārīyya , Usūlīyya , and Qur’ānic Verses Concerning Division.

Kaynakça

• Ahmetoğlu, Şahin. “İmâmiyye/İsnâaşeriyye”. İslâm Mezhepleri Tarihi. ed. M. Saffet Sarıkaya- Mehmet Ümit. Ankara: Nobel, 2020.
• Aldemir, Halil. Kur’ân-ı Kerim’e Göre İhtilâf Nedenleri, Alanları, Boyutları, Çözüm Yolları. İstanbul: Kitâbî Yayınevi, 2010.
• Aydınlı, Abdullah. “Ehl-i Hadis”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/507-508. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Aydınlı, Osman. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e İslâm Mezhepleri Tarihi Yazıcılığı. Ankara: Hititkitap Yayınevi, 2008.
• Ayyâşî, Ebü’n-Nasr Muhammed b. Mes’ûd. Tefsîrü’l-Ayyâşî. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’l-A‘lemî li’l-Matbû‘ât, 1991.
• Bahrânî, Hâşim. el-Burhân fî Tefsîri’l-Kur’ân. 8 Cilt. Lübnan: el-A‘lemî, 2006.
• Balcı, Mahmut. İnsanları Tefrikaya Düşüren Faktörler. Erzurum: İhtar Yayıncılık, 1995.
• Başoğlu, Tuncay. “Tefri̇ka”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/279-281. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
• Bozan, Metin. İmâmiyye'nin İmâmet Nazariyesinin Teşekkül Süreci. İstanbul: İSAM Yayınları, 2009.
• Bozan, Metin. İmâmiyye Şîası’nın Oluşumu. İstanbul: İSAM Yayınları, 2009.
• Bozan, Metin. “İmamiyye Şiası’nın Peygamberlik ve İmamet Anlayışlarının Mukayesesi”, Dinî Araştırmalar Dergisi, 4/6 (2006), 95-112.
• Bulut, Halil İbrahim. Dünden Bugüne Siyasi-İtikadi İslâm Mezhepler Tarihi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2011.
• Bulut, Halil İbrahim. Şia’da Usûlîliğin Doğuşu ve Şeyh Müfid. Ankara: Araştırma Yayınları, 2013.
• Büyükkara, Mehmet Ali. “Bir Bilim Dalı Olarak İslâm Mezhepleri Tarihi ile İlgili Metodolojik Problemler”. İslâmî İlimlerde Metodoloji: Usûl Mes’elesi 1/441-491. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2005.
• Büyükkara, Mehmet Ali. “İslam Mezhepleri Tarihi Araştırmalarında Terminolojiyle İlişkili Sorunlar”. İslâmî Araştırmalar Dergisi 19/2 (Haziran 2006), 257-271.
• Büyükkara, Mehmet Ali. “Mezhepler Tarihine Giriş”. İslâm Mezhepleri Tarihi, ed. M. Ali Büyükkara. 3-24. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları, 2012.
• Büyüköztürk, Şener, vd.. Bilimsel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Pegem, 2016.
• Çağlayan, Harun. “Akıl-Nakil İlişkisi: Re’y ve Hadis Ehlinin Yaklaşımları”. Sistematik Kelam. ed. Mehmet Evkuran. 85-102. Ankara: Bilay Yayınları, 2019.
• Demir, Habip. Horasan’da Şiilik İran’da Şiiliğin Tarihsel Kökleri. Ankara: Otto Yayınları, 2017.
• Demir, Habip. “Şiî Düşüncede Zâhirî-Ahbârî Zihniyetin Yansımaları”. Zâhirî ve Selefî Din Yorumu. ed. Sönmez Kutlu. 397-404. İstanbul: Kuramer, 2018.
• Demir, Recep. Kur’an’ın Şiî Yorumu. Ankara: Araştırma Yayınları, 2019.
• Doğruyol, Feyza. “Şiî-İmâmiyye’de Gaybet İnancının Temellendirilmesi: İlk Dönem Ahbârî ve Usûlî Argümanlar Üzerine Bir Değerlendirme”. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 41 (2021), 67-85.
• Ekinci, Mustafa. Anadolu Alevîliğinin Tarihsel Arka Planı. İstanbul: Beyan Yayınları, 2002.
• Fadlallah, Muhammed Hüseyin. Tefsîr Min Vahy el-Kur’ân. 20 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Melêk, 2018.
• Fatiş, Emrullah. “İmamiye Şiasında ve Zâhirîlerde Dinî Deliller”. Hikmet Yurdu Düşünce-Yorum Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi 6/12 (2013), 187-209.
• Fığlalı, Ethem Ruhi. İmamiyye Şiası. Ankara: Selçuk Yayınları, 1984.
• Gömbeyaz, Kadir - Dündar, M. Mücahid. “İslâm Mezhepler Tarihine Giriş”. İslâm Mezhepleri Tarihi, ed. M. Saffet Sarıkaya ve Mehmet Ümit. 1-33. Ankara: Nobel, 2020.
• Hakyemez, Cemil. İmamiyye Şiası ve Temel Kavramları. Ankara: Araştırma Yayınları, 2019.
• Hakyemez, Cemil. Şia’da Gaybet İnancı ve Gaip On İkinci İmam el-Mehdi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2017.
• Huveyzî, Abduali. Tefsîrü Nûri’s-Sekaleyn. thk. Seyyid Ali Âşûr. Lübnan: Müessesetü't-Târîhi'l-‘Arabi, 2001.
• Işılak, Halil - Türkan, Mustafa. “11./17. Asırda Şiî Ulema Arasında Ahbârî-Usûlî Ayrışmasını Resmeden Bir Risale: Risâle-i Suʾâl u Cevâb”. Bilimname 50 (2023), 1-36.
• İlhan, Avni. “Şeyh Müfîd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/501-502. İstanbul: TDV Yayınları, 2020.
• İsfahâni, Rağıp. Müfredât Kur’an Kavramları Sözlüğü. çev. Yusuf Türker. İstanbul: Pınar Yayınları, 2016.
• İşcan, Mehmet Zeki. “Halku’l-Kur’an Teorisi ve Dini Düşüncede Yenilik”. Bilim, Ahlak ve Sanat Bağlamında Çağdaş İslam Algıları 26-28 Kasım 2010. 1/164. Samsun: Canik Belediyesi, 2011.
• Kalaycı, Mehmet. “Ehl-i Sünnet ve’l-Cemâat”. İslâm Mezhepleri Tarihi. ed. M. Saffet Sarıkaya- Mehmet Ümit. 211-234. Ankara: Nobel, 2020.
• Kartaloğlu, Habib. “İmamiyye’de Ahbârî-Usûlî Farklılaşması: Şeyh Saduk ve Şeyh Müfîd Örneği”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/24 (Aralık 2011), 193-216.
• Kartaloğlu, Habib. “Şiî-Usûlî Düşüncenin Ortaya Çıkış Sebepleri Üzerine Mülahazalar”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/33 (Haziran 2016), 75-90.
• Kâşânî, Muhsin Muhammed. es-Safi fî Tefsîri’l-Kur’ân. thk. Muhammed b. Murtaza. İran: Dârü’l-Kütübi’l-İslâmiyye, 1998.
• Kılıçer, M. Esat. “Ehl-i Re’y”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/520-524. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Kohlberg, Etan. “İmamiyye’den İsnâaşeriyye’ye”. çev. Cemil Hakyemez. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 5/3 (2005), 288-301.
• Kûfî, Ebü’l-Kâsım Furât b. İbrahim Furât. Tefsîru Furât el-Kûfî. 2 cilt. Beyrut: Meüssesetü’n-Nu‘man, 1992.
• Kummî, Ebû’l-Hasan Ali b. İbrahim. Tefsîrü’l-Kummî. 2 Cilt. Kum: Dâru’l-Hucce, 1426.
• Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş ve Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009.
• Kutlu, Sönmez. Mezhepler Tarihine Giriş. İstanbul: Dem yayınları, 2008.
• Kutlu, Sönmez. Tarihsel Din Söylemleri Üzerine Zihniyet Çözümlemeleri. Ankara: Otto Yayınları, 2012.
• Kutlu, Sönmez. “Cumhuriyet Döneminde Mezhepler Tarihi Yazıcılığı, Yeni Metodoloji Arayışları ve Sorunları”. Türkiye Araştırmaları Literatür 29 (2017), 9-37.
• Kutluay, İbrahim. “Usûlî Âlim Vahîd el-Bihbehânî’nin Temel Görüşleri ve el-Fevâidü’l-Hâiriyye’sinde Ahbârîlere Yönelttiği Tenkitlerin Değerlendirilmesi”. Mizanü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 17 (Aralık 2023), 25-50.
• Kutluay, İbrahim. “Yeni Ahbârîliğin Kurucusu Emîn el-Esterâbâdî’nin el-Fevâidü’l-Medeniyye Adlı Eserinde İctihad ve Taklid Hakkındaki Görüşlerinin Tahlili”. Mizanü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 12 (Haziran 2021), 13-40.
• Onat, Hasan. “Türkiye’de İslâm Mezhepleri Tarihi’nin Gelişim Sürecinde Prof. Dr. Ethem Ruhi Fığlalı’nın Yeri”. Ethem Ruhi Fığlalı’ya Armağan. Ankara: Vadi Yayınları, 2002.
• Öz, Mustafa. “Usûliyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/214-215. İstanbul: TDV Yayınları, 2012. Özpınar, Ömer. Şiî Hadis Tarihi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2018.
• Sâdıkî, Muhammed. el-Furkân fî Tefsîri’l-Kur’ân. 30 Cilt. İran: İslâmi, 2019.
• Sayın, Esma. “İran’daki Şiî Kültüründe Ahbariyye-Usuliyye Yaklaşımları Bağlamında Gelenek-Yenilik Çizgisi”. Türk İslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi 7/14 (2012), 113-124.
• Semâhici, Abdullah. “İmamiyye Şia’sının İki Ekolü Ahbâriler ve Usûliler Arasındaki Temel Farklar”. çev. İbrahim Kutluay. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/7 (2013), 137-153.
• Şahin, Hanifi. Şiîlerin Gözüyle Sünnîler: İlk Dönem Şiî Kaynaklarda Sünnî Algısı. İstanbul: Mana Yayınları, 2024.
• Şîrâzî, Nâsır Mekârim. el-Emsel fî Tefsîri Kitâbillâhi’l-Münezzel. 15 Cilt. Lübnan: Müessesetü’l-A‘lemî li’l-Matbû‘ât, 2013.
• Tabâtabâî, Muhammed Hüseyn. el-Mîzân fî Tefsîri’l-Kur’ân. 20 Cilt. Beyrut: Müessesetü’l-A‘lemî li’l-Matbû‘ât, 2. Basım, 1973.
• Tabersî, Emînü’l-İslâm el-Fazl b. el-Hasen. Mecma‘u’l Beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân. 10 Cilt. Lübnan: el-A‘lemî Matbaa, 1995.
• Tanış, İskender. “İmamiyye Şiası’nda Ahbarilik ve Usulilik Ayrışması”. e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 16/1 (Haziran 2023), 329-355.
• Teber, Ömer Faruk. "Hâricî İmâmet Nazariyesi ve Mutlak Hakikatin Meşruiyeti Sorunu". EKEV Akademi Dergisi -Sosyal Bilimler- 12/34 (2008), 57-72.
• Teber, Ömer Faruk. "Mezhebî Ayrışmanın Politik Sonuçları: Safevî Tarikatının Siyasallaşması. İlahiyat Akademi: Altı Aylık Uluslararası Akademik Araştırma Dergisi 5 (2017), 193-200.
• Tekin, Peyman Ünügür. “İmâmiyye Şîası’nda Umûmu’l-Kur’an’ın Haber-i Vâhidle Tahsîsi -Usûlîlik Özelinde-”. Hitit İlahiyat Dergisi 21/2 (Aralık 2022), 1127-1160.
• Turus, Erva Nur. Ehl-i Sünnet ile İmamiyye Şiası’nın Tefrika Âyetlerini Ele Alışı. Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
• Tûsî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. el-Hasen. et-Tibyân fî Tefsîri’l-Kur’ân. Lübnan: Dâru’l-İhya et-Türas el-Arabî, 2013.
• Türkmen, Hasan. “Ahbârî-Usûlî Ayrışmasında Sehvü’n-Nebi Meselesi”. İslami Araştırmalar Dergisi 25/1 (2014), 1-14.
• Uyar, Mazlum. “İbnü’l-Cüneyd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/5-6. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Uyar, Mazlum. İmamiyye Şia’sında Düşünce Ekolleri Ahbârilik. İstanbul: Kitap Matbaacılık, 2000.
• Uyar, Mazlum. Şiî Ulemanın Otoritesinin Temelleri. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2004.
• Üçer, Cenksu. “Hikmet Kavramı Üzerinden Alevi Gelenek Hakkında Bir İnceleme”. e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 17/2 (Aralık 2024), 476-527.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Haber”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/ 346-349. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• Yurdagür, Metin. “Ahbâriyye.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1: 490-491. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.