The Spatial Representation of the Galata Mevlevi Lodge in Painting (1700–1950): Orientalist and Modernist Approaches

Öz

Abstract The Mevlevi thought, an aesthetic manifestation of Islamic Sufism, has been not only a religious identity but also a powerful source of inspiration nurturing various artistic disciplines for centuries; in this context, the whirling dervish ceremony and the dervish figure have left profound traces in the collective imagination of both Eastern and Western worlds through visual arts. The Mevlevi and whirling dervish figures became a focal point of mystical and cultural interest for Western Orientalist artists from the eighteenth century onward and for Turkish modern painters in the twentieth century. The whirling dervish figure, as an expression of an inner quest symbolizing humanity’s spiritual journey, universal unity, and infinity, was reflected in artists’ works throughout the period from the 1700s to the 1950s. As one of the significant religious and cultural centers of the Ottoman Empire, the Galata Mevlevi Lodge functioned as a space that made visible the influence of Mevlevi thought on art and social life. The sema-themed artworks inspired by this site represent a universal cultural heritage through both the religious life of the Ottoman world and its aesthetic and spiritual dimensions. In this study, a case study design within qualitative research methodology was adopted. The representation of the Galata Mevlevi Lodge from the early eighteenth century to the mid-twentieth century was examined within its historical and cultural context through artworks produced in various techniques. Works belonging to twelve artists selected through purposive sampling were collected by document analysis, and the data were evaluated using visual iconographic and comparative analysis methods. The findings indicate that Western artists emphasized documentation concerns and architectural details from an Orientalist perspective, whereas Turkish modernist artists reflected a more internalized and expressionistic state of mind derived from the Galata Mevlevi Lodge. In conclusion, the Galata Mevlevi Lodge occupies an intersection between historical documentation and cultural expression in art, gaining historical and cultural value through artistic production.

Anahtar Kelimeler

• Galata Mevlevi Lodge
• orientalism
• modern Turkish painting
• iconography
• whirling dervish figure

Resim Sanatında Galata Mevlevihanesi’nin Mekânsal Temsili (1700-1950): Oryantalist ve Modernist Yaklaşımlar

Öz

Öz İslam tasavvufunun estetik bir dışavurumu olan Mevlevilik öğretisi, yüzyıllar boyunca sadece dini bir kimlik değil, aynı zamanda sanatın farklı disiplinlerini besleyen güçlü bir ilham kaynağı olmuş ve bu bağlamda sema ayini ve derviş figürü, görsel sanatlar aracılığıyla Doğu ve Batı dünyasının ortak tahayyülünde derin izler bırakmıştır. Mevlevi ve semazen figürleri, 18. yüzyıldan itibaren Batılı oryantalist sanatçılar ile 20. yüzyıl Türk modern ressamları için mistik ve kültürel bir ilgi odağı olmuştur. Semazen figürü, insanın manevi yolculuğunu, evrensel birliği ve sonsuzluğu simgeleyen içsel bir arayışın ifadesi olarak 1700’lerden 1950’lere uzanan süreçte sanatçıların eserlerine yansımıştır. Galata Mevlevihanesi, Osmanlı İmparatorluğu’nun önemli dinî ve kültürel merkezlerinden biri olarak Mevleviliğin sanata ve toplumsal yaşama etkilerini görünür kılan bir mekân niteliği taşımaktadır. Bu mekândan ilhamla üretilen semazen temalı eserler, Osmanlı’nın dinî yaşamının yanı sıra estetik ve manevi boyutlarıyla evrensel bir kültürel mirası temsil etmektedir. Bu çalışmada, nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması deseni benimsenmiştir. Galata Mevlevihanesi’nin 18. yüzyıl başından 20. yüzyıl ortasına kadar olan süreçte, farklı tekniklerde üretilmiş sanat eserleri aracılığıyla tarihsel ve kültürel bağlamda nasıl temsil edildiği incelenmiştir. Amaçlı örnekleme yöntemiyle seçilen on iki sanatçıya ait eserler doküman incelemesi yoluyla toplanmış; veriler görsel ikonografik ve karşılaştırmalı analiz teknikleri kullanılarak değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Batılı sanatçıların eserlerinde oryantalist bir bakış açısıyla belgeleme kaygısı ve mimari detayların ön plana çıktığını, Türk modernist sanatçıların ise Galata Mevlevihanesi’nden hareketle daha içsel ve ekspresyonist bir ruh hâlini yansıttığını ortaya koymaktadır. Sonuç olarak Galata Mevlevihanesi, sanatta tarihsel belgelemeden kültürel ifadeye geçişin kesişim noktasında yer almış ve sanatsal üretim yoluyla tarihsel ve kültürel bir değer kazanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Galata Mevlevihanesi
• oryantalizm
• modern Türk resmi
• ikonografi
• semazen figürü

Kaynakça

1. Açık Önkaş, N. (2011). Mevlevilerin yönetimle ilişkileri. Akademik Bakış Dergisi, (23), 1–8. https://www.ajindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423868169.pdf (Erişim tarihi: 4 Mart 2025)
2. Aksüt Çobanoğlu, S. (2022). İstanbul’daki Mevlevi sema törenlerinin kültür ekonomisi bağlamında değerlendirilmesi [Yayımlanmamış doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp (Erişim tarihi: 5 Mart 2025)
3. Altınölçek, S. (1994). İbrahim Çallı Türk resim sanatı içindeki yeri ve önemi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/24616.pdf (Erişim tarihi: 5 Mart 2025)
4. Başbuğ, M. & Başbuğ, F. (2007). Mevlâna ve Mevlevîlik felsefesinin resim sanatına etkisi [Bildiri]. Türk Kültürü, edebiyatı ve sanatında Mevlâna ve Mevlevîlik ulusal sempozyumu bildiriler serisi: 1 (ss. 487–506). Konya, SÜMAM Yayınları. https://isamveri.org/pdfdrg/D154945/2007/2007_BASBUGM_BASBUGF.pdf (Erişim tarihi: 5 Mart 2025)
5. Berk, N. & Gezer, H. (1973). 50 yılın Türk resim ve heykeli. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
6. Bican, B. (2020, 7-9 Ekim). Osmanlı Tanzimat modernleşmesi dönemi Batılı seyyahların ve Cumhuriyet modernleşmesi dönemi ressamlarının resimlerinde konu işlenişi bağlamında; tasavvuf esinleri [Bildiri]. 24. uluslararası Orta Çağ ve Türk dönemi kazıları ve sanat tarihi araştırmaları sempozyumu bildirileri (ss. 196-206), Nevşehir, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Yayınları. https://www.academia.edu/49087773 (Erişim tarihi: 12 Şubat 2026)
7. Bülbül, A. H. (2023). İnanç, İslâm ve sanat. Erdem, (85), 59–90. https://dergipark.org.tr/tr/download/article- file/3623794 (Erişim tarihi: 5 Mart 2025)
8. Dağlı, Ş. Z. (2021). Türk resminde bir sanat dehası: İbrahim Çallı. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 27(47), 489– 497. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1760812 (Erişim tarihi: 5 Mart 2025)

9. Duru, N. F. (2007). Batılı seyyahların gözüyle dönen dervişler. Hece Aylık Edebiyat Dergisi, (130), 118–146. https://turkoloji.cu.edu.tr/ESKI%20TURK%20%20EDEBIYATI/necip_fazil_duru_donen_dervisler.pdf (Erişim tarihi: 5 Mart 2025)
10. Karaduman, A. (2006, 25-28 Mayıs). Ressamların gözüyle Mevlevilik [Bildiri]. Uluslararası düşünce ve sanatta Mevlâna sempozyumu, Çanakkale, Türkiye. https://isamveri.org/pdfdrg/D170037/2006/2006_KARADUMANA.pdf (Erişim tarihi: 5 Mart 2025)
11. Köstüklü, N. (2010). Vatan savunmasında Mevlevihaneler. Atatürk Araştırma Merkezi.
12. Kuş, A., Dıvarcı, İ. & Şimşek, F. (2006). Türkiye Mevlevihaneleri fotoğraf albümü. Efsane Ajans, Reklam ve Yayın.
13. Özdemir, Y. (2010). Galata Mevlevihanesi müzesi koleksiyonlarının çağdaş müzecilik anlayışı içinde değerlendirilmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=0wg9_-h0I8aOEJD- EEaT2w&no=_I5l_HCdTVWUlXGUbj3VSg (Erişim tarihi: 5 Mart 2025)
14. Özyiğit, H. (2021). İlk devir Türk ressamlarından bir kesit ve resim sanatına katkıları. Belgi Dergisi, (22), 879–905. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1639909 Doi: 10.33431/belgi.897250 (Erişim tarihi: 5 Mart 2025)
15. Pala Azsöz, G. (2018). İstanbul Mevlevîhânelerinde mimari düzen ve Beşiktaş Mevlevîhânesi [Yayımlanmamış doktora tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi]. https://dosyalar.semazen.net/Tezler/514725.pdf (Erişim tarihi: 21 Mart 2025)
16. Sergen, S. (1992). IX. vakıf haftası kitabı. Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
17. Sevindik, İ. (2024, 5-9 Kasım). Resim sanatında düşün biçim etkileşimi bağlamında sema ve semazen resimleri [Bildiri]. H. A. Ertürk & S. Madsar (Ed.) IV. Uluslararası Türk dünyası iletişim ve sanat sempozyumu bildiriler kitabı (ss. 396–423), Ankara, Türk Dünyası Gazeteciler Federasyonu. https://drive.google.com/file/d/12Uu3NK7zvADR6sNUiEyL0I1i4TZiYewC/view?usp=sharing (Erişim tarihi: 21 Mart 2025)
18. Şirin, İ. (2012). Batılı seyyahların izleniminde Sufiler. Sufi Araştırmaları, 3(5), 21–45. https://makale.isam.org.tr/server/api/core/bitstreams/83452315-6a6d-40eb-8a48-a7f0af8b3327/content (Erişim tarihi: 5 Mart 2025)
19. Tansuğ, S. (2008). Çağdaş Türk sanatı (8. Baskı). Remzi Kitabevi.
20. Turgut Cebeci, N. (t.y.). Mühendishâne-İ Berrî-İ Hümâyûn mezunu bir ressam: Hüsnü Yusuf Bey. Milli Saraylar, 46–67. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1524543 (Erişim tarihi: 5 Mart 2025)
21. Üstünipek, M. (2006, 25-28 Mayıs). Cumhuriyet dönemi Türk resminde Mevlevilik temasının öz ve biçim olarak ele alınışı [Bildiri]. Uluslararası düşünce ve sanatta Mevlâna sempozyumu. Çanakkale, Türkiye. https://isamveri.org/pdfdrg/D170037/2006/2006_USTUNIPEKM.pdf (Erişim tarihi: 5 Mart 2025)
22. İnternet Kaynakça
23. Abıyeva, N. (2017). Lale Devri’nin biricik tanığı Jean Baptiste Vanmour: İstanbul’un gündelik yaşamını belgeleyen resimler. Manifold. https://manifold.press/lale-devri-nin-biricik-tanigi-jean-baptiste-vanmour (Erişim tarihi: 4 Mart 2025)
24. Görsel Kaynakça
25. Görsel 1. Galata Mevlevihanesi’nin 19. Yüzyıldaki Görünümü. https://www.tarihteninciler.com/galata-mevlevi-house-istanbul-19th-century-galata-mevlevihanesi-19-yuzyill/ (Erişim tarihi: 7 Şubat 2026)
26. Görsel 2. Galata Mevlevihanesi’nin Günümüzdeki Görünümü. https://www.fikriyat.com/galeri/islam/galata-mevlevihanesi (Erişim tarihi: 24 Mart 2026)
27. Görsel 3. Jean Baptiste Vanmour, Dönen Dervişler. https://manifold.press/lale-devri-nin-biricik-tanigi-jean-baptiste-vanmour Erişim tarihi: 4 Mart 2025)
28. Görsel 4. Amadeo Preziosi, Dervişler, 1857. https://artam.com/hemen-al/amadeo-preziosi-dervisler (Erişim tarihi: 4 Mart 2025)
29. Görsel 5. Alexis Gritchenko, Semazen, 33x25,5 cm, Kâğıt üzerine sulu boya, 1920, Hordynsky Caillat koleksiyonu, Fransa. https://www.mesher.org/sergiler/alexis-gritchenko (Erişim tarihi: 19 Mayıs 2025)
30. Görsel 6. Adolphe Jean-Baptiste Bayot, Dönen Dervişler, Gravür. https://ozlemurat.weebly.com/tc-galata-mevlev304hanes304-muumlzes304.html (Erişim tarihi: 5 Mart 2025)
31. Görsel 7. D’Ohsson, Semazenler, Gravür. https://www.alifart.com/pictures/product/K1007-073xx.jpg (Erişim tarihi: 5 Mart 2025)
32. Görsel 8. Hüsnü Yusuf Bey, Sema Eden Mevleviler (Süheyl Ünver koleksiyonu), Tansuğ, S. (2008, s. 45) Hüsnü Yusuf Bey, Huzurda Semah (Nasır Çizen koleksiyonu, 1854), Turgut Cebeci, N. (t.y.). https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1524543 (Erişim tarihi: 5 Mart 2025)
33. Görsel 9. İbrahim Çallı, Mevleviler, 77x61,5 cm, Duralit üzerine yağlı boya. https://br.pinterest.com/pin/502855114646785080/ (Erişim tarihi: 7 Şubat 2026)
34. Görsel 10. Cevat Dereli, Semazenler, 46x38.50 cm, Tuval üzerine yağlı boya. https://www.reddit.com/r/Turkey/comments/166szi8/cevat_hamit_derelinin_19001989_baz%C4%B1_eserleri/ (Erişim tarihi: 7 Şubat 2026)
35. Görsel 11. Cemal Tollu, Dervişler Sema Ayininde. https://www.istanbulsanatevi.com/turk-ressamlar/cemal-tollu-hayati-ve-eserleri-1899-1968/ (Erişim tarihi: 21 Mart 2025)
36. Görsel 12. Maide Arel, Mevlevi, 1958. https://www.facebook.com/photo/?fbid=4296177193739421&set=pcb.4296177290406078 (Erişim tarihi: 10 Şubat 2026)
37. Görsel 13. Fahr El Nisa Zeid, Mevleviler, Kâğıt üzerine keçeli kalem, 1912. https://artam.com/muzayede/274-cagdas-sanat-eserleri/fahr-el-nisa-zeid-1901-1991-mevleviler#images-1 (Erişim tarihi: 21 Mart 2025)
38. Görsel 14. Aliye Berger, Mevleviler, 1959. https://10layn.com/aliye-berger/ (Erişim tarihi: 21 Mart 2025)