Modern İnsan Kaynakları Yönetiminin Tarihinde John R. Commons’ın Yeri ve Türkçe Literatürdeki Görünmezliği

Öz

Bu çalışma, insan kaynakları yönetimi (İKY) tarih yazımındaki önemli bir boşluğu tartışmaya açarak John R. Commons’ın modern İKY düşüncesinin oluşumundaki yerini ve Türkçe literatürdeki görünmezliğini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel sorusu, İKY tarih anlatısının neden büyük ölçüde Taylorist yaklaşım ve insan ilişkileri okulu ekseninde şekillendiği ve Commons’ın katkılarının neden bu anlatının dışında kaldığıdır. Türkçe İKY literatüründe hâkim tarih anlatısı alanın kökenlerini çoğunlukla Frederick W. Taylor ve bilimsel yönetim yaklaşımı üzerinden açıklarken, alternatif tarih yazımı çalışmaları özellikle Commons’ın emek yönetimi, endüstri ilişkileri ve çalışan refahı konularındaki katkılarının modern İKY’nin entelektüel temelleri açısından yeniden değerlendirilmesi gerektiğini ileri sürmektedir. Bu bağlamda özellikle Commons’ın çalışmaları ile son dönem tarihsel yeniden konumlandırma çabaları esas alınmaktadır. Araştırmada ilk aşamada Türkçe İKY ders kitaplarının tarih bölümleri doküman incelemesi yöntemiyle analiz edilerek tarih anlatısının temel referansları ve Commons’ın görünürlüğü (görünmezliği) değerlendirilmiştir. İkinci aşamada ise Commons’ın temelde Industrial Goodwill olmak üzere ilgili eserleri incelenmiş ve bu eserlerde yer alan kavramlar modern İKY yazınıyla karşılaştırılmıştır. Ön bulgular, Türkçe İKY literatüründe Commons’ın hiçbir şekilde görülmediği ve tarih anlatısının büyük ölçüde yönetim odaklı bir çizgide yeniden üretildiğini göstermektedir. Buna karşın Commons’ın eserlerinde işgücü yönetimi, çalışan refahı, örgütsel adalet ve endüstri ilişkileri gibi günümüz İKY’sinin merkezinde yer alan konuların erken dönem ve bütüncül biçimde ele alındığı görülmektedir. Çalışma, İKY tarihinin yalnızca yönetim düşüncesi perspektifiyle değil, emek tarihi, iktisat ve endüstri ilişkileri ekseninde yeniden değerlendirilmesi gerektiğini ileri sürmektedir. Bu çerçevede araştırma, Türkçe İKY literatüründeki tarih yazımına eleştirel bir katkı sunmayı, alanın entelektüel kökenlerini genişletmeyi ve insan kaynakları eğitiminde daha kapsayıcı tarihsel çerçevelerin geliştirilmesine katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• John R. Commons
• insan kaynakları yönetimi tarihi
• kurumsal iktisat
• tarih yazımı
• endüstri ilişkileri

Etik Beyan

Bilindiği üzere Anket, mülakat, odak grup çalışması, gözlem, deney, görüşme teknikleri kullanılarak katılımcılardan veri toplanmasını gerektiren nitel ya da nicel yaklaşımlarla yürütülen her türlü araştırmalar, insan ve hayvanların (materyal/veriler dâhil) deneysel ya da diğer bilimsel amaçlarla kullanılması ve kişisel verilerin korunması kanunu gereğince retrospektif çalışmalar için etik kurul izni gerekir. Yukarıda bilgisi verilen çalışmamızın bu kapsamda yer almadığını; bu nedenle de herhangi bir etik kurul izni gerektirmediğini; çalışmanın hazırlanmasında ve yayın sürecinde hiçbir etik kural ihlali yapılmadığını kabul ve beyan ederiz.

The Place of John R. Commons in the History of Modern Human Resource Management and His Invisibility in Turkish Literature

Öz

This study addresses a significant gap in the historiography of human resource management (HRM) by examining the role of John R. Commons in the formation of modern HRM thought and his invisibility in Turkish academic literature. The main research question is why the historical narrative of HRM has largely been shaped around Taylorist approaches and the human relations school, and why Commons’ contributions have been excluded from this narrative. While the dominant narrative in Turkish HRM literature explains the origins of the field primarily through Frederick W. Taylor and scientific management, alternative historiographical studies argue that Commons’ contributions to labour management, industrial relations, and employee welfare should be reconsidered as part of the intellectual foundations of modern HRM. In this context, Commons’ works and recent efforts of historical re-contextualization are particularly taken into account. In the first stage of the research, the history sections of Turkish HRM textbooks were analyzed through document analysis in order to evaluate the main references of the historical narrative and the visibility (or invisibility) of Commons. In the second stage, Commons’ key works, particularly Industrial Goodwill, were examined and compared with contemporary HRM literature in terms of their conceptual content. Preliminary findings indicate that Commons is entirely absent from Turkish HRM literature and that the historical narrative is largely reproduced along a management-centered line. In contrast, Commons’ works show that issues central to contemporary HRM—such as labour management, employee welfare, organizational justice, and industrial relations—were addressed in an early and holistic manner. The study argues that the history of HRM should be reassessed not only from a management thought perspective but also through the lenses of labour history, economics, and industrial relations. In this regard, the research aims to provide a critical contribution to historiographical approaches in Turkish HRM literature, broaden the intellectual foundations of the field, and support the development of more inclusive historical frameworks in HRM education.

Anahtar Kelimeler

• John R. Commons
• history of human resource management
• institutional economics
• historiography
• industrial relations

Etik Beyan

As is known, all types of research conducted using qualitative or quantitative approaches that require data collection from participants through surveys, interviews, focus groups, observations, experiments, and discussions, as well as the use of humans and animals (including materials/data) for experimental or other scientific purposes and retrospective studies, require ethical committee approval in accordance with the Personal Data Protection Law. We acknowledge and declare that our study, as described above, does not fall within this scope; therefore, it does not require any ethical committee approval; and that no ethical rules were violated in the preparation and publication process of the study.

Kaynakça

1. Acar, A. C. (t.y.). İnsan kaynakları yönetimi. Beta Yayınları.
2. Ardıç, K., & Özdemir, Y. (2017). İnsan kaynakları yönetimi. Sakarya Yayıncılık.
3. Aristoteles. (2015). Metafizik (Y. G. Sev, Çev.). Pinhan Yayıncılık.
4. Aristotle. (2002). Nicomachean ethics (C. Rowe, Trans.). Oxford University Press.
5. Armstrong, M. (2014). Armstrong’s handbook of human resource management practice. Kogan Page.
6. Bakke, E. W. (1958). The human resources function. Yale Labor and Management Center.
7. Bayraktaroğlu, S. (2015). İnsan kaynakları yönetimi. Sakarya Kitabevi.
8. Benligiray, S. (2013). İnsan kaynakları yönetimi ve faaliyet alanları. İçinde Örgütlerde insan kaynakları yönetimi (ss. 1–22). Anadolu Üniversitesi Yayınları.

9. Bingöl, D. (2016). İnsan kaynakları yönetimi. Beta Basım Yayım Dağıtım.
10. Budd, J. W., & Bhave, D. (2008). Values, ideologies and frames of reference in industrial relations. In P. Blyton, N. Bacon, J. Fiorito, & E. Heery (Eds.), The SAGE handbook of industrial relations (pp. 92–112). SAGE Publications.
11. Burke, P. (2014). Fransız Tarih Devrimi: Annales Okulu (Çev. A. Tuna, 4. baskı). Doğu Batı Yayınları.
12. Çalışkan, B. Ö. Ö. (2022). Stratejik insan kaynakları yönetimi ve liderlik. İçinde A. Tutçu (Ed.), Stratejik insan kaynakları yönetimi (ss. 1–28). Nobel Akademik Yayıncılık.
13. Carr, E. H. (2025). Tarih nedir? (G. Gürtürk, Çev.). İletişim Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 1961)
14. Çelik, A., & Şimşek, M. Ş. (2016). İnsan kaynakları yönetimi kavramı, kapsamı ve temel boyutları. İçinde İnsan kaynakları yönetimi ve kariyer uygulamaları. Eğitim Yayınevi.
15. Çetin, C., Arslan, M. L., & Dinç, E. (2015). İnsan Kaynakları Yönetimi. İstanbul: Beta.
16. Commons, J. R. (1919). Industrial goodwill. McGraw-Hill.
17. Commons, J. R. (1921). Preface. In Industrial government (pp. v–ix). Macmillan.
18. Commons, J. R. (1963). The distribution of wealth. Augustus M. Kelley.
19. Dessler, G. (2016). Human resource management. Pearson.
20. Dessler, G. (2019). İnsan kaynakları yönetimi (İ. Şener ve M. Erdilek Karabay, Çev. Ed.). Palme Yayınevi.
21. Drucker, P. F. (1993). Post-capitalist society. Butterworth-Heinemann.
22. Ergeneli, A. (2014). İnsan kaynakları yönetiminin ortaya çıkışı. İçinde İnsan kaynakları yönetimi. Nobel Akademik Yayıncılık.
23. Ferris, G. R., Hochwarter, W. A., Buckley, M. R., Harrell-Cook, G., & Frink, D. D. (1999). Human resources management: Some new directions. Journal of Management, 25(3), 385–415.
24. Giddens, A. (2008). Siyaset, sosyoloji ve toplumsal teori: Toplumsal düşüncenin klasik ve çağdaş temsilcileriyle hesaplaşmalar (T. Birkan, Çev.). Metis Yayınları.
25. Güney, S. (2019). İnsan kaynakları yönetimi. Nobel Akademik Yayıncılık.
26. Gürbüz, S. (2017). İnsan kaynakları yönetimi. Seçkin Yayıncılık.
27. Gürol, Y. D. (2021). İnsan kaynakları yönetiminin tarihsel gelişimi. İçinde Y. D. Gürol & T. Karaboğa (Eds.),
28. Stratejik İKY ve çağdaş yaklaşımlar (ss. 1–25). Nobel Akademik Yayıncılık.
29. Heery, E. (2016). Framing work: Unitary, pluralist and critical perspectives in the 21st century. Oxford University Press.
30. Kaufman, B. E. (1995). The origins and evolution of the field of industrial relations in the United States. Cornell University Press.
31. Kaufman, B. E. (1998). John R. Commons: His role in the founding and early development of the field of personnel/HRM. IRRA 50th Annual Proceedings, 328–341.
32. Kaufman, B. E. (2002). The role of economics and industrial relations in the development of the field of personnel/human resource management. Management Decision, 40(10), 962–979.
33. Kaufman, B. E. (2011). The theory and practice of strategic HRM and participative management: Antecedents in early industrial relations. Human Resource Management Review, 11(4), 505–533.
34. Kaufman, B. E. (2014). The origins, evolution, and current status of human resource management in the United States. In B. E. Kaufman (Ed.), The development of human resource management across nations: Unity and diversity (pp. 461–491). Edward Elgar Publishing.
35. Kaufman, B. E. (2004). Toward an integrative theory of human resource management. In Theoretical perspectives on work and the employment relationship (pp. 321–366). Cornell University Press.
36. Kaufman, B. E. (2008). Managing the human factor: The early years of human resource management in American industry. Cornell University Press.
37. Kaufman, B. E. (2010). Hired hands or human resources? Case studies of HRM programs and practices in early American industry. ILR Press.
38. Lazear, E. P. (1998). Personnel economics for managers. Wiley.
39. Man, F. (2019). John W. Budd’ın ‘İnsani Bir Çalışma İlişkisi’ Kuramı 21. Yüzyıl Çalışma İlişkileri İçin Neler Söylüyor? Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, (76), 1–27.
40. Naktiyok, S. (2025). İnsan kaynakları yönetimine giriş. İçinde İnsan kaynakları yönetimi (ss. 4–23). Atatürk Üniversitesi Açık ve Uzaktan Öğretim Fakültesi Yayını.
41. Online Etymology Dictionary. (2026). Story. İçinde Online Etymology Dictionary. https://www.etymonline.com/word/story
42. Özer, M. A., Sökmen, A., Akçakaya, M. & Özaydın, M. M. (2019). İnsan kaynakları yönetimi. Gazi Kitabevi.
43. Özutku, H. (2010). İnsan kaynakları yönetimi. Gazi Kitabevi.
44. Sabuncuoğlu, Z. (2000). İnsan kaynakları yönetimi. Ezgi Kitabevi.
45. Sadullah, Ö. (2008). İnsan kaynakları yönetimine giriş: İnsan kaynakları yönetiminin tanımı, önemi ve çevresel faktörler. İçinde İ.Ü. İşletme Fakültesi (Ed.), İnsan kaynakları yönetimi (ss. 1–55). Beta Basım Yayım Dağıtım.
46. Saruhan, Ş. C., & Yıldız, M. L. (2019). İnsan kaynakları yönetimi: Teori ve uygulama. Beta Basım Yayım Dağıtım.
47. Şimşek, M. Ş. & Öge, H. S. (2012). İnsan kaynakları yönetimi. Eğitim Yayınevi.
48. Sinclair, U. (2016). Şikago mezbahaları (K. Güney, Çev.). Sel Yayıncılık. (Orijinal eserin basım tarihi 1906)
49. Snow, C. P. (1999). İki kültür. TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları. (Orijinal eserin basım tarihi 1959)
50. Tead, O., & Metcalf, H. C. (1926). Personnel administration: Its principles and practice. McGraw-Hill.
51. Towne, H. R. (1886). The engineer as an economist. Transactions of the American Society of Mechanical Engineers, 7, 428–432.
52. Towne, H. R. (1919). Foreword. In F. W. Taylor, Shop management. Harper & Brothers.
53. Towne, H. R. (1921). The evolution of industrial management. Industrial Management: The Engineering Magazine, 61(7), 231–233.
54. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (10. basım). Seçkin Yayıncılık.
55. Yılmazer, A. (2020). İnsan kaynakları yönetimi ve örnek uygulamalar. Seçkin Yayıncılık.
56. Zweig, S. (2017). Satranç (M. H. Ergül, Çev.). Olimpia Yayınları. (Orijinal eserin basım tarihi 1942)