Osmanlı Serhat Şehirlerinin Mali Potansiyeli XVII. Yüzyıl Başlarında Akkirman Örneği

Öz

Son yıllarda Osmanlı serhat bölgelerine dair araştırmaların sayısında dikkat çekici bir artış gözlemlen-mektedir. Bu ilgi, sınır bölgelerinin etnik ve dinî çeşitliliği, devletlerarası ticaretteki konumları, sınır ötesi ça-tışmalar ve güvenlik politikalarının bu coğrafyalar üzerinden takip edilebilmesi gibi etkenlerden beslenmektedir. Literatür de genellikle bu temalar etrafında şekillenmektedir. Bu çalışma ise serhat bölgelerine dair literatüre malî veriler üzerinden katkı sunmak amacı taşımaktadır. Malî kayıtların serhat bölgelerine dair ne tür veriler sunduğu-nu örnek bir coğrafya ve tarihi çerçeve üzerinden tartışmak, alana yeni bakış açıları kazandıracak önemdedir. Araştırmanın coğrafî odağı, Osmanlı kuzey serhat bölgesinin önemli şehirleri arasında yer alan Akkirman üzerin-dedir. Tarihî çerçeve Osmanlı Devleti’nin ciddi dönüşümler geçirdiği kabul edilen XVII. yüzyıl başlarıdır. Söz konusu dönem odaklanılan bölgede sınır çatışmalarının da yoğun olduğu yıllara denk gelmesi bakımından da tercih sebebi olmuştur. Akkirman’ın vergi potansiyelini, bu vergilerin nasıl toplanıp ne şekilde sarf edildiğini ortaya çıkarmak tek başına anlamlı olduğu gibi bölgenin kendine özgü yönleri olup olmadığını anlamak bakı-mından da yol göstericidir. Makalede bölgenin idari ve malî yapısı daha tasvirci bir çerçevede ele alınmış, ilgili döneme ait verilerden elde edilen istatistikler ise Akkirman’ın bir serhat şehri olması ile ilişkisi üzerinden tartı-şılmıştır. Elde edilen çıktılar, Osmanlı malî pratiklerinin güvenlik politikaları ile ilişkisi ve coğrafî konumun bu pratikler üzerindeki etkisi hakkında orijinal katkılar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Akkirman
• Mukataa
• Muhasebe Defteri
• Mültezim
• Serhat.

The Fiscal Potential of Ottoman Frontier Cities: A Case Study of Akkirman in the Early Seventeenth Century

Öz

In recent years, there has been a noticeable increase in studies on Ottoman frontier regions. This grow-ing scholarly interest is shaped by factors such as the ethnic and religious diversity of borderlands, their role in interstate trade, the prevalence of cross-border conflicts, and the extent to which imperial security policies can be traced through these areas. This study seeks to contribute to this literature by examining financial data. As-sessing what fiscal records reveal about frontier regions within a defined geographical and historical framework offers an opportunity to introduce new perspectives. The study focuses on Akkirman, one of the principal cities on the Ottoman Empire’s northern frontier, and on the early seventeenth century, a period widely regarded as one of substantial transformation for the empire and marked by intensified border conflicts in this region. Identifying Akkirman’s tax potential and analyzing how these revenues were collected and allocated is meaningful not only in itself but also for understanding whether the region displayed distinctive characteristics. While the article adopts a descriptive approach to the administrative and financial structure of the region, statistical data from the period are examined in connection with Akkirman’s position as a frontier town. Overall, the findings provide original insights into the relationship between Ottoman fiscal practices and security policies and highlight the influence of geographical location on these practices.

Anahtar Kelimeler

• Akkerman
• Mukataa
• Financial Register
• Tax Farmer
• Frontier.

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Başbakanlık Arşivi
2. Bâb-ı Âsafî, Divan-ı Hümâyûn Kalemi Mühimme Defterleri Tasnifi (A.DVNSMHM.d.): nr. 27,31,69,71.
3. Bâb-ı Defterî, Başmuhasebe Kalemi Defterleri Tasnifi (D.BŞM.d.): nr.20.
4. Bâb-ı Defterî, Kili ve Akkirman Mukataası Dosya Tasnifi (D.BMK.KAM), 2-254, 1-124,1-52-1/2, 2-2, 1-9/1.
5. Maliyeden Müdevver Defterleri (MAD.d..): 141,654, 3229, 4126, 7189, 23443.
6. Tapu Tahrir Defterleri (TT.d): nr. 65.
7. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defter Tasnifi (TSMA.d.): nr.2200
8. Atatürk Kitaplığı

9. Muallim Cevdet Kolesiyonu, nr. O91.
10. Kaynak Eserler, Araştırma ve İncelemeler
11. Afyoncu, E. (2013). Zeâmet. TDV İslâm Ansiklopedisi (Vols. 1-44, ss. 162-164). TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/zeamet
12. Ágoston, G. (2024). Osmanlı'da Savaş ve Serhad. Timaş Yayınları, İstanbul.
13. Başer, A. (2010). Bucak Tatarları (1550-1700). Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Doktora Tezi.
14. Bilgin, A., & Bozkurt, F. (2010). Bir Mali Gelir Kaynağı Olarak Varissiz Ölenlerin Terekeleri ve Beytülmal Mukataalar. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20, 1-31.
15. Bulunur, K. İ. (2007). Osmanlı Dönemi Karadeniz Ticaret Tarihine Katkı: Akkirman Gümrüğü (1505). Omeljan Pritsak Armağanı. Sakarya Üniversitesi.
16. Çakır, B. (2003). Osmanlı Mukataa Sistemi (XVI-XVIII. Yüzyıl). Kitabevi.
17. Çetin, E. (2023). Osmanlı’da Kimsesiz Definleri: 18. Yüzyılda Üsküdar Örneği. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 49, 121-158.
18. Darling, L. D. (2019). Gelir Artışı ve Kanuna Uygunluk Osmanlı İmparatorluğunda Vergi Toplanması ve Maliye Yönetimi 1560-1660. Alfa Yayınevi. 176-196
19. Davies, B. L. (2007). Warfare, State and Society on the Black Sea Steppe, 1500–1700. Routledge.
20. Emecen, F. M. (1992). Başmukātaa Kalemi. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (Vols. 1-5, s. 135). İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/basmukataa-kalemi
21. Emecen, F. M. (2015). Osmanlıların Vahşi Sınırları: XVI. Yüzyıl Arşiv Kayıtlarından Evliya Çelebi’ye Akkirman-Bender-Özü Kesimi. Journal Of Turkısh Studıes, Çekirge Budu Festschrıft In Honor Of Robert Dankoff, (Volume 44), 215-229.
22. Genç, M. (2006). Osmanlı Maliyesinde Mukataa Kavramı. Osmanlı Maliyesi Kurumlar ve Bütçeler-1 (Ofset Yapımevi).
23. Genç, M. (2020). MUKĀTAA. İçinde TDV İslâm Ansiklopedisi (C. 31, ss. 129-132). https://islamansiklopedisi.org.tr/mukataa
24. İnalcık, H. (2004). Osmanlı Imparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi. Eren Yayıncılık.
25. Işık, M. (2008a). 701 Nolu Tapu Tahrir Defterine Göre Akkirman Sancağı [Yüksek Lisans]. Sakarya Üniversitesi.
26. Işık, M. (2008b). XVI. Yüzylda Akkirman Sancağı. Karadeniz Araştırmaları, 18, 19-37.
27. Karademir, Z. (2017). Osmanlı İltizam Sözleşmelerine Yansıyan Yönleriyle Yahudi Girişimciler (1560-1630) (7 Belge ile Birlikte). Osmanlı Araştırmaları, 50(50), 73-116. https://doi.org/10.18589/oa.591627
28. Kármán, G., & Kunčević, L. (2013). The European tributary states of the Ottoman Empire in the sixteenth and seventeenth centuries. Brill.
29. Katkó, G. (2023). The Budjak Tatars on the Polish-Ottoman Borderlands in the 16th and First Half of the 17th Centuries. Türkiyat Mecmuası / Journal of Turkology, 33(1), 127-145. https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.70506
30. Keleş, H. (2001). Akkerman Sancağı’nda Yavuz Sultan Selim Han Vakıfları. G.Ü. Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21(2), 179-188.
31. Kılıç, O. (2017). Batı Karadeniz Kıyısında Bir Osmanlı Eyaleti: Özi/Silistre (İdari Taksimat ve Yönetim). Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 12(23), 29-82. https://doi.org/10.18220/kid.350557
32. Kolodziejczyk, D. (2000). Ottoman-Polish Diplomatic Relations (15th-18th Century): An Annotated Edition of 'Ahdnames and Other Documents. BRILL. https://doi.org/10.1163/9789004507562
33. Kołodziejczyk, D. (2007). Inner Lake or Frontier? The Ottoman Black Sea in the Sixteenth and Seventeenth Centuries. Musée de Braïla ; Éditions Istros.
34. M.A., M. J. P. (2016). The Wıld Fıelds: Power And Space In The Early Modern Polıshlıthuanıan/ Ottoman Frontıer. Graduate School of Arts and Sciences of Georgetown University.
35. Ostapchuk, V. (2001). The Human Landscape of the Ottoman Black Sea in the Face of the Cossack na val Raids. Oriente Moderno, 81(1), 23. https://doi.org/10.1163/22138617-08101003
36. Ostapchuk, V. (2009). The Ottoman Northern Black Sea Frontier at Akkerman Fortress: The View from a Historical and Archaeological Project. Proceedings of the British Academy.
37. Öztürk, Y. (2004). Özü’den Tuna’ya Kazaklar -1. Yeditepe Yayınevi.
38. Öztürk, Y. (2014). Osmanlı Hakimiyetinde Kefe (1475-1600). Bilge Kültür Sanat.
39. Öztürk, Y. (2017). Osmanlı-Lehistan İlişkilerinde Savaş, Diplomasi ve Ticaret. Karadeniz Arastirmalari Merkezi.
40. Sahillioğlu, H. (1962). Bir Mültezimin Zimem Defterine Göre XV. Yüzyıl Sonunda Osmanlı Darphane Mukataaları. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 23(No 1-2), 145-218.
41. Ünal, M. A. (2014). Sinop İskele Mukataasına Ait Bir Temessükât Defteri—Xvıı. Yüzyıl Başları—. Ondokuz Mayis University Journal of Education Faculty, 4(1), 92-140.
42. Ünal, M. A. (2018). Mukâtaa Defterlerine Göre XVII. Yüzyıl Başlarında Halep’in İktisadî Vaziyeti. XVIII. Türk Tarih Kongresi, 1-5.
43. Wawrzyniak, K. (2003). Ottoman-Polısh Dıplomatıc Relatıons In The Sıxteenth Century [Master]. Bilkent University.
44. Yağcı, Z. G. (2006). 16. Yüzyılda Kırım’da Köle Ticareti. Karadeniz Araştırmaları, 8(8), 12-30.