Ontolojik Toleransın İmkanı Üzerine Spinoza Perspektifinden Bir Değerlendirme

Öz

Başkalarının inançları, görüşleri ve yaşam biçimleri gibi farklılıklarına, onaylanmasalar bile müdahale etmekten kaçınma erdemi olarak kabul edilen tolerans kavramı, başlangıçta erken modern Avrupa'daki kanlı mezhep savaşlarına pratik bir tepki olarak ortaya çıkmış ve o zamandan günümüze liberal siyaset teorisi olarak kabul edilen an-layışın temel bir bileşeni haline gelmiştir. Tarihsel gelişimi boyunca, anlamı, koşulları, sınır-ları ve uygulama gerekçeleri sürekli tartışılan tolerans kavramı zaman zaman anlam kaymasına da uğramıştır. Tartışmaların merkezindeki paradokslar, kavramın sorunlu ve tartışmalı doğasının altını çizmektedir. Bu çalışma, torerans kavramını Spinoza'nın on-tolojisi çerçevesinde yeniden kavramsallaştırma ve böylece anlamı ve kapsamı hakkın-daki çağdaş felsefi ve siyasi tartışmalara yeni bir bakış açısı sunma amacıyla yapılmıştır. Sonuç olarak Spinoza’nın tolerans kavramını bir var oluş problemi olarak ele aldığı görülmüştür. Ona göre tolerans zorunlu bir katlanış değil aklın rehberliğinde tehdidin oluşmasına izin vermeden “birlikte var oluş” un gerçekleşmesine katkıda bulunan bir ger-ekliliktir.

Anahtar Kelimeler

• Tolerans
• Conatus
• Güç
• Keder
• Sevinç.

On Ontological Tolerance in Spinoza

Öz

The concept of tolerance, understood as the virtue of refraining from interfering with the beliefs, opinions, and ways of life of others—even when they are not approved of—initially emerged as a pragmatic response to the bloody sectarian wars of early modern Europe. Since then, it has become a foundational component of what is today recognized as liberal political theory. Throughout its historical development, the meaning, conditions, boundaries, and justifications for the practice of tolerance have been the subject of ongo-ing debate, and at times, the concept has undergone significant shifts in meaning. The paradoxes at the center of these debates highlight the problematic and contested nature of tolerance itself. This study aims to reconceptualize the notion of tolerance within the framework of Spinoza’s ontology, thereby offering a new perspective on contemporary philosophical and political discussions concerning its meaning and scope. The analysis ultimately reveals that Spinoza treats tolerance as an ontological problem of existence rather than a mere moral or political issue. For him, tolerance is not a form of passive en-durance but a rational necessity that contributes to the realization of “coexistence” without allowing the conditions of threat to arise.

Anahtar Kelimeler

• Tolerance
• Conatus
• Power
• Sadness
• Joy.

Kaynakça

1. Allport, G. W. (2016). Önyargının doğası (N. Nirven, Çev.). Sakarya Üniversitesi Yayınları.
2. Batuhan, H. (1959). Batıda tolerans fikrinin gelişmesi: Ortaçağ sonuna kadar. Anıl Yayınları.
3. Brewer, J. (2023). Kaygı döngüsünü kırmak. Okyanus Yayınevi.
4. Cohen, A. J. (2004). What toleration is. Ethics, 115(1), 68–95.
5. Copleston, F. (2013). Spinoza (A. Yardımlı, Çev.). İdea Yayınevi.
6. De Vaan, M. (2008). Etymological dictionary of Latin and the other Italic languages. Brill.
7. Forst, R. (2003). Toleration, justice and reason. In The culture of toleration in diverse societies (pp. 71–85). Manchester University Press.
8. Forst, R. (2004). The limits of toleration. Constellations: An International Journal of Critical & Democratic Theory, 11(3), 17–30.

9. Forst, R. (2008). Toleration and truth: Comments on Steven D. Smith. In M. S. Williams & J. Waldron (Eds.), Toleration and its limits (pp. 281–292). New York University Press.
10. Galeotti, A. E. (2002). Toleration as recognition. Cambridge University Press.
11. Habermas, J. (2003). Intolerance and discrimination. International Journal of Constitutional Law, 1(1), 2–12.
12. Heyd, D. (2008). Is toleration a political virtue? In M. S. Williams & J. Waldron (Eds.), Toleration and its limits (pp. 169–194). New York University Press.
13. Heywood, A. (2014). Siyasi ideolojiler (A. K. Bayram, Ö. Tüfekçi, H. İnanç, Ş. Akın & B. Kalkan, Çev.). Liberte Yayınları.
14. Israel, J. I. (2001). Radical enlightenment: Philosophy and the making of modernity 1650–1750. Oxford University Press.
15. Jarymowicz, M., & Bar-Tal, D. (2006). The dominance of fear over hope in the life of individuals and collectives. European Journal of Social Psychology, 36, 367–392.
16. Kağıtçıbaşı, Ç. (2004). Yeni insan ve insanlar. Sistem Matbaacılık.
17. Kaya, A. (2014). Ötekini anlamak mümkün mü? In A. Kaya (Ed.), Farklılıkların birlikteliği: Türkiye ve Avrupa’da birarada yaşama tartışmaları (pp. 11–37). Hiperlink Yayınları.
18. King, P. (1998). Toleration. Routledge.
19. Kuyurtar, M. (2000). Ortaçağ İslam düşüncesinde hoşgörü (Yayımlanmamış doktora tezi). Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Felsefe Anabilim Dalı.
20. Langerak, E. (2010). Theism and toleration. In C. Taliaferro, P. Draper, & P. L. Quinn (Eds.), A companion to philosophy of religion (pp. 606–613). Blackwell Publishing.
21. Lewis, C. T., & Short, C. (1891). A new Latin dictionary. Clarendon Press.
22. Locke, J. (2022). Hoşgörü Üzerine Bir Mektup (O. Kaçmaz, Çev.). Say Yayınları. Mendus, S. (1989). Toleration and the limits of liberalism. Palgrave Macmillan.
23. Mendus, S. (Ed.). (1988). Justifying toleration: Conceptual and historical perspectives. Cambridge University Press.
24. Mill, J. S. (2015). Özgürlük Üzerine (T. Türk, Çev.). Oda Yayınları.
25. Nadler, S. (2021). Spinoza’nın felsefesi (M. R. Aydın, Çev.). Beyoğlu Kitapevi.
26. Nicholson, P. P. (2010). Toleration as a moral ideal. In J. Horton & S. Mendus (Eds.), Aspects of toleration (Vol. 41, pp. 158–174). Routledge.
27. Partridge, E. (2006). Origins: A short etymological dictionary of modern English. Taylor & Francis e-Library.
28. Popper, K. R. (1989). Açık toplum ve düşmanları (M. Tunçay, Çev.). Remzi Kitabevi.
29. Rosenthal, M. A. (2001). Tolerance as a virtue in Spinoza’s Ethics. The Journal of the History of Philosophy, 39(4), 535–557.
30. Rosenthal, M. A. (2003). Spinoza’s republican argument for toleration. The Journal of Political Philosophy, 11(3), 320–337.
31. Skeat, W. W. (1888). An etymological dictionary of the English language. Clarendon Press.
32. Spinoza, B. (2013). Ethica (Ç. Dürüşken, Çev.). Kabalcı Yayıncılık.
33. Spinoza, B. (2021a). Tractatus theologico-politicus (B. Ertuğrul, Çev.). Biblos Kitabevi.
34. Spinoza, B. (2021b). Politik inceleme (M. Erşen, Çev.). Doğu Batı Yayınları.
35. Şahin, B. (2007). Toleration, political liberalism and peaceful coexistence in the Muslim world. American Journal of Islamic Social Sciences, 24(1), 1–24. https://doi.org/10.35632/ajis.v24i1.414
36. Taylor, S. E., Peplau, L. A., & Sears, D. O. (2015). Sosyal psikoloji (A. Dönmez, Çev.). İmge Kitabevi.
37. Walzer, M. (1997). Hoşgörü üzerine (A. Yılmaz, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
38. Yürüşen, M. (1996). Liberal bir değer olarak ahlaki ve siyasi hoşgörü. Yapı Kredi Yayınları.