Kaptan-ı Derya Gürcü Halil Rıfat Paşa Komutasındaki Eser-i Cedid Gemisinin Seyir Defteri

Öz

İncelediğimiz seyir defteri, Kaptan-ı Derya Gürcü Halil Rıfat Paşa’nın 1843 yılında gerçekleştirdiği deniz ve kara yolculuğunu anlatmaktadır. İstanbul’dan Batum’a uzanan bu yolculuk, Tersâne-i Âmire’nin ihtiyaç duyduğu keresteyi yerinde incelemek amacıyla Eser-i Cedid gemisiyle yapılmıştır. İstanbul’dan başlayan seyahatte Ereğli, Amasra, Bartın, Perşembe, Sinop, Ünye, Trabzon ve Batum gibi önemli limanların yanı sıra birçok kaza ve nahiye gezilmiştir. Her bölgenin idarecisi ile kereste meselesi hakkında özel görüşmeler yapılmıştır. Bölgedeki ormanlar mimar ve mühendisler tarafından incelenmiş, kereste kesim ve nakli hususunda kararlar alınıp yapılan tüm icraatlar raporlanmıştır. Yolculuk boyunca Osmanlı devlet protokolüne uygun olarak çeşitli törenler ve gösteriler düzenlenmiştir. İstanbul Boğazı’ndan çıkış esnasında padişah ve devlet erkânı tarafından gemi uğurlanmış, top atışları eşliğinde resmî geçit töreni yapılmıştır. Yolculuk boyunca askerî ve idarî denetimler dışında halkın sosyal ve kültürel yapısı gözlemlenmiş ve halkın sorunlarıyla yakından ilgilenilmiştir. Bu çalışmada, 1843 tarihli Eser-i Cedid gemisinin seyir defteri inceleyerek Osmanlı merkezî idaresinin taşra denetimi, donanma bürokrasisi ve Karadeniz sahillerindeki idarî-sosyal yapıya dair uygulamalarını ortaya koymaktır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Donanması
• Gürcü Halil Rıfat Paşa
• Eser-i Cedid
• Seyir Defteri.

The Logbook of the Ship Eser-i Cedid Under the Command of the Admiral Georgian Halil Rıfat Pasha

Öz

The logbook we examined describes the sea and land voyage of Captain-ı Derya Georgian Halil Rıfat Pasha in 1843. This journey from Istanbul to Batumi was made by the Eser-i Cedid ship in order to examine the timber needed by the Tersâne-i Âmire on site. During the journey starting from Istanbul, important ports such as Ereğli, Amasra, Bartın, Persembe, Sinop, Ünye, Trabzon and Batumi, as well as many districts and townships, were visited. Special meetings were held with the administrators of each region about the timber issue. The forests in the region were examined by architects and engineers, decisions were made about timber cutting and transportation, and all actions taken were reported. Throughout the journey, various ceremonies and performances were organized in accordance with the Ottoman state protocol. During the exit from the Bosphorus, the ship was bid farewell by the sultan and state officials, and an official parade was held accompanied by cannon shots. Throughout the journey, apart from military and administrative inspections, the social and cultural structure of the people was observed and the problems of the people were closely dealt with. In this study, the logbook of the Eser-i Cedid ship dated 1843 is examined and the practices of the Ottoman central administration regarding provincial control, navy bureaucracy and administrative-social structure on the Black Sea coast.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Navy
• Georgian Halil Rıfat Pasha
• Eser-i Cedid
• Logbook.

Kaynakça

1. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defterleri (TS.MA.d,), 2130-0-0.
2. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı (TS.MA.e), 29-7.
3. Aydın, Y. A. (2011). Sultanın kalyonları (1. baskı). Küre Yayınları.
4. Aynur, H. (1988). Saliha Sultan'ın düğününü anlatan surnâmeler [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Boğaziçi Üniversitesi.
5. Babalık, A. (2022). Halil Rıfat Paşa’nın Rusya ile görüşmeleri. Düşünce Dünyasında Türkiz, 13 (62), 17-32.
6. Batmaz, Ş. (2010). Bilinmeyen yönleriyle Osmanlı bahriyesi (1. baskı). Yitik Hazine Yayınları.
7. Bostan, İ. (2007). Osmanlılar ve deniz (2. baskı). Küre Yayınları.
8. Bostan, İ. (2011). Tersane-i Amire. TDV İslam Ansiklopedisi. (Cilt. 40, ss. 513-516). Diyanet Vakfı Yayınları.

9. Bostan, İ. (2006). Beylikten imparatorluğa Osmanlı denizciliği (2. baskı). Kitap Yayınevi.
10. Çapar, O., & Düzcü, L. (2022). Buharlı gemi çağında Osmanlı gemi isimleri üzerinden gelenekten moderniteye geçişi okumak. Karadeniz Araştırmaları, 19 (76), 1057-1073. https://doi.org/10.56694/karadearas.1220627
11. Çelik, Y. (2013). Şeyhü’l-vüzerâ Koca Hüsrev Paşa: II. Mahmud devrinin perde arkası (1. baskı). Türk Tarih Kurumu.
12. Depe, E. (2023). Eski ve yeni arasında Osmanlı donanması: 1770-1790 [Yayınlanmamış doktora tezi]. Anadolu Üniversitesi.
13. Düzcü, L. (2013). Osmanlıların sanayi çağına adım atışına denizcilikten bir örnek: Buharlı gemiye geçişte başlıca parametreler (1828-1856). History Studies, 5 (1), 113-127.
14. Ekmekci, E. B. (2021). Navarin ve Sinop olayları arasında Osmanlı kaptan-ı deryalarının faaliyetleri ve Osmanlı denizciliği (1827-1853) [Yayınlanmamış doktora tezi]. Karabük Üniversitesi.
15. Gediz, D. (2013). Osmanlı seyr-i sefain idaresi (1910-1923) [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
16. Gencer, A. İ. (1985). Bahriye’de yapılan ıslahat hareketleri ve bahriye nezaretinin kuruluşu (1789-1867) (1. baskı). Türk Tarih Kurumu.
17. Gülsoy, U. (2000). Osmanlı gayrimüslimlerinin askerlik serüveni (1. baskı). Simurg Yayınları.
18. Kırlı, E. (2019). Osmanlı mülkünde inşa olunan ilk zırhlı vapur. Otam, 46, 231-260.
19. Korkmaz, M., & Mercan, E. (2023). Harp gemisi seyir jurnali defterleri üzerinden Sultan II. Abdülhamid donanmasının tahlili. Vakanüvis-Uluslararası Tarihi Araştırmalar Dergisi, 8 (Dr. Recep Yaşa’ya Armağan Özel Sayısı), 2968-2994. https://doi.org/10.24186/vakanuvis.1338685
20. Kütükoğlu, M. (2006). Mürur tezkiresi. TDV İslam Ansiklopedisi. (Cilt. 32, ss. 60-61). Diyanet Vakfı Yayınları.
21. Özdemir, Ş. (2005). Osmanlı donanmasının bir seyir defteri ve XVIII. yüzyıl Osmanlı denizciliğine ilişkin bazı gözlemler. Tarih Araştırmaları Dergisi, 24 (37), 113-163. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000198
22. Pakalın, M. Z. (2008). Sicill-i osmanî zeyli: Kemterî-Mehmed Tahir Bey (1. baskı). Türk Tarih Kurumu.
23. Sarıyıldız, G. (2001). Karantina. TDV İslam Ansiklopedisi. (Cilt. 24, ss. 463-465). Diyanet Vakfı Yayınları.
24. Sevinç, N. (1985). Osmanlı sosyal ve ekonomik düzeni (1. baskı). Üçdal Neşriyat.
25. Songur, F. (2021). Osmanlı bahriyesinde lojistik imkân ve kabiliyetler ve üslerin durumu (1867-1914) [Yayınlanmamış doktora tezi]. Bursa Uludağ Üniversitesi.
26. Taş, M. (2023). Osmanlı donanmasının inşası (1. baskı). Atayurt Yayınevi.
27. Taş, M. (2020). 18. Yüzyıl Osmanlı donanmasında kereste temini ve karşılaşılan sorunlar. Turkish Studies, 15 (2), 677-695. http://dx.doi.org/10.29228/TurkishStudies.41935
28. Yıldız, G. (2013). Osmanlı askerî tarihi, kara, deniz ve hava kuvvetleri (1792-1918) (1. baskı). Timaş Yayınları.