Kaptan-ı Derya Gürcü Halil Rıfat Paşa Komutasındaki Eser-i Cedid Gemisinin Seyir Defteri

Öz

Bu çalışma, Kaptan-ı Derya Gürcü Halil Rıfat Paşa’nın 1843 yılında Eser-i Cedîd gemisiyle gerçekleştirdiği Karadeniz seyahatini konu alan seyir defterini incelemektedir. Çalışmanın amacı, defterdeki kayıtlar üzerinden Osmanlı merkezî idaresinin taşra denetimini, donanma bürokrasisini ve Karadeniz sahillerindeki idarî ve sosyal uygulamalarını ortaya koymaktır. Nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi deseninin benimsendiği bu çalışmada, veriler seyir defteri kayıtları ile çeşitli tetkik eserlerden elde edilmiştir. Elde edilen veriler betimsel analiz yöntemiyle değerlendirilmiştir. Araştırma bulguları, söz konusu seferin yalnızca Tersâne-i Âmire’nin kereste ihtiyacını karşılamaya yönelik olmadığını göstermektedir. Buna ek olarak sefer, taşrada idarî denetimin sağlanması, askerî disiplinin gözetilmesi, karantina ve pasaport uygulamalarının yürütülmesi ile halkın sosyal ve ekonomik sorunlarının yerinde tespiti gibi çok yönlü işlevler üstlenmiştir. Seyir defterinde yer alan törenler, resmî merasimler ve protokol uygulamaları ise Osmanlı devlet geleneğinin denizcilik faaliyetleri üzerindeki yansımalarının izlenmesine imkân vermektedir. Bu yönüyle çalışma, seyir defterlerinin Osmanlı idarî ve sosyal tarihinin incelenmesinde önemli bir arşiv belgesi olduğunu göstermektedir. Aynı zamanda 19. yüzyıl Osmanlı taşra yönetimine dair literatüre katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Donanması
• Gürcü Halil Rıfat Paşa
• Eser-i Cedid
• Seyir Defteri.

The Logbook of the Ship Eser-i Cedid Under the Command of the Admiral Georgian Halil Rıfat Pasha

Öz

This study examines the logbook of Admiral Gürcü Halil Rıfat Pasha's Black Sea voyage aboard the Eser-i Cedîd ship in 1843. The aim of the study is to reveal the Ottoman central administration's control over the provinces, the naval bureaucracy, and the administrative and social practices along the Black Sea coast through the records in the logbook. Adopting a document analysis design, a qualitative research method, data was obtained from the logbook entries and various scholarly works. The obtained data was evaluated using descriptive analysis. The research findings indicate that the voyage was not solely aimed at meeting the timber needs of the Imperial Shipyard. In addition, the voyage fulfilled multifaceted functions, including ensuring administrative control in the provinces, maintaining military discipline, examining quarantine and passport practices on-site, and identifying the social and economic problems of the population. The ceremonies, official rituals, and protocol practices recorded in the logbook allow us to trace the reflections of Ottoman state tradition on maritime activities. In this respect, the study demonstrates that logbooks are an important archival document in the examination of Ottoman administrative and social history. It also contributes to the literature on 19th-century Ottoman provincial administration.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Navy
• Georgian Halil Rıfat Pasha
• Eser-i Cedid
• Logbook.

Kaynakça

1. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defterleri (TS.MA.d,), 2130-0-0.
2. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı (TS.MA.e), 29-7.
3. Aydın, Y. A. (2011). Sultanın kalyonları (1. baskı). Küre Yayınları.
4. Aynur, H. (1988). Saliha Sultan'ın düğününü anlatan surnâmeler [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Boğaziçi Üniversitesi.
5. Babalık, A. (2022). Halil Rıfat Paşa’nın Rusya ile görüşmeleri. Düşünce Dünyasında Türkiz, 13 (62), 17-32.
6. Batmaz, Ş. (2010). Bilinmeyen yönleriyle Osmanlı bahriyesi (1. baskı). Yitik Hazine Yayınları.
7. Bostan, İ. (2007). Osmanlılar ve deniz (2. baskı). Küre Yayınları.
8. Bostan, İ. (2011). Tersane-i Amire. TDV İslam Ansiklopedisi. (Cilt. 40, ss. 513-516). Diyanet Vakfı Yayınları.

9. Bostan, İ. (2006). Beylikten imparatorluğa Osmanlı denizciliği (2. baskı). Kitap Yayınevi.
10. Çapar, O., & Düzcü, L. (2022). Buharlı gemi çağında Osmanlı gemi isimleri üzerinden gelenekten moderniteye geçişi okumak. Karadeniz Araştırmaları, 19 (76), 1057-1073. https://doi.org/10.56694/karadearas.1220627
11. Çelik, Y. (2013). Şeyhü’l-vüzerâ Koca Hüsrev Paşa: II. Mahmud devrinin perde arkası (1. baskı). Türk Tarih Kurumu.
12. Depe, E. (2023). Eski ve yeni arasında Osmanlı donanması: 1770-1790 [Yayınlanmamış doktora tezi]. Anadolu Üniversitesi.
13. Düzcü, L. (2013). Osmanlıların sanayi çağına adım atışına denizcilikten bir örnek: Buharlı gemiye geçişte başlıca parametreler (1828-1856). History Studies, 5 (1), 113-127.
14. Ekmekci, E. B. (2021). Navarin ve Sinop olayları arasında Osmanlı kaptan-ı deryalarının faaliyetleri ve Osmanlı denizciliği (1827-1853) [Yayınlanmamış doktora tezi]. Karabük Üniversitesi.
15. Gediz, D. (2013). Osmanlı seyr-i sefain idaresi (1910-1923) [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
16. Gencer, A. İ. (1985). Bahriye’de yapılan ıslahat hareketleri ve bahriye nezaretinin kuruluşu (1789-1867) (1. baskı). Türk Tarih Kurumu.
17. Gülsoy, U. (2000). Osmanlı gayrimüslimlerinin askerlik serüveni (1. baskı). Simurg Yayınları.
18. Kırlı, E. (2019). Osmanlı mülkünde inşa olunan ilk zırhlı vapur. Otam, 46, 231-260.
19. Korkmaz, M., & Mercan, E. (2023). Harp gemisi seyir jurnali defterleri üzerinden Sultan II. Abdülhamid donanmasının tahlili. Vakanüvis-Uluslararası Tarihi Araştırmalar Dergisi, 8 (Dr. Recep Yaşa’ya Armağan Özel Sayısı), 2968-2994. https://doi.org/10.24186/vakanuvis.1338685
20. Kütükoğlu, M. (2006). Mürur tezkiresi. TDV İslam Ansiklopedisi. (Cilt. 32, ss. 60-61). Diyanet Vakfı Yayınları.
21. Özdemir, Ş. (2005). Osmanlı donanmasının bir seyir defteri ve XVIII. yüzyıl Osmanlı denizciliğine ilişkin bazı gözlemler. Tarih Araştırmaları Dergisi, 24 (37), 113-163. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000198
22. Pakalın, M. Z. (2008). Sicill-i osmanî zeyli: Kemterî-Mehmed Tahir Bey (1. baskı). Türk Tarih Kurumu.
23. Sarıyıldız, G. (2001). Karantina. TDV İslam Ansiklopedisi. (Cilt. 24, ss. 463-465). Diyanet Vakfı Yayınları.
24. Sevinç, N. (1985). Osmanlı sosyal ve ekonomik düzeni (1. baskı). Üçdal Neşriyat.
25. Songur, F. (2021). Osmanlı bahriyesinde lojistik imkân ve kabiliyetler ve üslerin durumu (1867-1914) [Yayınlanmamış doktora tezi]. Bursa Uludağ Üniversitesi.
26. Taş, M. (2023). Osmanlı donanmasının inşası (1. baskı). Atayurt Yayınevi.
27. Taş, M. (2020). 18. Yüzyıl Osmanlı donanmasında kereste temini ve karşılaşılan sorunlar. Turkish Studies, 15 (2), 677-695. http://dx.doi.org/10.29228/TurkishStudies.41935
28. Yıldız, G. (2013). Osmanlı askerî tarihi, kara, deniz ve hava kuvvetleri (1792-1918) (1. baskı). Timaş Yayınları.