The Activities of Turkish Aeroplane Association in Sinop (1924-1934)

Öz

During the period when the War of Independence was completed and a new Turkish state was established, the industrial potential of the country was primitive, limited and not very promising. Especially in the European states that completed the renaissance and reform process, the last stage of the heavy industry that emerged after four centuries of economic develop-ment was the breakthroughs seen in the field of aviation. Mustafa Kemal Pasha, who was aware of this and pointed out to the Turkish youth that the "Future is in the Skies" as a goal of success, pointed out that the people and the state should be prepared against the dangers coming from the sky. In order to ensure the technological development in the field of aviation, which was necessary for the Republic of Turkey to maintain its independ-ence, it was decided to establish a civil society organization on the subject by also providing the support of the public in places where state resources were insufficient, and the Turkish Aeroplane Society, with its center in An-kara, was established on February 16, 1925. Indeed, with the participation of the Turkish society, the society's management began to include dozens of aircraft, which were its raison d'etre. In this context, the Turkish Aeronauti-cal Society expanded its activities throughout the country shortly after its establishment and completed its organizational process. As in the rest of the world, aviation activities in Turkey are organizations that require high budgets, and therefore financial support from different sources was needed. The society made efforts to create resources both as a center and through its branches (games of chance, individual or collective financial donations, col-lection of sacrificial skins, etc.). At this point, the Sinop branch of the so-ciety supported all kinds of activities of the society with the support of its people, provided voluntary participation, and took the lead in almost every field from ticket sales to aircraft purchases. In the study conducted, an effort was made to reveal the perspective of the people of Sinop towards the Turk-ish Aircraft Society, and therefore towards aviation and national defense, through local and national news sources such as newspapers and official and archive sources.

Anahtar Kelimeler

• Plane
• Aircraft medal
• Sinop
• Donated plains

SİNOP’TA TAYYARE CEMİYETİ’NİN FAALİYETLERİ (1924-1934)

Öz

Millî Mücadelenin tamamlanıp yeni bir Türk devletin kurulduğu dönem zarfında ülkenin sahibi olduğu endüstri potansiyeli ilkel, sınırlı ve pek ümit vaat etmeyen boyuttaydı. Özellikle rönesans ve reform sürecini tamamlayan Avrupalı devletlerde dört yüzyıl-daki iktisadi gelişimin ardından oluşan ağır sanayinin son aşama-sı havacılık sahasında görülen atılımlardı ki bunun farkında olan ve Türk gençlerine gelecek hedefi olarak “İstikbalin Göklerde” olduğunu işaret eden Mustafa Kemal Paşa, gökyüzünden gelen tehlikelere karşı halk ile devletin hazırlıklı olması gereğine işaret etmiştir. Türkiye Cumhuriyeti’nin bağımsızlığını koruyabilmek için ihtiyacı olan havacılık sahasındaki teknolojik gelişimini te-min edebilmek maksadıyla devlet imkânlarının yetersiz kaldığı yerlerde halkın desteğini de sağlayarak konuyla ilgili bir sivil top-lum örgütü kurulması kararı alınmış ve 16 Şubat 1925 tarihinde merkezi Ankara olan Türk Tayyare Cemiyeti (T.Ta.C) kurulmuş-tur. Nitekim cemiyet yönetimi, Türk toplumunun katılımıyla var-lık sebebi olan onlarca uçağı bünyesine katmaya başlamıştır. Bu minvalde Türk Tayyare Cemiyeti (T.Ta.C) tesisinden kısa zaman sonra ülkenin genelinde yürüttüğü çalışmaları genişleterek, örgüt-lenme sürecini tamamlamıştır. Tüm dünya da olduğu gibi Türki-ye’de de havacılık çalışmaları yüksek bütçeler gerektiren organi-zasyonlar olması hasebiyle farklı kaynaklardan maddi desteğe de ihtiyaç duyulmuştur. Cemiyet hem merkez olarak hem şubeleri vasıtasıyla (şans oyunları, bireysel ya da toplu maddi bağışlar, kurban derisi toplama v.b.) kaynak oluşturma gayretine girmiştir. İşte bu nokta da cemiyetin Sinop şubesi ahalisinin desteği ile ce-miyetin her türden çalışmasına destek vermiş, gönüllü katılım sağlamış, bilet satışlarından, uçak alımlarına kadar hemen her sa-hada başı çekmiştir. Yapılan çalışmada Sinop halkının Türk Tay-yare Cemiyetine (T.Ta.C) dolayısıyla havacılığa, ülke savunması-na bakış açısı yerel ve ulusal haber kaynağı olan gazeteler, resmî ve arşiv kaynakları marifeti ile ortaya konulmaya gayret edilmiş-tir.

Anahtar Kelimeler

• Sinop
• Tayyare
• Bağışlanan Uçaklar
• Tayyare Madalyası

Kaynakça

1. Archival Documents
2. Republic of Turkiye Directorate of State Archives, Republic Archive (BCA), Fonds: 030.10.0.0, Folder: 60.403.34.1-3.
3. BCA, Fonds: 030.10.0.0, Folder: 178.233.19.
4. BCA, Fonds: 030.18.1.1, Folder: 16.79.4.2-3.
5. BCA, Fonds: 030.18.01.02, Folder: 36.32.14, Decree Annex-1.
6. BCA, Fonds: 30.18.1.2, Folder: 44.22.13.
7. BCA, Fonds: 030.0.18.01.01, Folder: 12.60.18.001, No: 7950/0480 (Annex-1).
8. BCA, Fonds: 030.0.18.01.01, Folder: 015.49.13.1.

9. BCA, Fonds: 051.0.0.0, Folder: 3.19.4.1.
10. BCA, Fonds: 051.0.0.0, Folder: 5.44.23.1.
11. BCA, Fonds: 051.0.0.0, Folder: 12.101.11.1.
12. BCA, Fonds: 051.0.0.0, Folder: 12.102.7.1.
13. BCA, Fonds: 051.0.0.0, Folder: 6.48.4.
14. BCA, Fonds: 051.0.0.0, Folder: 3.17.21.
15. BCA, Fonds: 534, Folder: 37655.151437.242-1.
16. BCA, Fonds: 534, Folder: 37655.151437.243-1.
17. Official Publications and Documents
18. Grand National Assembly of Turkiye [TBMM]. (1926). Kavanin mecmuası (Vol. IV, Law No: 689, 710, 723, 9285). Ankara.
19. TBMM. (n.d.). Piyango tertip hakkı. TBMM zabıt ceridesi (Period 2, Vol. 21, pp. 80-82, 96-97).
20. Turkish Aeronautical Association [Türk Hava Kurumu]. (2009). Türk Hava Kurumu tüzüğü. Ankara: Türk Hava Kurumu Basımevi.
21. Turkish Aeroplane Society [Türk Tayyare Cemiyeti]. (1925a). Türk Tayyare Cemiyeti nizamname-i esasisi 1341/1925. Ankara: İktisat Matbaası.
22. Türk Tayyare Cemiyeti. (1925b). Türk Tayyare Cemiyeti birinci büyük kurultay tutanakları. Ankara.
23. Türk Tayyare Cemiyeti. (1928). Türk Tayyare Cemiyetinin 3. büyük kurultay tutanakları. Ankara.
24. Türk Tayyare Cemiyeti. (1930). Türk Tayyare Cemiyetinin 4. büyük kurultay tutanakları. Ankara.
25. Türk Tayyare Cemiyeti. (1932a). Türk Tayyare Cemiyeti: Esas nizamname ve madalya nizamnamesi. Ankara: Hâkimiyeti Milliye Matbaası.
26. Türk Tayyare Cemiyeti. (1932b). Türk Tayyare Cemiyeti beşinci kongre zabıtları (27-28 Teşrinisani 1932). Ankara.
27. Türk Tayyare Cemiyeti. (1935). Türk Tayyare Cemiyeti, altıncı kurultay, nizamname. Ankara. Books, Articles, and Theses
28. Adıgüzel, M. B., Akkuş, S. A., & Kula, C. (2006). Havacılık ve Türk Hava Kurumu. Ankara: Türk Hava Kurumu Kültür Yayınları.
29. Akan, M. (2008). Aero Espresso Italiana S.A. Türk Pulculuğu, (33), 11-12.
30. Akdemir, Y. (2005). Atatürk dönemi Türk havacılığı [Unpublished master's thesis]. Ankara University.
31. Akışlı, T. (2016). Türk Hava Mecmuası indeks-tahlil [Unpublished master's thesis]. Adnan Menderes University.
32. Aslan, D. A. (2014). Tayyare Cemiyeti’nin propaganda faaliyetleri ve tayyare bayramları. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(3), 141-150.
33. Aydın, A. F. (2011). Tayyareden uçağa: Milli hava sanayinin kuruluşunda Türk halkının yaptığı bağışlar. Karadeniz Araştırmaları Dergisi, 8(31), 51-84.
34. Çoker, F. (1995). Türk parlamento tarihi, millî mücadele ve TBMM 1. dönem 1919-1923 (Vol. 3). Ankara: Türkiye Büyük Millet Meclisi Yayınları.
35. Demir, T. (2005). Türkiye’de posta telgraf ve telefon teşkilatının tarihsel gelişimi (1840-1920). Ankara: PTT Genel Müdürlüğü.
36. Doğanay, R. (2003). Büyük Taarruz’da Türk havacılığı. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(1), 375-388.
37. Fırtına, H. İ. (2009). Orgeneral Muzaffer Ergüder’in havacılık anıları (1922-1930). Türk Hava Kurumu Basımevi.
38. General Staff of Turkiye. (1983). Atatürkçülük Atatürk’ün görüş ve direktifleri (Book 1). Ankara: Genelkurmay Basımevi.
39. Gökçen, S. (1982). Atatürk’ün izinde bir ömür böyle geçti (O. Verel, Ed.). İstanbul.
40. Gökeri, T. (1988). Hava kuvvetlerimizde menkıbeleşen Enver Akoğlu. Ankara.
41. Göl, H. (2021). Belgelerle Mahmut Şevket Paşa suikastı. Tarih ve Gelecek Dergisi, 7(1), 338.
42. Haytoğlu, E. (2018). Cumhuriyet’in ilk yıllarında ticari havayolu taşımacılığında imtiyazlı ilk şirket: Aero Espresso Italiana (1924-1935). Cumhuriyet Araştırmaları Dergisi, (28), 75-109.
43. İnan, A. (1998). Türkiye Cumhuriyeti ve Türk devrimi (4th ed.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
44. Kansu, Y., Şensöz, S., & Öztuna, Y. (1971). Havacılık tarihinde Türkler 1. Ankara: Hava Kuvvetleri Basım ve Neşriyat Müdürlüğü – Türk Tarih Kurumu Basımevi.
45. Karadoğan, U. C. (2018). Birinci dünya savaşı ve millî mücadele döneminde Türk deniz havacılığı faaliyetleri. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 34, 127-180.
46. Kaymaklı, H. (1997). Havacılık tarihinde Türkler II. Ankara: Kültür Ofset.
47. Koloğlu, O. (2000). Piyango ticareti nasıl başladı? Popüler Tarih, (7), 34-38.
48. Kundakçı, D., & Kavaklı, S. (2013). Türk havacılığının gelişiminde uğrak noktaları: Hava sefinesinden tayyareye, 20. yy başlarında bir yolculuk (1909-1914). In Uluslararası Tarih Sempozyumu (8-10 Şubat 2011) Bildirileri (p. 70). Ankara: Genelkurmay Başkanlığı, Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı.
49. Kurt, E. (2023). Cumhuriyet dönemi bağış uçak kampanyasına azınlıkların katkısı. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 23(46), 305-338.
50. Kurter, A. (2009). Türk Hava Kuvvetleri tarihi (1919-1920) (3rd ed., Vol. V). İstanbul: Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı.
51. Özlü, H. (2006). II. dünya savaşından günümüze Türkiye’de savunma sanayii’nin gelişimi (1939-1990) [Unpublished doctoral dissertation]. Dokuz Eylül University.
52. Sarıgöl, G. (2009). Türkiye’de ticari havacılık tarihi, 1910-1967. İstanbul: Fly Service, D Yayınevi.
53. Sarıkaya, C. (2015). Tarihi gelişim içerisinde Türk hava harp sanayi [Unpublished master's thesis]. Gebze Technical University.
54. Taşdemir, S. (2010). Halkın Türk Tayyare Cemiyetine desteği: Güzel Ayvalık Tayyaresi. Cumhuriyet Araştırmaları Dergisi (CTAD), (11), 65-84.
55. Tunçay, M. (1993). Türkiye’de piyango tarihi ve Milli Piyango İdaresi. Ankara: Milli Piyango İdaresi.
56. Tuncel, M. N. (1926). Nasıl tayyareci olunur. İstanbul.
57. Türkmen, Z. (2003). Mahmud Esad Paşa. TDV İslâm ansiklopedisi (Vol. 27, p. 385). Ankara.
58. Türkmen, Z. (2013). Türkiye’de havacılık teşkilatı’nın kuruluşunda Harbiye Nazırı Mahmut Şevket Paşa ve döneminde gerçekleştirilen faaliyetlere bir bakış. In Uluslararası Tarih Sempozyumu (8-10 Şubat 2011) Bildirileri (p. 28). Ankara: Genelkurmay Başkanlığı, Türk Hava Kuvvetleri Komutanlığı.
59. Uzun, H. (2007). Türk Hava Kurumu gelir kaynakları: “Fitre, zekât ve kurban derileri” üzerine. Çağdaş Türkiye Araştırmaları Dergisi, 6(15), 161-176.
60. Verel, O. (1985). İstikbal göklerin, gökler bizimdir (Vol. I). İstanbul: Türk Hava Kurumu Yayınları.
61. Yalçın, O. (2008). Türk hava harp sanayi tarihi [Doctoral dissertation]. Gazi University.
62. Yalçın, O. (2010). Türk havacılık tarihinde bağış uçakları ve havacılık sanayii kurulmasına tesirleri. Gazi Akademik Bakış, 3(6), 200.
63. Yalçın, O. (2016). Havacılık, hava gücünün doğuşu ve I. Dünya Savaşına etkisi. Atatürk Yolu Dergisi, (59), 181-236.
64. Yılmaz, E. (2015). Havayolu taşımacılığında yer hizmetlerinin önemi ve yer hizmetleri insan kaynağının analizi: Esenboğa havalimanı örneği [Unpublished master's thesis]. University of Turkish Aeronautical Association.
65. Yüceer, S. (2003). Atatürk’ün güvenlik politikasına bir örnek: Türk Tayyare Cemiyeti-Bursa örgütü. Atatürkçü Bakış, 2(1), 7-42.
66. Zaif, O. (1995). Türk Hava Kurumu: Dünü, bugünü, yarını [Unpublished doctoral dissertation]. Istanbul University.
67. Journals and Newspapers
68. Akşam, Ayın Tarihi, Cumhuriyet, Hakimiyet-i Milliye, Gaziantep, Kurun, Milliyet, Sinop.
69. Memleketimizde tayyare faaliyeti. (1926). Türk Hava Mecmuası, (9), 24.
70. Tayyare. (1925, August 31). Tayyare Mecmuası, (5), 4, 15.
71. Tayyare kongreleri. (1926, July 1). Türk Hava Mecmuası, 1(3), 2-3.
72. Türk Hava Mecmuası. (1928, December 31). (63), 657.
73. Türk tayyare iktisadi neticeleri. (1926, June 1). Türk Hava Mecmuası, 1(1), 1-2.
74. Türk tayyareciliği ve imalatı. (1926, June 16). Türk Hava Mecmuası, 1(2), 2-3.
75. Online Sources
76. Bağımsız Havacılar. (2025, February 27). Kuyruk dikmesindeki Ayancık. https://www.bagimsizhavacilar.com/kuyruk-dikmesindeki-ayancik/
77. Lugatim. (n.d.). Batman. https://lugatim.com/s/BATMAN
78. Yavuz, İ. (2024, April 30). Türk Hava Kurumu. Atatürk Ansiklopedisi. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/turk-hava-kurumu/