ORTA ÇAĞ’DA İSLAM DEVLETLERİNİN HRİSTİYAN NÛBE’DEN ALDIĞI VERGİ: ‘BAKT’

Öz

Bu çalışma, Orta Çağ boyunca İslam devletleri ile Hristiyan Nûbe arasında akdedilen ve “bakt” adıyla bilinen yıllık vergi ve barış antlaşmasının tarihsel gelişimini incelemektedir. Mısır’ın Hz. Ömer döneminde fethedilmesinin ardından Amr b. Âs ve daha sonra Hz. Osman devrinde Abdullah b. Sa‘d b. Ebû Serh tarafından Nûbe üzerine seferler düzenlenmiş, ancak kalıcı bir askerî hâkimiyet kurulamamıştır. Bunun sonucunda Abdullah b. Sa‘d b. Ebû Serh ile Nûbeliler arasında bakt adı verilen bir antlaşma imzalanmıştır. Antlaşmaya göre Nûbeliler her yıl dört yüz köleyi Mısır’a göndermeyi, Müslümanlar ise karşılığında hububat sağlamayı taahhüt etmiştir. Kesintilere rağmen yaklaşık yedi yüz yıl yürürlükte kalan bakt, İslam dünyası ile Nil Vadisi’ndeki Hristiyan toplum arasında kurulan en uzun süreli diplomatik ilişkilerden birini temsil etmiştir. Çalışmada bakt antlaşmasının başlangıç şartları, karşılıklılık ilkesi ve vergi yükümlülükleri gibi unsurlar ele alınmaktadır. Bakt vergisi, Emevilerden Eyyûbilere kadar sürdürülmüş, Memlûkler döneminde özellikle Sultan Baybars devrinde Dongola’ya yapılan seferler neticesinde Nûbeliler ödemeyi sürdürmüşlerdir. Zamanla miktarı ve ödeme biçimi değişse de bakt antlaşması 14. yüzyıla kadar devam etmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Nûbe
• Sudan
• Abbasiler
• Tolunoğulları
• İhşîdîler
• Eyyûbiler
• Memlûkler

The Tax Levied by Medieval Islamic States on Christian Nubia (Sudan): The ‘Baqt’

Öz

This study examines the historical development of the annual tax and peace treaty known as the “baqt,” which was concluded between Islamic states and Christian Nubia throughout the Middle Ages. Following the conquest of Egypt during the reign of Caliph Umar, campaigns were launched against Nubia by Amr ibn al-As and later by Abdullah ibn Sa'd ibn Abu Sarh during the reign of Caliph Uthman, but permanent military control could not be established. As a result, an agreement called baqt was signed between Abdullah ibn Sa'd ibn Abu Sarh and the Nubians. According to the agreement, the Nubians undertook to send four hundred slaves to Egypt each year, while the Muslims undertook to provide grain in return. Despite interruptions, the baqt remained in force for approximately seven hundred years and represented one of the longest-lasting diplomatic relations established between the Islamic world and the Christian communities in the Nile Valley. This study examines elements of the baqt agreement such as its initial conditions, the principle of reciprocity, and tax obligations. The baqt tax continued from the Umayyads to the Ayyubids, and during the Mamluk period, especially during the reign of Sultan Baybars, the Nubians continued to pay as a result of the expeditions to Dongola. Although its amount and form of payment changed over time, the baqt agreement continued until the 14th century.

Anahtar Kelimeler

• Nubia
• Sudan
• Abbasids
• Tulunids
• Ikhshidids
• Ayyubids
• Mamluks

Kaynakça

1. Referans1 ABU’L-FARAC, G. (1999). Abu’l-Farac Tarihi. Ernest A. Wallıs Budge (Süryaniceden İngilizceye Çev.). Ömer Rıza Doğrul (Türkçeye Çev.). C. 2. Ankara: TTK Yayınları.
2. Referans2 ADIGÜZEL, A. (2019). Hz. Osman Döneminde Fetihler (24-35/644-656) Fetihler. Şarkiyat Araştırmaları Dergisi, C. 11, S. 3, s. 1177-1199.
3. Referans3 ALİCAN, M. (2014). Fatımî Halifesi el-Müstansır Billâh Döneminde Mısır’da Yaşanan Sosyo-Ekonomik ve Siyasî Buhran Üzerine Bir İnceleme. Tarih Dergisi. S. 59. S. 1-26.
4. Referans4 APAK, A. (2018). Hz. Ömer Döneminde Müslümanların Mısır’ı Fethi. Uluslararası Hz. Ömer Sempozyumu. Ali Aksu (Ed.). C. 1. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Rektörlük Matbaası. s. 475-500.
5. Referans5 ARSLAN, İ. (2015). Hz. Peygamber’in Savaşlardaki Tavrı. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi. C. 8, S. 39. s. 1041-1051.
6. Referans6 BECKER, C. B. (1979). Bakt. İslam Ansiklopedisi (C. 2, s. 258). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
7. Referans7 el-BELÂZURÎ, Ahmed b. Yahyâ. (2013). Fütûhu’l-Buldân. Mustafa Fayda (Çev.). İstanbul: Siyer Yayınları.
8. Referans8 BOZKURT, N. (2007). Nûbe. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 33, s. 222-223). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

9. Referans9 ÇELİK, A. (2018). Fâtımîler Devleti Tarihi (909-1171). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
10. Referans10 FAYDA, M. (1988). Abdullah b. Sa‘d v. Ebû Serh. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 1 s. 130-131). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
11. Referans11 FAYDA, M. (1989). Hz. Ömer Döneminde Gayr-ı Müslimler. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
12. Referans12 HAMDULLAH, M. H. R. (2025). et-Turuk vel-Meâbir beyn Mısır ve Bilad-ı Sudan Vadi'n-Nil ve Âsaruhâ el-Hadâriye fi'l-Asri'l-İslami fi'l-fatra (H. 21 923 /M. 642 1517). Mecelletü Külliyetü'l-Âdâb bil’Vâdî’l-Cedîd. C. 22, S. 21. s. 456-532.
13. Referans13 HASAN, H. M. (1994). Dongola. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 9, s. 509-510). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
14. Referans14 HILLELSON, S. (1979). Nûbe. İslam Ansiklopedisi (C. 9, s. 338-339). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
15. Referans15 HİLMÎ, N. E., Hamîde, H. H., Merî, M. A. (2023). Mu'âhedetü'l-Bakt fî'n-Nûbe fî Dav'i'l-Berdiyati'l-Arabiyye. Mecelletü Külliyyeti’s-Siyâha ve’l-Fenâdik, C. 7, s. 165-179.
16. Referans16 HRBEK, I. (1977). Egypt, Nubia and the Eastern Deserts. The Cambridge History Of Africa (s. 10-97). Roland Oliver (Ed.). Cambridge: Cambridge University Press.
17. Referans17 HÜSEYİN, A. (2013). es-Sûdân mine’t-Târîhi’l-Kadîm ilâ Rıhleti’l-Ba‘seti’l-Mısriyye. C. 1. Kahire: Müessesetü Hindavi li’t-Taʿlîm ve’s-Sekâfe.
18. Referans18 İBN ABDÜLHAKEM. (1991). Futûhu Mısr ve Ahbâruhâ. Kahire: Mektbetü Medbuli.
19. Referans19 İBN HALDUN, Abdurrahman b. Muhammed. (1981). Tarihu İbn Haldûn (Kitâbü’l-’İber ve Dîvânü’l-Mübtede ve’l-Haber fî Eyyami’l-’Arab ve’l-’Acem ve’l-Berber ve men ‘Asarahüm Min Zevi’s-Sultâni’l-Ekber)”, Halil Şehhâde (Haz.), C. 5. Beyrut: Darü’l-Fikr.
20. Referans20 İBN HAVKAL. (2017). 10. Asırda İslâm Coğrafyası. Ramazan Şeşen Trc.). İstanbul: Yeditepe Yayınları.
21. Referans21 İBNÜ’L-ESİR. (1991). el-Kâmil fi’-Tarih Tercümesi. M. Beşir Eryarsoy (Çev.). C. 2. İstanbul: Bahar Yayınları.
22. Referans22 İSTAHRİ. (2020). Ülkelerin Yolları. Murat Ağarı (Çev.). İstanbul: Ayışığı Kitapları.
23. Referans23 KALKAŞENDÎ, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. (1922). Subhu’l-a’şâ fî sınâ’ati’l-inşâ, Kahire: el-Matbaatü’l-Emîriyye.
24. Referans24 KHAN, G. (2024). Arabic Documents From Medieval Nubia. Cambridge: Open Book Publishers.
25. Referans25 KHEIR, el-Hag H. M. (1989). A Contribution to a Textual Problem: Ibn Sulaym al-Aswāni’s Kitāb Akhbār al-Nūba wa-l-Maqurra wa-l-Beja wa-l-Nīl. Arabica. C. 36. S. 36–80.
26. Referans26 KUDAME b. Ca‘fer. (1981). el-Harâc ve Sınâ‘atu’l-Kitâbe. Muhammed Zeydî (Haz.). Bağdat: Dâru’r-Raşîd.
27. Referans27 el-MAKRÎZÎ, Takıyyüddîn Ahmed b. Ali. (1991). Kitâbü’l-Mukaffa’l-Kebîr. Muhammed el-Ya‘lâvî (Haz.). C. 8. Beyrut: Dârü'l-Garbi'l-İslâmî.
28. Referans28 el-MAKRÎZÎ, Takıyyüddîn Ahmed b. Ali. (1995). el-Mevâ‘iz ve’l-i‘tibâr bi zikri’l-hitati ve’l-âsâr. Eymen Fuâd Seyyid (Haz.). C. 1, London: Müessesetü’l-Furkan li’t-Türas’l-İslami.
29. Referans29 el-MAKRÎZÎ, Takiyuddin Ahmed b. Ali, (1996). İtti’azü’l-Hunefâ bi Ahbari’l-Eimmeti’l-Fatımîyyîn ve’l-Hulefâ, (Haz.). Cemaluddin Şeyyal. C. 1-2. Kahire.
30. Referans30 el-MÜSEBBIHI, Muhammed b. Abdullah b. Ahmed (2014), Ahbâru Mısr, (Haz.). Eymen Fuad Seyyid. Kahire: Dârü'l-Kütüb ve'l-Vesâiki'l-Kavmiyye.
31. Referans31 NARİN, Ö. (2025). Memlûk Devleti’nde Elçilik Teatisi. Konya: Çizgi Yayınları.
32. Referans32 en-NÜVEYRÎ, Ahmed b. Abdülvehhab. (2004). Nihâyetü’l-Ereb fî Fünûni’l-Edeb. Necîb Mustafa Fevvâz – Hikmet Keşlî Fevvâz (Haz.). C. 32, Beyrut: Darü’l-Kütübil-İlmiyye.
33. Referans33 el-ÖMERÎ, Şihabeddin Ahmed b. Yahya İbn Fazlullah. (2010). Mesâlikü’l-Ebsâr fî Memâliki’l-Emsar. Kâmil Selman el-Cubûrî (Haz.). C. 4. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
34. Referans34 ÖZKUYUMCU, N. (2007). Mısır ve Kuzey Afrika’nın Müslümanlar Tarafından Fethi, Manisa: Kültür Bakanlığı Yayınları.
35. Referans35 PRATT, N. (2007). Aswan. Cities Of The Middle East And North Africa, Michael R. T. Dumper - Bruce E. (Ed.). Stanley: A Historical Encyclopedia.
36. Referans36 TRIMINGHAM, J. S. (2001). el-İslâm fî Sûdân. Fuad Muhammed Akkûd (Trc.). Kahire: el-Meşrûʿu’l-Kavmî li’t-Terceme.
37. Referans37 VANTINI, G. (1970). Le Roi Kirki de Nubie à Baghdad: Un ou deux voyages?. Kunst und Geschichte Nubiens in christlicher Zeit. Erich Dinkler (ed.). Aurel Bongers, Recklinghausen 1970, s. 41-45.
38. Referans38 YAVUZ, H. (1991). Bakt. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 4 s. 548). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.