Sosyal Bilimler Akademi Dergisi (SOBAD), yapay zekâ araçlarının akademik çalışmalarda giderek daha fazla kullanıldığının farkındadır. Bu araçları tümüyle yasaklamak gerçekçi değildir. Denetimsiz bırakmak ise bilimsel güvenilirliği zedeler. Bu politika, SOBAD ile ilişkili herkesin bu araçları hangi sınırlar içinde kullanabileceğini açıklamak için hazırlanmıştır. Metinde geçen "üretken yapay zekâ" ifadesi; ChatGPT, Gemini, Claude, Copilot ve benzeri, kendisine verilen komutla metin, görsel, kod veya çeviri üreten araçları kapsar. Politika, COPE, WAME ve ICMJE'nin bu konudaki önerileri dikkate alınarak hazırlanmıştır.
1. Sorumluluk İnsana Aittir
SOBAD'da yayımlanan her makalenin arkasında, söylediklerinin hesabını verebilecek insanlar bulunmalıdır. Yapay zekâ araçları bu sorumluluğu taşıyamayacağı için yazar olarak gösterilemez. Bir yazar yapay zekâdan ne ölçüde yardım almış olursa olsun, makalede çıkan her hata, eksik ya da yanlış bilgi onun sorumluluğundadır. "Bunu yapay zekâ yazdı" açıklaması hiçbir durumda gerekçe olarak kabul edilmez.
2. Yazarlar İçin
Yardım almak serbesttir, yazdırmak değildir.
Yazarlar kendi yazdıkları metnin dilini düzeltmek, anlatımı akıcı hâle getirmek, yazım hatalarını bulmak, çeviri yapmak veya analiz sırasında teknik destek almak için yapay zekâdan yararlanabilir. Ancak makalenin özünü oluşturan kısımlar, yani araştırma sorusu, kuramsal çerçeve, yöntem, bulguların yorumu ve varılan sonuç, yazarın kendi düşüncesinin ürünü olmalıdır. Bu bölümler yapay zekâya yazdırılmamalıdır.
Üretilmiş veri ve kaynak kabul edilmez.
Yapay zekâ ile oluşturulmuş anket yanıtları, görüşme metinleri, istatistikler, tablolar ya da görseller gerçek veri gibi sunulmamalıdır. Kaynakça konusunda da dikkatli olunmalıdır. Bu araçlar bazen gerçekte var olmayan makaleler ve kitaplar önerebilmektedir. Kaynakçadaki her çalışmanın gerçekten var olduğu ve metindeki bilgiyi desteklediği yazar tarafından kontrol edilmelidir.
Katılımcı verileri paylaşılmamalıdır.
Sosyal bilimlerde yapılan araştırmaların önemli bir kısmı, görüşme, anket veya odak grup yoluyla insanlardan toplanan verilere dayanır. Katılımcılar bu verileri, etik kurul izni ve onam formu çerçevesinde yalnızca araştırmacıyla paylaşmıştır. Bu nedenle görüşme dökümleri, anket yanıtları ve katılımcılara ait kişisel bilgiler, anonimleştirilmeden yapay zekâ araçlarına yüklenmemelidir.
Kullanım açıkça belirtilmelidir.
Üretken yapay zekâdan yararlanan yazarlar, makalenin sonuna "Üretken Yapay Zekâ Kullanım Beyanı" başlıklı kısa bir not eklemelidir. Bu notta kullanılan araç, kullanım amacı ve ilgili bölüm yer almalıdır. Beyan, dergi sistemindeki yazar formunda da tekrarlanmalıdır. SOBAD, yapay zekâ kullanımını beyan eden yazarlara karşı olumsuz bir tutum takınmaz. Sorun, kullanımın gizlenmesidir.
Örnek: "Bu çalışmada nitel verilerin kodlanması yazarlar tarafından yapılmıştır. [Araç adı] yalnızca giriş ve tartışma bölümlerinde anlatımı sadeleştirmek amacıyla kullanılmış, önerilen değişiklikler yazarlarca tek tek değerlendirilmiştir."
Kullanılmadıysa: "Bu çalışmanın hazırlanmasında üretken yapay zekâ araçlarından yararlanılmamıştır."
3. Hakemler İçin
Hakeme gönderilen makale, henüz yayımlanmamış ve yazarına ait bir çalışmadır. Hakem bu metni okuma ve değerlendirme amacıyla emanet olarak alır. Makalenin tamamı ya da herhangi bir parçası yapay zekâ araçlarına yüklenmemelidir. Aksi durum hem yazarın haklarının hem de hakemlik sürecinin gizliliğinin ihlali anlamına gelir.
SOBAD'ın hakemden beklediği, kendi alan bilgisine dayanan bir değerlendirmedir. Makaleyi yapay zekâya okutup özetletmek ya da raporu ona hazırlatmak bu beklentiyi karşılamaz ve kabul edilmez. Hakemler raporlarını yazdıktan sonra yalnızca dil ve üslup düzeltmesi için bu araçlardan yararlanabilir. Bu durumda rapora makaleden alıntı ya da ayrıntı aktarılmamalı, kullanım editöre bildirilmelidir.
Hakemlerin değerlendirme sırasında doğrulanamayan kaynaklarla, gerçekliği şüpheli verilerle ya da beyan edilmemiş yapay zekâ kullanımına işaret eden bölümlerle karşılaşması mümkündür. Böyle durumlarda hakemin şüphesini gerekçeleriyle birlikte editöre iletmesi beklenir.
4. Editörler ve Alan Editörleri İçin
Bir makalenin hakeme gönderilmesi, revizyona yollanması, kabul edilmesi ya da reddedilmesi editöryal sorumluluk gerektiren kararlardır. Bu kararlar yapay zekâ araçlarına bırakılmamalıdır. SOBAD editörleri ve alan editörleri de makaleleri, hakem raporlarını ve yazar bilgilerini bu araçlarla paylaşmamalıdır.
Alan editörleri ön değerlendirmede makalenin kapsam ve nitelik açısından dergiye uygunluğunu kendi incelemeleriyle belirlemelidir. Yapay zekâ kullanımından şüphelenilen makalelerde yazardan açıklama, veri seti, analiz dosyası veya kaynak belgesi istenebilir. Yapay zekâ tespit programlarının hatalı sonuç verebildiği bilindiği için bu programların çıktısı, tek başına bir yazarı suçlamak ya da makaleyi reddetmek için yeterli sayılmamalıdır.
5. İhlal Durumunda Yapılacaklar
Politikaya aykırı bir kullanım tespit edildiğinde SOBAD önce yazardan açıklama ister. Durumun niteliğine göre makalenin düzeltilmesi istenebilir, değerlendirme süreci durdurulabilir ya da makale reddedilebilir. Yayımlandıktan sonra ortaya çıkan ihlallerde düzeltme notu yayımlanır veya makale geri çekilir. Kurallara uymayan hakem ve editörlerle dergideki iş birliği sona erdirilebilir.
6. Güncelleme
Yapay zekâ araçları ve bu araçlarla ilgili etik tartışmalar hızla değişmektedir. SOBAD, bu politikayı alandaki gelişmelere ve indeks kuruluşlarının beklentilerine göre düzenli olarak gözden geçirir.