Atatürk Period (1923-1938) Epidemıc Disease Precautions: Combating Dengue Fever

Yıl 2025, Cilt: 26 Sayı: 57, 124 - 140, 30.12.2025

Banu Berber Babalık

https://doi.org/10.70854/sobbiad.1709792

Öz

Health can be defined as the state of complete physical, mental and social well-being of individuals. Healthy individuals are of great importance for the continuity and development of societies. To this end, states have implemented health policies. These health policies have determined the strategies of states for protecting public health, preventing diseases and treating illnesses. Controlling infectious diseases is one of the most important elements of these policies. Epidemics can threaten the health of societies and create emergencies by spreading rapidly through the transmission of microbes. The functioning and adequacy of health services have been of vital importance in preventing or controlling such diseases. During the National Struggle, the Turkish nation suffered a great loss of population, and most of those who survived struggled with infectious and epidemic diseases. The Grand National Assembly, established in Ankara in 1920, placed particular importance on health policies to ensure that the new state was composed of healthy individuals. A comprehensive fight was waged against common infectious and epidemic diseases such as malaria, typhoid, and tuberculosis. This study aims to reveal the efforts and measures taken against dengue fever, a disease that can be fatal despite its lower incidence rate in Anatolia compared to infectious diseases like tuberculosis, malaria, and typhoid. In line with the purpose of the research, the document review method was used from among qualitative research methods. The research drew on archives and official publications related to the subject, national and foreign press, health yearbooks, and research and investigation works.

Anahtar Kelimeler

Republic , Health , Epidemic , Infectious Diseases , Dengue Disease

Atatürk Dönemi (1923-1938) Salgın Hastalık Tedbirleri: Dang (Dengue) Hastalığı ile Mücadele

Öz

Sağlık bireylerin fiziksel, zihinsel ve sosyal bakımdan tam bir iyilik hâli içinde bulunmaları olarak tanımlanabilir. Sağlıklı bireyler toplumların devamlılığı ve gelişimi açısından büyük önem taşımıştır. Bu amaçla devletler sağlık politikaları uygulamıştır. Bu sağlık politikaları devletlerin toplum sağlığını koruma, hastalıkların önlenmesi ve tedavi konusundaki stratejilerini belirlemiştir. Bulaşıcı hastalıkların kontrol edilmesi bu politikaların en önemli unsurlarından biridir. Salgın hastalıklar mikropların hızlı geçişi ile yayılarak toplumların sağlığını tehdit edebilmekte ve acil durumlar yaratabilmektedir. Sağlık hizmetlerindeki işleyiş ve yeterlilik bu tür hastalıkların önlenmesi veya kontrol altında tutulması açısından hayati bir öneme sahip olmuştur. Millî Mücadele döneminde Türk ulusu büyük bir nüfus kaybı yaşamış, hayatta kalanların çoğu bulaşıcı ve salgın hastalıklarla mücadele etmiştir. 1920’de Ankara’da kurulan Büyük Millet Meclisi, yeni devletin sağlıklı bireylerden oluşması için sağlık politikalarına ayrı bir önem vermiştir. Sıtma, tifo, verem gibi çok sık görülen bulaşıcı ve salgın hastalıklara karşı topyekûn mücadele edilmiştir. Bu çalışmada Anadolu’da görülme oranı verem, sıtma, tifo gibi bulaşıcı hastalıklara göre az olsa da ölümle sonuçlanabilen dang (dengue) hastalığına karşı verilen mücadele ve tedbirlerin ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. Araştırmanın amacına uygun olarak nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi yöntemi kullanılmıştır. Araştırmada konu ile ilgili arşiv belgeleri ve resmi yayınlar, ulusal ve yabancı basın, sağlık yıllıkları, araştırma ve tetkik eserlerden yararlanılmıştır

Anahtar Kelimeler

Cumhuriyet , Sağlık , Salgın , Bulaşıcı Hastalıklar , Dang (Dengue) Hastalığı

Kaynakça

• Alıcı, Ö., B. Yıldız (2024). “Dang ateşi: seyahat ilişkili bir olgu. Klimik Dergisi 37(3), 211-213. https://doi.org/10.36519/kd.2024.4910
• Altay, S. (2016). “Bulaşıcı ve müzmin bir sosyal afet: Cumhuriyet’in ilk yıllarında trahom hastalığı ve mücadele çalışmaları (1924-1938)”, CTAD (23), 167. https://ctad.hacettepe.edu.tr/12_23/7.pdf
• Altay, S. (2024). “Atatürk dönemi sağlık hizmetleri (1923-1938)”, Türkiye’nin 100 yıllık birikimi sağlık. (Ed. Mehmet Temel). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 68-133.
• Arıkan, A. (2005). Milli Türk tıp kongreleri (1923-1968) ve Türkiye sağlık politikalarına etkileri. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı (2011). Birinci Dünya Savaşı’nda Doğu Cephesi’nde sağlık hizmetleri. Ankara: Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları.
• Gürsoy, G. (1983). “Sağlık”. Cumhuriyet dönemi Türkiye ansiklopedisi. 6/1716-1718. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Hot, İ. (2001). Sıhhiye mecmuasına göre ülkemizde bulaşıcı hastalıklarla mücadele. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
• Ketrez, G., Şirin, H., Hasde, M. (2020). “Geçmişten günümüze Türkiye’de salgınlar”, Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Dergisi 1(2), 98-106. https://doi.org/1054247/SOYD202011
• Kılıç, O. (2004). Genel hatlarıyla dünyada ve Osmanlı Devleti’nde salgın hastalıklar. Elazığ: Ortadoğu Araştırmaları Merkezi Yayınları.
• Kocatürk, U. (2000). Açıklamalı tıp terimleri sözlüğü. İstanbul: Nobel Yayınevi.
• Karacaer Çakır, G. (2021). “Cumhuriyet dönemi toplum sağlığı politikalarında bulaşıcı hastalıklar 1920-1940”, SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi (53), 202-228. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1494780.
• Koylu, Z. (2024). “Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye Vekaleti’nin kuruluşu ve Millî Mücadele dönemindeki faaliyetleri”: Türkiye’nin 100 yıllık birikimi sağlık. (Ed. Mehmet Temel). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 1-33.
• Lyons, A.S., P. R.Joseph (1997). Çağlar boyu tıp (Çev. Nilgün Güdücü). İstanbul: Roche.
• Meydan Larousse (1973). “Sivrisinek”. İstanbul, (11), 395.
• Nikiforuk, A. (2022). Mahşerin dördüncü atlısı salgın ve bulaşıcı hastalıklar tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Oğuz, B.B. (2021). “Türkçe sözlüklere göre salgın kavram alanı”, Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 19(1), 233-252. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.874811
• Öndeş, O. (2025). “Rüstemiye Vapuru olayı”. https://www.virahaber.com/rustemiye-vapuru-olayi-9039yy.htm Erişim Tarihi: 10.03.2025.
• Özdemir, H. (2010). Salgın hastalıklardan ölümler 1914-1918. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Özkaya, H. (2016). “Cumhuriyet döneminde bulaşıcı hastalıklarla mücadele”. Türk Aile Hekimliği Dergisi 20 (2), 77-84. https://doi.org/10.15511/tahd.16.21677
• Polat, Y., Yanıkoğlu, A., Çetı̇n H. (2017). “İklı̇m değı̇şı̇klı̇ğı̇nı̇n sı̇vrı̇sı̇nek kaynaklı hastalıklar üzerı̇ne etkı̇sı̇”. Anadolu Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi 6(2), 86-94. https://doi.org/10.18036/aubtdc.296680
• Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı (1973). Sağlık hizmetlerinde 50 yıl. Ankara: Ayyıldız Matbaası.
• Sarıkaya Saridemir, S. (2009). “Birinci Dünya Savaşı’ndan Kurtuluş Savaşına Anadolu’da salgın hastalıklar (1914-1922)”. Atatürk ve Cumhuriyet’e armağan (Ed. Günver Güneş, Mehmet Başaran), 37-46.Aydın: Adnan Menderes Üniversitesi Yayınları
• Temel, M. (2008). Atatürk Döneminde bulaşıcı ve salgın hastalıklarla mücadele. İstanbul: Nehir Yayınları.
• Tekir, S. (2017). “Cumhuriyet’in ilk yıllarında Türkiye’de sıtma ile mücadele faaliyetleri (1923-1930)”, Tarihsel süreçte Anadolu’da sıtma, (Ed. Eren Akçiçek, Fevzi Çakmak, Şükran Köse, Çağrı Büke), İstanbul: Gece Kitaplığı, 397-420.
• Tekir, S. (2024). “Milli Mücadele’den Erken Cumhuriyet yıllarına Türkiye’de salgın ve bulaşıcı hastalıklarla mücadele”, Türkiye’nin 100 yıllık birikimi sağlık, (Ed. Mehmet Temel), Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 41-43.
• Tekir, S. (2019a). “Erken Cumhuriyet Dönemi Türkiye’de bulaşıcı hastalıklarla mücadele (1923-1930)”. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (65), 407-430. https://doi.org/10.14222/Turkiyat4095
• Tekir, S. (2019b). “Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye Vekâleti’nin kuruluşu ve Erken Cumhuriyet dönemindeki faaliyetleri (1920-1930)”, BELGİ 19 Mayıs 1919’da Mustafa Kemal Atatürk’ün Samsun’a Çıkışının 100. Yılı Anısına, (18), 1301-1326. https://doi.org/10.33431/belgi.547721
• Unat, E.K. (1981). “Türkiye’de Atatürk Döneminde bulaşıcı hastalıklarla savaş için kuruluşlar ve çalışmalar”. Türkiye’de Atatürk Döneminde bulaşıcı hastalıklarla savaş toplantısı, 5-20. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Yayınları.
• Yıldırım, N. (2020). “Dünyada ve Türkiye’deki salgınlar”. Şehir ve Düşünce (16), 95-101.https://esenler.bel.tr/wp-content/uploads/2020/08/şehir-ve-düşünce-dergisi_sayı-16_web.pdf
• Arşiv Belgeleri Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi
• BOA.DH.MKT.1655.9.
• BOA.DH.MKT.1655.127.
• BOA.DH.MKT.1667.106.
• Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi Muamelat Genel Müdürlüğü
• BCA. 30.10.0.0/177.220.2.
• Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi Kararlar Daire Başkanlığı
• BCA. 30.18.1.2/49.80.17.
• BCA. 30.18.1.2/4.32.2.
• BCA. 30.18.1.2/40.78.15.
• BCA. 30.18.1.2/4.38.5.
• Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi Devlet Arşivleri Başkanlığı Bakanlıklararası Tayin Daire Başkanlığı
• BCA.30.11.1.0/185.30.15
• BCA.30.11.1.0/101.1.9
• Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi Millî Eğitim Bakanlığı
• BCA. 180.9.00/13.73.3.
• Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi Siyasi Partiler
• BCA, 490.1.0.01464/3.3.2
• Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi Mısır
• BCA. 559/36595/146867/2.
• Resmi Yayınlar Ceride-i Resmiye, 7 Şubat 1337 (1921).
• Resmi Gazete, 27 Mayıs 1928, 899.
• Resmi Gazete, 6 Mayıs 1930, 1489.
• Resmi Gazete, 13 Mart 1921, 5.
• Resmi Gazete, 15 Haziran 1935, 3029.
• TBMM Tutanak Dergisi, 1 Mart 1923, 1/ 28, 2.
• TBMM Tutanak Dergisi, 5/4, 73.
• TBMM Zabıt Ceridesi, 1/1, 170-186.
• Süreli Yayınlar Akşam, 19 Eylül 1929, “Dank Hastalığı Yok!”, 3.
• Akşam, 10 Ekim 1929, “İzmir’de Dank”, 8.
• Akşam, 31 Ekim 1935, “Dank Hastalığı”, 2.
• Arkansas Democrat, 17 December 1922, “Scientist Believes He Has Found Dengue Fever Germ”, 27.
• Columbus Ledger, 27 September 1922, “Dengue Fever is Tropical”, 12.
• Corsicana Daily Sun, 14 September 1922, “The Sick and Convalescent”, 4.
• Cumhuriyet, 24 Şubat 1931, “Meğer “Dank” Hastalığı İmiş”, 1-2.
• Cumhuriyet 25 Şubat 1931, “Dank mı değil mi?” 1-4.
• Cumhuriyet, 27 Şubat 1931, “Bir Hastalık Binbir Mütalea!”, 2.
• Evening Standard, 4 October 1928, “Dengue Fever”, 6.
• Grimsy Evening Telegraph, 31 December 1935, “Dengue Fever Attack on South African Tour”, 6.
• Haber, 8 Haziran 1935, “Bazı İlaçları Memlekete Sokmak”, 4.
• İzmir Postası, “İstanbul’da Sıcaktan Ölenler Var”, 26 Temmuz 1934, 1.
• Manchester Evening News, 28 August 1931, 1.
• Miami News, 19 September 1922, “Dengue Fever Diatribe by State Health Board”, 18.
• Milliyet, 22 Şubat 1931, “Rüstemiye Vapuru Mürettabatı Zehirlendi!”, 1.
• Milliyet, 24 Şubat 1931, 1.
• Ournemouth Daily Echo, 28 August 1931, “Suffering From Dengue Fever”, 5.
• Son Posta, “Yunanistan’da Dank Var”, 27 Ağustos 1931, 5.
• Tan, 6 Ocak 1938, “Danka Karşı Tedbir Aldık”, 3.
• The Bolton News, 23 April 1932, “Dengue”, 2.
• The Corsicana Semi Weekly Light, 12 September 1922, “Dengue”,1.
• The Guardian, 29 August 1928, “Frontier Precautions”, 4.
• The Guardian, 29 August 1928, “Fever Epıdemic In Greece”, 4.
• The Newcastle Sun, 18 December 1930, “If Dengue Came”, 6.
• The Sunday Sun, 2 September 1928, 12.
• The Minneapolis Journal, 8 August 1926, 82.
• Vakit, “Dank!”, 25 Şubat 1931, 1.
• Vakit, 24 Şubat 1931, 1.
• Vakit, “Esrarengiz Hastalık”, 24 Şubat 1931, 1-6.
• Western Gazette, 7 September 1928, “Athen’s Death Roll”, 15.
• Yarın, 23 Şubat 1931, “Rüstemiye Vapuru Hadisesi”, 3.
• Yeni Asır, 16 Temmuz 1934, “Dünkü Sıcaklar”, 4.
• Yeni Asır, 24 Temmuz 1934, “Sıcaklar Trabzon’da Tahribat Yaptı”, 3.
• Yeni Asır, 20 Temmuz 1934, “Anadolu’nun Her Tarafında Şiddetli Sıcaklar”, 3.
• Zaman, 3 Aralık 1934, “Dank Hastalığı Koruma Mukavelesine İştirakımız”, 2.