The Adventure of Legalization of Tanzimat in The Provinces: The Example of Manisa Commercial Court (1868-1908)

Yıl 2026, Cilt: 27 Sayı: 50, 325 - 344, 31.01.2026

Asuman Karabulut

https://doi.org/10.21550/sosbilder.1744347

https://izlik.org/JA64WX42ZZ

Öz

The 19th century was a period in which the Ottoman Empire's trade relations with the West were on the rise. For this reason, the first legal innovations after Tanzimat (Reforms) were also related to trade. The inadequacy of Shar’ia rules in the commercial field provided a suitable environment for the establishment of new laws and therefore new courts to implement them. Consequently, a decision was made to establish mixed courts to handle commercial, civil and criminal cases between foreign and local subjects. As a result of the institutional organization that began with the publication of the Commercial Trial Law (Usûl-ü Muhakeme-i Ticâret Nizamnamesi) in 1861, commercial courts were established in all provinces. When evaluated within the scope of the study, it is seen that a decision was made to establish a commercial court in Manisa Sanjak in 1868. In this context, the establishment process of Manisa Commercial Court, one of the commercial courts established in the provinces after the reform movement, court officials and bureaucratic functioning in the process of implementing the commercial court decisions constitute the subject of this study. During the study, the representation and functional dimensions of the new judicial institutions established by the Ottoman Empire in response to the legal developments in the West were examined at the provincial scale during the modernization process by utilizing Ottoman archive documents and provincial yearbooks. The establishment and historical course of the Manisa Commercial Court is discussed as a concrete example of the relationship between provincial law and modernization.

Anahtar Kelimeler

Ottoman , law , court , commercial court

Etik Beyan

The article has been prepared in accordance with research and publication ethics. This study does not require ethics committee approval.

TANZİMAT’IN TAŞRADA HUKUKÎLEŞME SERÜVENİ: MANİSA TİCARET MAHKEMESİ ÖRNEĞİ (1868-1908)

https://izlik.org/JA64WX42ZZ

Öz

19. yüzyıl Osmanlı Devleti’nin Batı ile olan ticari ilişkilerinin yükselişe geçtiği bir süreç olmuştur. Bu nedenle Tanzimat sonrası hukuki alanda yapılan ilk yenilikler de ticaretle ilgiliydi. Şer’i hükümlerin ticari sahadaki yetersizliği yeni kanunların ve dolayısıyla bunları uygulayacak yeni mahkemelerin kurulması için uygun bir ortam sağlıyordu. Bu sebeple yabancı ve yerli teb’a arasındaki ticaret, hukuk ve ceza davalarına bakmak üzere karma mahkemeler kurulması yönünde bir karar alındı. Çalışma kapsamında ele almak gerekir ise 1868 tarihinde Manisa Sancağı’nda bir ticaret mahkemesi kurulması kararı alındığı görülmektedir. Bu bağlamda ıslahat hareketi sonrasında taşrada kurulmuş olan ticaret mahkemelerinden biri olan Manisa Ticaret Mahkemesinin kuruluş süreci, mahkeme görevlileri ve ticaret mahkemesi kararlarının uygulanması sürecindeki bürokratik işleyiş bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Çalışma esnasında Osmanlı arşiv vesikaları ve vilayet salnamelerinden yararlanılarak Osmanlı Devleti’nin Batı’daki hukukî gelişmelere yanıt olarak oluşturduğu yeni yargı kurumlarının modernleşme sürecindeki temsili ve işlevsel boyutları taşra ölçeğinde incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı , hukuk , mahkeme , ticaret mahkemesi

Etik Beyan

Makale araştırma ve yayın etiğine uygun olarak hazırlanmıştır. Yapılan bu çalışma etik kurul izni gerektirmemektedir.

Kaynakça

• Ahmed Cevded. (1980). Ma’ruzat. Y. Halaçoğlu (Yay. Haz.), Çağrı Yayınları.
• Ahmed Cevded. (2019). 19. yüzyılda Osmanlı Devlet yönetimi (tezâkir). 1. S. A. Kahraman (Yay. Haz.), Yeditepe Yayınevi.
• Ahmed Lütfi Efendi. (1999). Vak’anüvîs Ahmed Lütfi Efendi tarihi. 6, Yapı Kredi Yayınları.
• Ahmed Reşid. (H 1311/M 1884). Hukûk-ı ticâret. Dersaadet-i Ticaret Odası Gazatesi Matbaası.
• Aydın, M. A. (2003). Mecelle-i ahkâm-i adliyye. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde 28, (231-235. ss.), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Aydın, M. A. (2023). Türk hukuk tarihi. Beta Yayıncılık.
• Berkes, N. (2018). Türkiye’de çağdaşlaşma. Yapı Kredi Yayınları.
• Cin, H. & Akgündüz, A. (2011). Türk hukuk tarihi. Osmanlı Araştırmaları Vakfı.
• Demir. S. (2024). Tanzimat sonrası yargı reformu sürecinde Osmanlı mahkemelerinde görülen ticari davalar (1840-1914). (Yayımlanmamış doktora tezi). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Demirci, A. (2019). Osmanlı Devleti'nde taşra ticaret mahkemeleri (Beyrut, İzmir, Selanik ve Ankara örnekleri). (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Devellioğlu, F. (2005). Osmanlıca-Türkçe lügât. Aydın Kitabevi.
• Durhan, İ. (2002). 1838 tarihli Osmanlı-İngiliz ticaret sözleşmesi ve sonuçları. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 6(1-2), 77-104.
• Ekinci, E. B. (2017). Tanzimat devri Osmanlı mahkemeleri. Arı Sanat Yayınevi.
• Ekinci, E. B. (2023). İslam hukuku tarihi. Arı Sanat Yayınevi.
• Ekinci, E. B. (2023). Osmanlı hukuku: Adalet ve mülk. Arı Sanat Yayınevi.
• Engelhardt, E. P. (1999). Tanzimat ve Türkiye. A. Bedirhan (Yay. Haz.), Kaknüs Yayınları.
• Eryılmaz, B. (2010). Tanzimat ve yönetimde modernleşme. İşaret Yayınları.
• Kenanoğlu. M. M. (2007). Nizamiye mahkemeleri. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde 33, (185-188. ss.), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Kılınç, A. & Karakaya, H. (2022). Batılı devletlerin karma ticaret mahkemelerinde Mecelle’nin uygulanmasına yönelik eleştirilerinin değerlendirilmesi. Kırıkkale Hukuk Mecmuası, 2(1), 59-89.
• Kütükoğlu, M. S. (2013). Balta Limanı'na giden yol: Osmanlı-İngiliz iktisâdî münâsebetleri (1580-1850). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Lewis, B. (2017). Modern Türkiye’nin doğuşu. (Çev: B. Turna), Arkadaş Yayınevi.
• Ortaylı, İ. (2022). Hukuk ve idare adamı olarak Osmanlı Devletinde kadı. Kronik Yayınevi.
• Ortaylı, İ. (2014). İmparatorluğun en uzun yüzyılı. Timaş Yayınevi.
• Seyyar, M. (2024). Selanik ticaret mahkemesi (1868-1912). (Yayımlanmamış doktora tezi). İzmir: Kâtip Çelebi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Tekdemir, A. (2010), Ticaret nezareti (1838-1876). (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Uzunçarşılı, İ. H. (2014). Osmanlı Devleti’nin ilmiye teşkilatı. Türk Tarih Kurumu.
• Üçok, C. & Mumcu, A. (1976). Türk hukuk tarihi. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayını.