ÇOCUK EDEBİYATINDA SURİYELİ MÜLTECİ ÇOCUKLARIN TEMSİLİ: EMPATİ VE ACIMA BAĞLAMINDA KARŞILAŞTIRMALI BİR İNCELEME

Yıl 2026, Cilt: 27 Sayı: 50, 147 - 166, 31.01.2026

Elif Burcu Ulun , Kelime Erdal

https://doi.org/10.21550/sosbilder.1768606

Öz

Bu çalışma, çocuk edebiyatında Suriyeli mülteci çocuk temsillerini empati ve acıma bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada, Nefes Almadan ve Sen, Ben, Elma Ağacı adlı iki çocuk kitabı, RefugeeCrit kuramsal çerçevesinin “okurun rolü (empati/acıma yönlendirmesi)” ve “kahramanın profili (etkenlik/edilgenlik)” ölçütleri temel alınarak karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Veriler, içerik analizi yöntemiyle “Savaşın Etkileri/Travmatik Geçmiş”, “Dil Sorunu” ve “Eğitim” başlıkları altında değerlendirilmiştir. Bulgular, edilgen kahraman temsillerinin okurda acıma duygusunu yoğunlaştırabileceğini; etken, mizahi ve sosyal açıdan güçlü karakter temsillerinin ise empatiyi güçlendirebileceğini ortaya koymuştur. Ayrıca, Nefes Almadan’da travma ve mağduriyet temsillerinin ağırlıklı olarak acıma duygusunu tetikleyebileceği; Sen, Ben, Elma Ağacı’nda ise umut, dayanıklılık ve sosyal etkileşim temalarının empatiyi destekleyebileceği belirlenmiştir. Sonuç olarak çocuk edebiyatında mülteci karakterlerin çok boyutlu, etken ve özneleşmiş biçimde sunulmasının çocuk okurların mültecilere yönelik daha sağlıklı bir empati geliştirmelerine katkı sağlayabileceği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

çocuk edebiyatı , mülteci çocuklar , empati , acıma , karakter temsilleri

Etik Beyan

Makale araştırma ve yayın etiğine uygun olarak hazırlanmıştır. Çalışma etik kurul izni gerektirmemektedir. Yazarlar çalışmaya ortak katkı sağlamıştır ve yazarlar arasında herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Representation of Syrian Refugee Children in Children’s Literature: A Comparative Analysis in the Context of Empathy and Pity

Öz

This study aims to examine the representations of Syrian refugee children in children's literature within the context of empathy and pity. The research comparatively analyzes two children’s books, Nefes Almadan and Sen, Ben, Elma Ağacı, based on the RefugeeCrit theoretical framework, particularly the criteria of “reader’s role (empathy/pity orientation)” and “character profile (agency/passivity).” The data were evaluated through content analysis under the themes of “Effects of War/Traumatic Past,” “Language Barrier,” and “Education.” The findings reveal that passive character representations intensify feelings of pity in readers, whereas active, humorous, and socially empowered character representations foster empathy. Furthermore, it was determined that in Nefes Almadan, representations of trauma and victimhood predominantly evoke pity, while in Sen, Ben, Elma Ağacı, themes of hope, resilience, and social interaction support the development of empathy. In conclusion, the study suggests that presenting refugee characters in children’s literature as multidimensional, active, and agentive may contribute to fostering healthier forms of empathy among child readers.

Anahtar Kelimeler

children’s literature , refugee children , empathy , pity , character representations

Etik Beyan

This article has been prepared in accordance with research and publication ethics. The study does not require ethical committee approval. The authors have contributed jointly to the study, and there is no conflict of interest among them.

Kaynakça

• Adida, C. L., Lo, A., Platas, M. R. (2019). Americans preferred Syrian refugees who are female, English-speaking, and Christian on the eve of Donald Trump’s election. Plos One, 14(10), e0222504.
• Agcadağ Çelik, İ. (2019). Sınıf öğretmenleri gözünden Suriyeli mülteci çocuklar. Journal of International Social Research, (12), 662-680.
• Almerico, G. M. (2014). Building character through literacy with children’s literature. Research in Higher Educational Journal, (26).
• Alrababa’h, A., Dillon, A., Williamson, S., Hainmueller, J., Hangartner, D., Weinstein, J. (2021). Attitudes toward migrants in a highly impacted economy: Evidence from the Syrian refugee crisis in Jordan. Comparative Political Studies, 54(1), 33-76.
• Al-Sarayrah, A. J. F. & Al Masalhah, H. A. F. (2019). Refugee children in crisis: The facing Syrian refugee children residing outside refugee camps in Jordan. International Journal of Child, Youth and Family Studies, 10(4.1), 65-84.
• Alsayed, A. & Wildes, V. J. (2018). Syrian refugee children: A study of strengths and difficulties. Journal of Human Rights and Social Work, (3), 81-88.
• Altıparmak Yılmaz, H. M. & Özcan, Ş. (2023). Çocuk edebiyatı ürünlerinde göç kurgusuna süreç temelli bir bakış. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, (27), 37-56.
• Altunbay, M. & Çakır, E. (2018). Çocuk edebiyatı ürünlerinde savaş ve göç olgusu: “Uçurtma Avcısı” ve “Kuş Olsam Evime Uçsam” adlı eserler örneklemi. Sakarya University Journal of Education, 8(2), 96-110.
• Anadolu Ajansı. (2019, Haziran 21). Suriyeliler 6 kıtada 127 ülkeye dağıldı. https://www.aa.com.tr/tr/info/infografik/14694
• Aslan, C. (2019). Çocuk edebiyatı ve duyarlık eğitimi. Pegem Akademi.
• Attanayake, V., McKay, R., Jofres, M., Singh, S., Burkle, F. Jr., Mills, E. (2009) Prevalence of mental disorders among children exposed to war: A systematic review of 7,920 children. Medicine, Conflict and Survival, (25), 4-19.
• Balta, E. E. (2018). Çocuk kitaplarında mülteciler ve kültürleşme stratejileri. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 17(2), 487-498.
• Bansak, K., Hainmueller, J., Hangartner, D. (2016). How economic, humanitarian, and religious concerns shape European attitudes toward asylum seekers. Science, (354), 217-222.
• Başar, M., Akan, D., Çiftçi, M. (2018). Mülteci öğrencilerin bulunduğu sınıflarda öğrenme sürecinde karşılaşılan sorunlar. Kastamonu Education Journal, 26(5), 1571-1578.
• Batson, C. D. (1987). Distress and empathy: Two qualitatively distinct, vicarious emotions with different motivational consequences. Journal of Personality, 55(1), 19-39.
• Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40.
• Bulut, S. (2018). Çocuk edebiyatına sığınanlar: Zorunlu göç öyküleri. Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 8(8), 383-410.
• Büyüköztürk, Ş. (2020). Eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi.
• Carlson, E. D. & Williams, N. E. (2020). Comparative demography of the Syrian diaspora: European and Middle Eastern destinations. Springer.
• Corbin, J. & Strauss, A. (2008). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory. Sage.
• Cummins, A. (2016). Refugees and immigrants in children’s fiction: New books to build understanding across borders. A Journal of the Texas Council of Teachers of English Language Arts, 46(2), 24-29.
• Çelik, H. & Göre, Z. (2021). Göç ve göçmenlik konularını ele alan çocuk edebiyatı eserleri üzerine bir inceleme. International Journal of Languages’ Education and Teaching, 9(4), 48-63.
• Çiftçi, H. (2018). Türkiye cumhuriyeti vatandaşlarının Suriyeli sığınmacılara yönelik tutum, algı ve empatik eğilimlerinin analizi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 7(3) , 2232-2256.
• Demirbaş, H. & Bekaroğlu, E. (2013). Evden uzakta olmak: Sığınmacıların/mültecilerin psikolojik sorunları ve alınacak önlemler. Kriz Dergisi, 21(1), 11-24.
• Derince, D. (2019). Suriyeli mülteci çocuklar özelinde: Savaş mağduru çocuklar ve çocuk sağlığı sorunları. Bandırma On Yedi Eylül Üniversitesi Sağlık Bilimleri ve Araştırmaları Dergisi, 1(1), 57-70.
• Derluyn, I., Broekaert, E., Schuyten, G. (2008). Emotional and behavioural problems in migrant adolescents in Belgium. Europian Child & Adolesccent Psychiatry, (17), 54-62.
• Dilidüzgün, S. (2004). Çağdaş çocuk yayını. Morpa Kültür Yayınları.
• Dimakos, C. M. (2006). The effects of using children's literature to teach positive character traits to elementary students. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). New Jersey: The Graduate School at Rowan University.
• Doğanay, Ü. & Çoban Keneş, H. (2016). Yazılı basında Suriyeli “mülteciler”: Ayrımcı söylemlerin rasyonel ve duygusal gerekçelerinin inşası. Mülkiye Dergisi, 40(1), 143-184.
• Durà-Vilà, G., Klasen, H., Makatini, Z., Rahimi, Z., Hodes, M. (2013). Mental health problems of young refugees: Duration of settlement, risk factors and community-based interventions. Clinical Child Psychology Psychiatry, 18(4), 604-623.
• Ekici, H. (2019). Türk toplumunda Suriyelilere yönelik algılanan tehditler ve çözüm önerileri. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 19(44), 695-730.
• Elgenius, G. & Rydgren, J. (2019). Frames of nostalgia and belonging: the resurgence of ethno-nationalism in Sweden. European Societies, 21(4), 583-602.
• Enginün, İ. (1991). Çocuk edebiyatına toplu bir bakış. İ. Enginün (Ed.), Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları içinde (392-399. ss.), Dergâh Yayınları.
• Erdal, K. (2009). Eğitim değerleri açısından çocuk kitapları. Akademik Bakış, (17), 1-18.
• Erdal, K. (2020). Örneklerle değerler eğitimi. Sentez Yayıncılık.
• Geller, J. D. (2006). Pity, suffering, and psychotherapy. American Journal of Psychotherapy, (60), 187-205.
• Glesne, C. (2011). Becoming qualitative researchers. (Çev: A. Ersoy, P. Yalçınoğlu), Pearson.
• Göker, G. & Keskin, S. (2015). Haber medyası ve mülteciler: Suriyeli mültecilerin Türk yazılı basınındaki temsili. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, (41), 229-256.
• Guo, Y., Maitra, S., Guo, S. (2019). “I belong to nowhere”: Syrian refugee children’s perspectives on school integration. Journal of Contemporary Issues in Education, (14).
• Güngör, H. & Kızıler Emer, F. (2020). Alan Gratz’ın “Refugee” ve Peter Härtling’in “Djadi, Flüchtlingsjunge” adlı romanlarında mülteci çocuklar. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, (6), 423-446.
• Hodes, M. (2000). Psychologically distressed children in the United Kingdom. Child Psychology and Psychiatry Review, 5(2), 57-68.
• Hoffman, M. L. (2000). Empathy and moral development: Implications for caring and justice. Cambridge University Press.
• Hope, J. (2008). “One day we had to run”: The development of the refugee identity in children's literature and its function in education. Children's Literature in Education, 39(4), 295-304.
• Hope, J. (2023). Applying RefugeeCrit to recent middle grade/young adult children’s literature about refugees. E. L. E. Gandhi, V. Nguyen (Ed.), The Routledge Handbook of Refugee Narratives içinde (191-201. ss.), Routledge.
• Ivarsfaten, E. (2005). Threatened by diversity: Why restrictive asylum and immigration policies appeal to Western Europeans. Journal of Elections, Public Opinion and Parties, 15(1), 21-45.
• Karataş, F. & Ceylan, S. (2021). İlkokul dördüncü sınıf öğrencilerinin mülteci akranlarının sorunlarına yönelik algılarının öğrenci resimleriyle incelenmesi. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(2), 348-365.
• Kucirkova, N. (2019). How could children’s storybooks promote empathy? A conceptual framework based on developmental psychology and literary theory. Front. Psychol., (10), 121.
• Kunz, E. F. (1973). The refugee in flight: Kinetic models and forms of displacement. International Migration Review, 7(2), 125-146.
• Melanlıoğlu, D. (2020). Çocuk edebiyatındaki kayıp mültecilerin izinde duyarlılık eğitimi. Türkiyat Mecmuası, 30(1), 161-179.
• Mercan Uzun, E. & Bütün, E. (2016). Okul öncesi eğitim kurumlarındaki Suriyeli sığınmacı çocukların karşılaştıkları sorunlar hakkında öğretmen görüşleri. Uluslararası Erken Çocukluk Eğitimi Çalışmaları Dergisi, 1(1), 72-83.
• Merriam, S. B. (2009). Qualitative research: A guide to design and implementation. Jossey-Bass.
• Misch, D. A. & Peloquin, S. M. (2005). Developing empathy through confluent education. Journal of Physical Therapy Education, 19(3), 41-51.
• Nodelman, P. (2008). The hidden adult: Defining children’s literature. The Johns Hopkins University Press.
• Öztürk, A. O. & Yeşilyurt, H. (2021). Onjali Q. Raúf’un “Arka Sıradaki Çocuk” adlı eseri örneğinde okullarda mülteci çocuklara yönelik akran zorbalığı. M. Bulut, C. Aksoy Sugıyama, K. Şahin (Ed.), The Different Approaches of Academic Disciplines to the Phenomenon of Migration içinde (188-199. ss.), Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
• Pinsent, P. (1997). Children’s literature and the politics of equality. David Fulton Publishers.
• Priebe, S., Giacco, D., El-Nagib, R. (2016). Public health aspects of mental health among migrants and refugees: A review of the evidence on mental health care for refugees, asylum seekers and irregular migrants in the WHO European Region. World Health Organization, Regional Office for Europe.
• Rapley, T. (2007). Doing conversation, discourse and document analysis. Sage.
• Roberts, S. & Crawford, P. (2019). Glimpses of humanity and hope: Children's picturebook portrayals of refugees. The Dragon Lode, 38(1), 28-35.
• Rutter, J. (2003). Supporting refugee children in 21st century Britain: A compendium of essential information. Trentham Books.
• Sarıer, Y. (2020). Türkiye’de mülteci öğrencilerin eğitimi üzerine bir meta-sentez çalışması: Sorunlar ve çözüm önerileri. Eğitimde Yeni Yaklaşımlar Dergisi, 3(1), 80-111.
• Sarvan, S. & Efe, E. (2020). Mülteci çocuklar ve sorunları. Balıkesir Sağlık Bilimleri Dergisi, 9(1), 55-62.
• Sever, S. (2021). Çocuk ve edebiyat. Tudem.
• Schick, M., Zumwald, A., Knöpfli, B., Nickerson, A., Bryant, R.A., Schnyder, U., Müller, J., Morina, N. (2016). Challenging future, challenging past: The relationship of social integration and psychological impairment in traumatized refugees. European Journal of Psychotraumatology, 7(1), 28057.
• Schick M., Morina, N., Mistridis, P., Schnyder, U., Bryant, R.A., Nickerson, A. (2018). Changes in post-migration living difficulties predict treatment outcome in traumatized refugees. Front Psychiatry, 9(476).
• Sınar Çılgın, A. (2007). Çocuk edebiyatı. Morpa Kültür Yayınları.
• Steel, Z., Chey, T., Silove, D., Marnane, C., Bryant, R.A., van Ommeren, M. (2009). Association of torture and other potentially traumatic events with mental health outcomes among populations exposed to mass conflict and displacement: a systematic review and meta-analysis. JAMA, 302(5), 537-549.
• Strekalova-Hughes, E., Turner Nash, K., Erdemir, E. (2018, Nisan). Refugee critical race theory in education: An emerging ontological and epistemological lens. AERA Yıllık Toplantı Bildirileri içinde. American Educational Research Association.
• Strekalova-Hughes, E. (2019). Unpacking refugee flight: Critical content analysis of picturebooks featuring refugee protagonists. International Journal of Multicultural Education, 21(2), 23-44.
• Strekalova-Hughes, E., Peterman, N., Lewman, K. (2019). Legally scripted fictions: Fathers and fatherhood in English language picturebooks with children from refugee backgrounds. CLELE Journal, 7(2), 10-36.
• Sumadi, M.A., Alkhateeb, N.A., Alnsour, A.S., Sumadi, M. (2023). Perceptions and attitudes towards Syrian refugee on socioeconomic sectors: Evidence from Jordan. Journal of International Migration and Integration, (24), 865-884.
• Şafak Ayvazoğlu, A., Kunuroğlu, F., Yağmur, K. (2021). Psychological and socio-cultural adaptation of Syrian refugees in Turkey. International Journal of Intercultural Relations, (80), 99-111.
• Şeker, B. D. & Aslan, Z. (2015). Refugee children in the educational process: A social psychological assessment. Journal of Theoretical Educational Sciences, 8(1), 86-105.
• Şeker, B. D. & Sirkeci, I. (2015). Challenges for refugee children at school in Eastern Turkey. Economics and Sociology, 8(4),122-133.
• Şimşek, T. & Çiftçi, F. (2021). Mültecilik temalı çocuk edebiyatı ürünlerinin 7. sınıf Türkçe derslerinde öğrencilerin mültecilere yönelik tutumlarına etkisi. Millî Eğitim Dergisi, 50(1), 715-742.
• Şirin, M. R. (2007). Çocuk edebiyatı kültürü. Kök Yayıncılık.
• Taskin, P. & Erdemli, O. (2018). Education for Syrian refugees: Problems faced by teachers in Turkey. Eurasian Journal of Educational Research, 18(75), 155-178.
• Tribe, R. (2002). Mental health of refugees and asylum seekers. Advances in Psychiatric Treatment, (8), 240-247.
• UNICEF. (2018, Şubat 26). 85 per cent of Syrian children in host communities in Jordan live in poverty. https://www.unicef.org/press-releases/syrian-children-jordan-poverty-unicef
• Uysal, S. S. & Şen, E. (2021). “Kuş Olsam Evime Uçsam” adlı çocuk edebiyatı yapıtının göç olgusu açısından incelenmesi. Çocuk Edebiyat ve Dil Eğitimi Dergisi, 4(1), 62-79.
• Uzun, A. (2015). Günümüzün sosyal ve ekonomik sorunu olan Suriyelilerin mülteci ve ekonomi hukuku bakımından değerlendirilmesi. Ankara Barosu Dergisi, (1), 105-121.
• Yakar, Y. M. (2017). Türk çocuk edebiyatında göç olgusu. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (58), 339-353.
• Yalın Sapmaz, Ş., Uzel Tanrıverdi, B., Öztürk, M., Gözaçanlar, Ö., Yörük Ülker, G., Özkan, Y. (2017). Immigration-related mental health disorders in refugees 5-18 years old living in Turkey. Neuropsychiatric Disease and Treatment, (13), 2813-2821.
• Yavuzer, H. (1999). Çocuk psikolojisi. Remzi Kitapevi.
• Yaylacı, F. T. (2018). Trauma and resilient functioning among Syrian refugee children. Development and Psychopathology, (30), 1923-1936.
• Yıldız Nielsen, S. (2016). Perceptions between Syrian refugees and their host community. Turkish Policy Quarterly, 15(3), 99-106.
• Yurdakul, A. & Tok, T. N. (2018). Öğretmen gözüyle göçmen/mülteci öğrenci. Adnan Menderes Üniversitesi Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 9(2), 46-58.