Reconsidering The Fact-Value Distinction in The Context of Biological and Ecological Sciences: The Biological Foundations of Life-Centered Ethics

Yıl 2026, Cilt: 27 Sayı: 50, 109 - 126, 31.01.2026

Vehbi Metin Demir

https://doi.org/10.21550/sosbilder.1778458

Öz

This article reconsiders David Hume’s classical fact–value distinction within the framework of biology and ecology. Hume’s claim that “an ‘ought’ cannot be derived from an ‘is’” has shaped modern debates in science and ethics. Yet contemporary biology inevitably employs normative notions such as function, teleonomy, and systemic integrity, indicating that biological explanations are not purely descriptive but value-laden. The paper argues that biocentric ethical perspectives, which emphasize the intrinsic value of life, provide a strong alternative to Hume’s dichotomy. Albert Schweitzer’s principle of “reverence for life” and Paul Taylor’s theory of biocentric ethics place biological life at the core of moral responsibility. Accordingly, it is suggested that biological facts themselves embody objective values, and that the sharp divide between science and ethics can be overcome.

Anahtar Kelimeler

fact–value distinction , philosophy of biology , intrinsic value , biocentric ethics , Paul Taylor

Etik Beyan

The article has been prepared in accordance with research and publication ethics. This study does not require ethics committee approval.

BİYOLOJİ VE EKOLOJİ BİLİMLERİ BAĞLAMINDA OLGU-DEĞER AYRIMININ YENİDEN SORGULANMASI: YAŞAM-MERKEZLİ ETİĞİN BİYOLOJİK TEMELLERİ

Öz

Bu makale, klasik felsefede David Hume’un formüle ettiği olgu-değer ayrımını biyoloji ve ekoloji bağlamında yeniden sorgulamaktadır. Hume’un “olandan olması gereken çıkarılamaz” tezi, modern bilim ve etik tartışmalarında uzun süre geçerliliğini korumuştur. Ancak çağdaş biyoloji, işlev, teleonomi ve sistemsel bütünlük gibi kavramlar aracılığıyla normatif unsurları zorunlu olarak içermektedir. Bu durum, biyolojik açıklamaların yalnızca olgusal değil, aynı zamanda değer yüklü olduğunu gösterir. Makale, yaşamın içkin değer taşıdığına vurgu yapan biyomerkezci etik anlayışların, Hume’un ayrımına güçlü bir alternatif sunduğunu savunur. Albert Schweitzer’in “yaşama saygı” ilkesi ve Paul Taylor’un yaşam merkezli etik kuramı, biyolojik yaşamı etik sorumluluğun temeli olarak konumlandırır. Böylelikle biyolojik olguların nesnel değer içerdiği ve etik ile bilim arasındaki keskin ayrımın aşılabileceği ileri sürülmektedir.

Anahtar Kelimeler

olgu-değer ayrımı , biyoloji felsefesi , içkin değer , yaşam-merkezli etik , Paul Taylor

Etik Beyan

Makale araştırma ve yayın etiğine uygun olarak hazırlanmıştır. Yapılan bu çalışma etik kurul izni gerektirmemektedir.

Kaynakça

• Agar, N. (2001). Life’s intrinsic value: Science, ethics, and nature. Columbia University Press.
• Aristoteles. (1996). Organon IV: İkinci analitikler. (Çev: H. R. Atademir), Millî Eğitim Yayınevleri.
• Aristoteles. (2001). Fizik. (Çev: S. Babür), Yapı Kredi Yayınları.
• Attfield, R. (2001). Postmodernism, value and objectivity. Environmental Values, 10(2), 145-162.
• Attfield, R. (2012). Biocentrism and artificial life. Environmental Values, 21(1), 83-94.
• Ayer, A. J. (1971). Language, truth and logic. Penguin Books.
• Ayer, A. J. (1972). On the analysis of moral judgements. Philosophical Essays. Macmillian.
• Barak, N. (2020). Immanuel Kant’ın canlı doğa sorununa teleolojik yaklaşımının incelenmesi. Kilikya Felsefe Dergisi, (2), 263-277.
• Callicott, J. B. (1989). Non-Anthropocentric value theory and environmental ethics. American Philosophical Quarterly, 21(4), 299-309.
• Cevizci, A. (2018). Etik: Ahlak felsefesi. Say Yayınları.
• Collingwood, R. G. (1999). Doğa tasarımı. (Çev: K. Dinçer), İmge Kitabevi.
• DesJardins, J. (2006). Çevre etiği: Çevre felsefesine giriş. (Çev: R. Keleş), İmge Kitabevi.
• Foot, P. (2001). Natural goodness. Oxford University Press.
• Hudson, W. H. (Ed.) (1969). The Is-Ought question: A collection of papers on the central problem in moral philosophy. Palgrave Macmillan.
• Hume, D. (2009). İnsan doğası üzerine bir inceleme. (Çev: E. Baylan), Bilgesu Yayınları.
• Kant, I. (2007). Critique of judgement. (Çev: J. C. Meredith), Oxford University Press.
• Kawall, J. (2003). Reverence for life as a viable environmental virtue: Environmental Ethics, 25(4), 339-358.
• Kılıç, R. (1997). Çağdaş İngiliz ahlak felsefesinde olgu-değer problemi. Felsefe Dünyası, (23), 57-98.
• Kılıç, S. (2013). Çevre etiği. Orion Kitabevi.
• Kuçuradi, İ. (1971). İnsan ve değerleri: Değer problemi. Yankı Yayınları.
• MacIntyre, A. (2019). Erdem peşinde: Bir ahlak teorisi çalışması. (Çev: M. Özcan), Vakıfbank Kültür Yayınları.
• Marchetti, G. (Ed.) (2018). Facts and values: The ethics and metaphysics of normativity. Routledge, Taylor & Francis Group.
• Maturana, H. & Varela, F. J. (2010). Bilgi ağacı: İnsan anlayışının biyolojik temelleri. (Çev: M. Ü. Eriş), Metis Yayınları.
• Mayr, E. (2008). Biyoloji budur: Canlı dünyanın bilimi. (Çev: A. İzbırak), TÜBİTAK Yayınları.
• Mayr, E. (2022). Biyolojiyi benzersiz kılan nedir? Bilimsel bir disiplinin özerkliği üzerine düşünceler. (Çev: M. Yavuz), Küre Yayınları.
• McShane, K. (2007). Why environmental ethics shouldn’t give up on intrinsic value. Environmental Ethics, 29(1), 43-61.
• Mete, B. (2022). The end of the fact-value Dichotomy: A neo-Aristotelian approach. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Millikan, R. G. (1984). Language, thought, and other biological categories: New foundations for realism. The MIT Press.
• Monod, J. (2012). Rastlantı ve zorunluluk: Modern biyolojinin doğa felsefesi. (Çev: E. E. Moreau), Alfa Yayınları.
• Moore, G. E. (1922). Principia ethica. Cambridge University Press.
• Naess, A. (1989). Ecology, community and life style: Outline of an ecosophy. Cambridge University Press.
• Norton, B. G. (1992). Epistemology and environmental values. Monist, 75(2), 208-226.
• O’Neill, J. (1992). The Varieties of intrinsic value. Monist, 75(2), 119-137.
• Palmer, C., McShane, K., Sandler, R. (2014). Environmental ethics. Annual Review of Environment and Resources, 39(1), 419-442.
• Pross, A. (2016). Yaşam nedir? Kimyanın biyolojiye dönüşümü. (Çev: R. Gürdilek), Metis Yayınları.
• Putnam, H. (2002). The Collapse of the Fact/Value dichotomy and other essays. Harvard University Press.
• Rolston, H. (1991). Environmental ethics: Values in and duties to natural world. L. Gruen, D. Jameison (Ed.), Reflecting on Nature: Readings in Environmental Philosophy içinde (65-85. ss.), Oxford University Press.
• Rolston, H. (1998). Naturalizing values: Organisms and species. L. Pojman, P. Pojman, K. McShane (Ed.), Environmental Ethics: Readings in Theory and Application içinde (130-143. ss.), Cangage Learning.
• Rolston, H. (2012). A new environmental ethics: The next millennium for life on earth. Routledge.
• Rosenberg, A. (2014). Bilim felsefesi: Çağdaş bir giriş. (Çev: İ. Yıldız), Dipnot Yayınları.
• Routley, R. (1973). Is there a need for a new environmental ethic?. Proceedings of the Fifteenth World Congress of Philosophy, 1(1), 205-210.
• Routley, R. & Routley, V. (1980). Environmental philosophy. S. Mannison, M. McRobbie, R. Routley (Ed.), Environmental Philosophy içinde (96-189. ss.), Australian National University.
• Schweitzer, A. (1987). The Philosophy of civilization. Part 1, The decay and the restoration of civilization, Pt 2, Civilization and Ethics. Prometheus Books.
• Searle, J. (1969). How to derive ‘ought’ from ‘is’. W. D. Hudson (Ed.), The Is/Ought Question: A Collection of Papers on the Central Problem in Moral Philosophy içinde (120-134. ss.), Macmillian.
• Sober, E. (1986). Philosophical problems for Environmentalism. The Preservation of Species içinde (173-194. ss.), Princeton University Press.
• Taylor, P. (1981). Biocentric Egaliterianism. Environmental Ethics: Readings in Theory and Application içinde (177-193. ss.).
• Taylor, P. (1986). Respect for nature: A theory of environmental ethics. Princeton University Press.
• Weber, A. & Varela, F. J. (2002). Life after Kant: Natural purposes and the autopoietic foundations of biological individuality. Phenomenology and the Cognitive Sciences, 1(2), 97-125.
• Wilson, E. O. (2000). Doğanın gizli bahçesi. (Çev: A. Biçen), TÜBİTAK Yayınları.
• Yavuz, M. (2019). Canlılık ve canlılık bilimi üzerine yeni bir değerlendirme. Kutadgu-Bilig Felsefe-Bilim Araştırmaları, 40(2), 183-197.
• Yavuz, M. (2023). Biyoçeşitlilik: Ne, niçin, nasıl?. Akademik Düşünce Dergisi, (7), 3-20.
• Yavuz, M. (2025). Canlılığın ve yaşamın modu olarak hücre. MetaScienta: Bilim Tarihi ve Felsefesi Dergisi, 1(1), 133-154.