CUMHURİYET’İN İLK ÇEYREĞİNDE TÜRKİYE’DE SOSYOLOJİ: MEHMET ALİ ŞEVKİ ÖZELİNDE BİR DEĞERLENDİRME

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 2, 339 - 374, 28.12.2025

Suat Alan

https://doi.org/10.37991/sosdus.1771346

Öz

TTürkiye’de sosyoloji bir asrı aşan tarihi birikime sahiptir. Bu süre zarfında sosyoloji bilimi önemli ölçüde Batı sosyolojisini taklit ederek, Batı literatüründen çeviriler yaparak ilerlemiştir. Sosyolojinin ilk nüveleri ile birlikte bu durum ile karşılaşılmaktadır. Türkiye’de sosyolojinin öncülerinden olan Ziya Gökalp ve Prens Sabahattin’de pratik yansımasını bulan bu durum onların haleflerinde de aynı şekilde görülmektedir. Bu çalışmada Türk sosyolojisinin bu karakteristik yapısı Mehmet Ali Şevki özelinde ele alınmaktadır. Şevki, Türk sosyolojisine Prens Sabahattin üzerinden transfer edilen Le Play ile özdeşleştirilmiş Sosyal Bilim (İlm-i içtima) ekolünün en önemli temsilcilerinden biri olmuştur. Şevki, hem Sosyal Bilim ekolünü yaptığı tercümeler ile temsil etmiş hem de ekolün en önemli özelliği olan monografi çalışmalarını yapmak suretiyle sahaya dokunarak sosyoloji yapan ilk kişi olmuştur. Bu minvalde onun yapmış olduğu Kurna Köyü monografisi bir ilk olması hasebiyle önemini korumaktadır. Bu çalışmada Şevki’nin sosyoloji anlayışı; aile, eğitim ve köy sosyolojisine ilgisine değinilmektedir. Çalışmanın amacı; Şevki üzerinden Türk sosyolojisinin ilk dönem çalışma konuları ve sosyoloji siyaset arasındaki kopmaz ilişki etrafından bir dönem değerlendirmesi yapmaktır. Çalışmada tarihsel karşılaştırmalı yöntem kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Aile Sosyolojisi , Eğitim Sosyolojisi , Köy Sosyolojisi , Mehmet Ali Şevki , Sosyal Bilim.

SOCIOLOGY IN TURKEY IN THE FIRST QUARTER OF THE REPUBLIC: AN EVALUATION FOCUSING ON MEHMET ALİ ŞEVKİ

Öz

Turkish sociology has accumulated more than a century of intellectual tradition. This period, the discipline largely advanced by imitating Western sociology and translating Western literature. This tendency can be observed from the earliest stages of sociology in Turkey. The same pattern is evident in the works of Ziya Gökalp and Prens Sabahattin—two leading figures of Turkish sociology—and continued among their successors. This study examines this characteristic structure of Turkish sociology through the case of Mehmet Ali Şevki. Şevki became one of the prominent representatives of the Social Science school, associated with Le Play and transferred to Turkish sociology through Prens Sabahattin. He both represented this school through his translations and emerged as the first scholar to truly engage with the field by conducting monographic studies, the school’s defining methodological feature. In this regard, his monograph on Kurna Village remains significant as the first of its kind. The study discusses his interest in family, education, and village sociology. The aim of the study is to evaluate the early period of Turkish sociology through Şevki, focusing on the inseparable relationship between sociology and politics. A historical comparative method is used in the study.

Anahtar Kelimeler

Family Sociology , Educational Sociology , Village Sociology , Mehmet Ali Şevki , Science Social.

Kaynakça

• Alan, S. (2015). Türk sosyoloji tarihinde İstanbul ekolü: Korkut Tuna örneği. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bingöl.
• Alan, S. (2016). Türk sosyoloji tarihinde ilk fetret devri (1924-1933 yılları arası), V. Türkiye Lisansüstü Çalışmalar Kongresi Bildiriler Kitabı 1, (s. 147-163), İstanbul: İLEM.
• Avcı, N. (2008). Mehmet Ali Şevki (Sevündük). M. Çağatay Özdemir (Der.), Türkiye'de Sosyoloji (İsimler Eserler) I (s. 331-357) içinde. Ankara: Phoenix Yayınevi, Bahadır, Z. (2002). Köy enstitüsü, TDV İslam Ansiklopedisi, 26, (s. 283-285). Erişim adresi: islamansiklopedisi.org.tr/koy-enstitusu
• Bulut, Y. (2014). Türkiye’de sosyolojinin 100 yılı. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 3(28), 1-26.
• Coşkuner, E. A. (2024). Kemalist köycülük politikaları doğrultusunda Köy Enstitüleri. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(2), 571-594.
• Dever, A. (2014). Erken cumhuriyet döneminde yerli düşünürler tarafından Türkçe yazılan sosyolojiye giriş mahiyetindeki kitapların sistematik analizi. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2(2), 148-168.
• Ergün, İ. (2021). Üç farklı zihniyet açısından eğitim ve toplum: Mehmet Ali Şevki, Mehmet İzzet ve Mehmet Şemsettin Günaltay örneği. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Kastamonu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kastamonu.
• Erkul, A. (2012). Prens Sabahattin. Emre Kongar (Der.), Türk Toplumbilimcileri 1 (s. 75-144) içinde. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Fildiş, B. (2019). Köy ve kent sosyolojisi bağlamında Mehmet Ali Şevki Sevündük’te memleket. Türkan Erdoğan (Ed.), Psikoloji ve Sosyoloji Araştırmaları I (s. 69-87) içinde. Ankara: Akademisyen Kitabevi.
• İlyasoğlu, A. (1983). Türkiye’de sosyolojinin gelişmesi ve sosyoloji araştırmaları, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, 8, (s. 2164-2174). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Kaçmazoğlu, H. B. (2011a). Türk sosyoloji tarihi II: II. Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
• Kaçmazoğlu, H. B. (2011b). Türk sosyoloji tarihi III: Yeni Türkiye'de sosyolojinin düşünsel ve kuramsal temelleri. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
• Kösemihal, N. Ş. (1968). Önsöz. Muzaffer Sencer (Der.), Osmanlı Tarihinin Sosyal Bilimle Açıklanması (s. 7-26) içinde. İstanbul: Elif Yayınları.
• Morrison, J. A. (1938). Alisar: A Unit of Land Occupance in the Kanak Su Basin of Central Anatolia, http://storage.lib.uchicago.edu/pres/2006/pres2006-1484.pdf (Erişim tarihi: 13.03.2025).
• Özcan, U. (2010). Türkiye’de sosyoloji: Başlıca akımlar, dönemler ve figürler. Ertan Eğribel ve Ufuk Özcan (Yay. Haz.), Türk Sosyologları ve Eserleri II, Sosyoloji Yıllığı: 20 (s. 95-216) içinde. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
• Sencer, M. (2012). Mehmet Ali Şevki. Emre Kongar (Der.), Türk Toplumbilimcileri 2 (31-67) içinde. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Sezer, B. (1989). Türk sosyologları ve eserleri – I. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 3, (2), s. 1-96.
• Sucu, İ. (2014). Türk sosyoloji tarihinde “Sosyal Bilim”ekolü. (Yayımlanmamış doktora tezi). İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Malatya.
• Sucu, İ. (2016a). Türk sosyolojisinin kimliği: Kuruluş döneminde Türk sosyolojisinin karakteristik özellikleri. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, (8), 259-280.
• Sucu, İ. (2016b). Mehmet Ali Şevki Bey: Türkiye’de «Sosyal Bilim» ekolünün temsili. Sosyologca Dergisi 6, (11-12), 142-159.
• Sucu, İ. (2020). Türkiye’de köy sosyolojisi araştırmaları ile Köy Enstitüleri fikrinin ilişkisel incelenmesi. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(6), 1959-1971.
• Şevki, M. A. (1968). Osmanlı tarihinin sosyal bilimle açıklanması. Muzaffer Sencer (Der.) İstanbul: Elif Yayınları.
• Ülken, H. Z. (2013). Türkiye'de çağdaş düşünce tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.