Türkiye Cumhuriyeti’nin 101’inci Yılında Çeviri Söylemleri Bağlamında Erken Dönem Çeviri Tarihimize Kısa Bir Bakış (1923-1979)

101’inci yaşı 1924 yılında kutlanan Türkiye Cumhuriyeti Devleti gerek yönetimi gerekse halkıyla, toplumsal ve kültürel gelişimini sağlamak amacıyla çeviri etkinliğine hep ilgi göstermiştir. Aslında Orta Asya’da başlayıp Anadolu kültürümüzde de 13. ve 14. yüzyıllardan bu yana var olan bu ilgi, Tanzimat Döneminde Batı kültüründen ilk defa yapılan edebiyat ve felsefe çevirileriyle daha belirginleşmiş ve Türkiye Cumhuriyeti Döneminde ise artarak devam etmiştir (krş. Ülken, 1935; Toska, 2002, s. 58). Bu araştırma, Türkiye Cumhuriyeti’nin köklerinden gelen bu çeviri olgusuna, kuruluşundan 1979 yılındaki “Birinci Çeviribilim Sempozyumu” (bkz. Eruz, 2003, s. 135) yapılana değin geçen süre içerisinde, çeviriye ilişkin bazı önemli kurum, kuruluş, etkinlik çalışmaları ve bu çalışmalarda yer alan öznelerin söylemleri bağlamında odaklanmaktadır. Böylece Türkiye Cumhuriyeti’nin Erken Dönemindeki çeviri etkinliği, “Cumhuriyet’in Kuruluş Dönemi (1923-1939)”, “Tercüme Bürosu Dönemi (1939-1967)” ve “Akademik Çeviri Çalışmaları Öncesi Dönem (1967-1979)” olarak üç alt dönemde irdelenmektedir (bkz. Çavuşoğlu, 2016). Araştırmanın amacı, Türk toplumunun son yüzyılında “tercüme”den “çeviri”ye, “çeviri”den “çeviribilim”e doğru yaptığı bu sosyokültürel yolculuğu geçmişiyle bağı, “eyleyen” özneleri (İng. “agents”) (Even-Zohar, 2002, s. 172), terim, dergi, kitap, toplantı gibi ürünleriyle betimlemek ve Türkiye’deki çeviri çalışmalarının hem Türk dili, kültürü, toplumu hem de uluslararası toplum ve kültürün gelişmesinde oynadığı rolün önemini ortaya koymaktır. Toury’nin Erek-odaklı Kuramı (1980) ile Vermeer’in Skopos Kuramı (1989) temelinde geliştirilen araştırmada çeviri etkinliğine Niklas Luhmann’ın (1995) “Toplumsal Sistemler” kuramı temelinde “sosyal bir uygulama” (Chesterman, 2006, s. 9) olarak ve Itamar Even-Zohar’ın “kültür planlaması” (1994) kavramıyla yaklaşılmakta ve Türk toplumundaki “çeviri kurumu” veya “sistemi”nin (Hermans, 1995) “iç hafızasına” ve sürekliliğine katkıda bulunulmaya çalışılmaktadır.

The Turkish Republic, whose 101st birthday was celebrated in 2024, with both its administration and its people, has always been interested in translation activity to develop its society and culture. This interest, which started in Middle Asia and continued in Anatolia since the 13th and 14th centuries, was accentuated with the first literary and philosophical translations from the West in the Tanzimat period and increased in the Turkish Republic (cf. Ülken, 1935; Toska, 2002, p. 58). This research focuses on this deep-rooted interest in the Turkish Republic between its establishment in 1923 and its “First Translation Studies Symposium” in 1979 (see Eruz, 2003, p. 135) within the context of some important institutions, activities and the discourses of its “agents” (Even-Zohar, 2002, p. 172). Thus, the translation activity in the early period of the Turkish Republic is examined under three subtitles: “The Establishment of the Republic (1923-1939)”, “The Translation Bureau” (1939-1967)” and “The Period before the Academic Translation Activity (1967-1979)” (see Çavuşoğlu, 2016). The purpose of the research is to describe this Turkish sociocultural journey from “tercüme” (Ottoman-Turkish term for translation) to “çeviri” (translation), and then from “çeviri” to “çeviribilim” (modern Turkish term for translation studies) with its bonds with its past, “agents” and products such as terms, journals, books, conventions and to emphasize the important role of this translation activity on the development of both Turkish language, society, culture and the international society and culture. Based on Toury’s Target-oriented Theory (1980) and Vermeer’s Skopos Theory (1989), the research also approaches translation activity as “a social practice” (Chesterman, 2006, s. 9) and “a culture planning” (Even-Zohar, 1994) in accordance with Niklas Luhmann’s (1995) theory named “Social Systems”, trying to contribute to the sustainability and “memory” of the “translation system” or “translation institution” (Hermans, 1995) in Türkiye.