Sağ Yönün Kavramsal Üstünlüğü ve Dile Yansıması: Oŋul-/Oŋal- ve Saġal- Fiilleri Üzerine

Pek çok kültürde kutsiyet atfedilen yön olarak “sağ” kavramı, Türkler için de ayrıcalıklı bir öneme sahip olmuştur. Eylem temelli yaşayan tüm kavimlerde olduğu gibi Türkler için de yön ve yer adlandırmaları dilde geniş yer tutmaktadır. Yazıtların söz varlığı bu bakımdan dikkat çekicidir. Türkler yön tariflerinde önem sırasına göre önce güneşin doğduğu taraf olan “doğu”, sonra sırasıyla güney, batı ve kuzey yönlerini sıralarlardı. Güney, güneşin doğuş yönü olan doğudan sonra en önemli yön olarak sağı temsil etmekte ve kutsal görülmekteydi. Mitolojik ögelerde ve sözlü edebi-yat ürünlerinde ululanan “sağ”ın bu ayrıcalıklı konumu semavi dinlerde de yer alan iyiyi, doğruyu, güzeli ve dolayısıyla cennet yönünü; solun ise kötüyü, yanlışı, istenmeyeni ve dolayısıyla cehennemi işaret etmesinden dolayı İslamiyet’in kabulünden sonra da devam etmiştir. Çalışmanın konu-sunu teşkil eden oŋul-/oŋal- ve saġal- “(hasta/yara) iyileşmek, düzelmek” fiilleri de türetiliş mantığı açısından sağ yönün olumlu algılanması bağlamında değerlendirilebilir. Özellikle ilk olarak Harezm-Kıpçak sahası eserlerinde karşılaşılan saġal- fiilinin oŋal- fiilinin kök anlamı ve türetme eki ile örtüşmesi ve oluşan fiilin de aynı anlamı işaret ediyor olması dikkat çekicidir. Çalışma kapsamında bu fiiller köken açısından incelenecek, kök sözcükleri ve türemeleri tarihî lehçelerden tanıklanacaktır. Böylece fiillerin Doğu ve Batı Türkçesi eserlerindeki kullanımları belirlenmeye çalışılacaktır.

In many cultures, the concept of “right” holds sacred connotations, and among the Turks, it carries a particularly privileged significance. As with other action-oriented societies, spatial and directional terminology occupies an important place in the Turkish language. The lexicon of Old Turkic inscriptions is especially illustrative in this respect. In directional ordering, the Turks priori-tized the east—where the sun rises—followed by south, west, and north. The south, positioned immediately after the east, symbolized the right side and was thus considered sacred. The exalted status of the “right” in Turkic mythology and oral literature corresponds to its representation of goodness, truth, beauty, and paradise—a symbolic framework that continued after the adoption of Islam, in which the “left” came to signify evil, error, and hell. This study focuses on the verbs oŋul-, oŋal-, and saġal-, meaning “to recover (from illness or wounds), to heal.” These verbs can be analy-zed in the context of the cultural perception of the right side as inherently positive. Of particular interest is the verb saġal-, which appears primarily in texts from the Khwarezm-Kipchak region and demonstrates semantic and morphological parallels with oŋal-. The study explores the historical roots and derivations of these verbs, drawing on attestations from various historical dialects, and aims to trace their usage across Eastern and Western Turkic literary traditions.