Ahmet Yesevi’nin Divan-ı Hikmet’inde Paralelizm Üzerine Notlar

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 3, 1802 - 1815, 28.12.2025

Hüseyin Yıldız

https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1775579

Öz

Bu çalışma, Hoca Ahmet Yesevî’nin Divan-ı Hikmet adlı eserindeki paralelizm örneklerini inceleyerek Türk dilinin stilistik imkânlarını ve edebî üslup özelliklerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Stilistik, dil kullanımındaki tercihleri ve anlam katmanlarını araştıran disiplinler arası bir alan olarak, özellikle edebî metinlerde kelime, ek ve diziliş ilişkilerini analiz eder. Bu bağlamda paralelizm; tam, kısmi, parçalı ve düzensiz biçimlerde karşımıza çıkan, anlam ve biçim açısından tekrar, uyum ve denklik üzerine kurulu yapılardır.
Araştırmada temel metin olarak Hayati Bice’nin neşri esas alınmış; yer yer Kemal Eraslan ve Mehmet Mahur Tulum’un çalışmalarıyla karşılaştırmalar yapılmıştır. Yıldız (2018) sınıflandırması geliştirilerek veriler üç ana kategori altında değerlendirilmiştir. Bulgular, Divan-ı Hikmet’te tam, kısmi ve parçalı paralelizm örneklerinin yanı sıra düzensiz paralel yapılara da sıkça rastlandığını göstermektedir. Özellikle yönelme, yükleme ve iyelik ekleriyle kip eklerinin sistematik biçimde kullanılması paralelizmin oluşumunda belirleyici rol oynamaktadır.
İncelenen örnekler, eserin yüksek edebî değere sahip olduğunu ve Türkçenin tarihsel gelişiminde stilistik açıdan süreklilik gösteren bir yapı sergilediğini ortaya koymaktadır. Ayrıca, beyit ve dörtlüklerdeki kafiye düzenlerinin paralel yapıların dağılımında etkili olduğu tespit edilmiştir. Sonuç olarak, Divan-ı Hikmet’teki paralelizm örnekleri yalnızca Yesevî’nin üslup kabiliyetini değil, aynı zamanda Eski Türkçeden itibaren devam eden zengin bir dil ve edebiyat geleneğini de yansıtmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Stilistik , Paralelizm , Karahanlı Türkçesi , Doğu Türkçesi , Hoca Ahmet Yesevi , Divān-ı Hikmet

Notes on Parallelism in Khoja Akhmet Yasawi's Divan-ı Hikmet

Öz

This article explores the stylistic dimension of Khoja Akhmed Yasawi’s Divan-i Hikmet through a detailed analysis of parallelism, a rhetorical and structural device frequently employed in Turkic literature. As an interdisciplinary field, stylistics examines linguistic preferences and semantic layers in literary discourse; in this context, parallelism denotes patterned repetition, equivalence, and symmetry across verses.
Methodologically, the study takes Hayati Bice’s edition of the Divan-i Hikmet as its primary corpus, while also consulting the editions of Kemal Eraslan and Mehmet Mahur Tulum for cross-comparison. Building on and expanding Yıldız’s (2018) classification, the examples are categorized into three major types: complete parallelism, partial parallelism, and segmented parallelism, with an additional discussion on irregular parallel structures.
The findings reveal that the systematic use of case markers, possessive suffixes, and verbal endings is central to the formation of parallel patterns. While complete and partial parallelisms appear less frequently due to rhyme schemes and structural constraints, segmented and irregular types are widely attested. These results highlight Yasawi’s mastery of stylistic devices, demonstrating both artistic precision and linguistic creativity.
Ultimately, the study underscores that the Divan-i Hikmet is not merely a religious-mystical text but also a sophisticated literary work. Its parallelism structures illustrate continuity in Turkic stylistic traditions from Old Turkic through later literary layers. By situating Yasawi’s work within the broader framework of historical stylistics, the article contributes to our understanding of the evolution of Turkish poetic language and the enduring richness of Turkic literary heritage.

Anahtar Kelimeler

Stylistics , Parallelism , Karakhanid Turkic , Eastern Turkic , Khoja Akhmed Yasawi , Divān-ı Hikmet

Kaynakça

• Aslan, Üzeyir (2010). “Bābur Divanında Öncelemeler ve Öncelemelerde Paralelizm”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 4, 1-26.
• Azmun, Yusuf (1994). Divan-ı Hikmet (Dr. Emel Esin Kütüphanesi Nüshası). İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma ve Geliştirme Vakfı Yayını.
• Bice, Hayati (2009). Hoca Ahmed Yesevi. Divân-ı Hikmet. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı.
• Çelikelden, Günay (2018). Sinan Paşa'nın Nesrinde Ritmik Unsurlar (Tazarru'-Nâme Üzerinde Tahlil). Doktora Tezi (Dan.: Prof. Dr. Mehmet Mahur Tulum). Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi.
• Çelikelden, Günay (2019). “Sinan Paşa’nın Şiir Cümlelerinde Bakışım”. Sosyal Bilimler Dergisi-SOBİDER, 6, 320-340.
• Dilçin, C. (1991). Fuzûli‟nin Bir Gazelinin Şerhi ve Yapısal Yönden İncelenmesi. Türkoloji Dergisi, IX/1: 43-98.
• Dilçin, Cem (2000). “Divan Şiirindeki Paralel ve Ortak Söz Yapılarından Metin Eleştirisinde Yararlanma”. Türkoloji Dergisi 13 (1), 33-66.
• Dilçin, Cem (2007). “Ahmet Paşa’nın Şiirlerinde Paralelizm”. Divan Şiiri ve Şairleri Üzerine İncelemeler. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 436-453.
• Eraslan, Kemal (1991). Divân-ı Hikmet’ten Seçmeler. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Macit, M. (1996). Divân Şiirinde Ahenk Unsurları. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Tulum, Günay (2021). “Yûnus Emre’de Makro Ölçekte Ritim”. Söylem Filoloji, 6 (3), 832-857.
• Tulum, Günay (2022). “Elmalılı Hamdi Efendi’de Sinan Paşa İzleri”. 4. Uluslararası Türkoloji Araştırmaları Sempozyumu (UTAS IV), Van, Türkiye, 20 Ekim 2022, 322-337.
• Tulum, Mehmet Mahur (2019). Dîvân-ı Hikmet - Hikmetler Mecmuası-Mısır Nüshası 1650. İstanbul: Ketebe.