The Ontology of Time in Traditional Turkish Medicine

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 3, 1550 - 1565, 28.12.2025

Tuğrul Balaban

https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1800653

Öz

This study examines the sacred and therapeutic meanings attributed to specific days of the week in the Turkish folk medicine tradition. In Turkish folk medicine, treatment practices and beliefs have generally been associated with specific days of the week, with these days playing a significant role in the healing process. The special meanings attributed to days are not only limited to the timing of practices but have also been effective on the prayers to be recited during treatment, the plants to be used, and the form of the practices. When regional variations are examined, it is observed that day-oriented practices in different geographies exhibit similar characteristics but are shaped by local cultural characteristics. This situation reveals that the ways of perceiving and using time in Turkish culture are similarly maintained in different regions. It is seen that the practices performed on certain days in folk medicine are important not only in terms of timing but also in terms of the materials used, how the rituals are performed, and the effects expected from the treatment. All these elements indicate that traditional Turkish medicine perceives time not only as a criterion but as an integral part of the treatment. As a matter of fact, every stage, from the diagnosis of diseases to the treatment methods, is based on an understanding of time that is compatible with the way the universe is perceived. As a result, time in Turkish folk medicine does not play a role as a chronological parameter but as a therapeutic tool. The sacred meanings attributed to days are a reflection of the holistic approach of this tradition and also offer important data for modern medical anthropology. The research was carried out using a qualitative analysis method supported by data obtained from literature review and regional field studies.

Anahtar Kelimeler

folk medicine , alternative medicine , folk beliefs , first word , days , remedy

Geleneksel Türk Tıbbında Zamanın Ontolojisi

Öz

Bu çalışma, Türk halk hekimliği geleneğinde haftanın belirli günlerine atfedilen kutsal ve tedavi edici anlamları incelemektedir. Türk halk hekimliğinde tedavi uygulamaları ve inanışlar genellikle haftanın belirli günleriyle ilişkilendirilmiş, bu günler tedavi sürecinde önemli bir rol oynamıştır. Günlere atfedilen özel anlamlar sadece uygulamaların zamanlamasıyla sınırlı kalmayıp, tedavi sırasında okunacak dualar, kullanılacak bitkiler ve uygulamaların şekli üzerinde de etkili olmuştur. Bölgesel varyasyonlar incelendiğinde, farklı coğrafyalarda gün odaklı uygulamaların benzer karakteristikler sergilediği, ancak yerel kültürel özelliklerle şekillendiği gözlemlenmektedir. Bu durum, Türk kültüründe zamanı algılama ve kullanma biçimlerinin farklı bölgelerde benzer şekilde yaşatıldığını ortaya koymaktadır. Halk hekimliğinde belirli günlerde yapılan uygulamaların yalnızca zamanlama açısından değil; kullanılan malzemeler, ritüellerin nasıl gerçekleştirildiği ve tedaviden beklenen etkiler bakımından da önem taşıdığını görülüyor. Tüm bu unsurlar, geleneksel Türk tıbbının zamanı yalnızca bir ölçüt olarak değil, tedavinin ayrılmaz bir parçası olarak algıladığını ifade etmektedir. Nitekim hastalıkların teşhisinden tedavi yöntemlerine kadar her aşama, evrenin algılanma biçimiyle uyumlu bir zaman anlayışı üzerine kuruludur. Sonuç olarak, Türk halk hekimliğinde zaman kronolojik bir parametre değil, tedavi edici bir araç olarak rol oynamaktadır. Günlere atfedilen kutsal anlamlar, bu geleneğin bütüncül yaklaşımının yansıması olup modern tıp antropolojisi için önemli veriler de sunmaktadır. Araştırma, literatür taraması ve bölgesel saha çalışmalarından elde edilen verilerle desteklenen nitel analiz yöntemi kullanılarak gerçekleştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

halk hekimliği , alternatif tıp , halk inançları , günler , sağaltma

Kaynakça

• Algan, Fatih (2023). Midyat'ta Halk Hekimliği. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Niğde: Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi.
• Altındağ, Neriman (2021). Siirt'in Kurtalan İlçesinde Halk Hekimliği Uygulamaları. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
• Arslan, Ali (2022). Isparta ve Çevresinde Halk Hekimliği Uygulamaları. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Hacı Bayram Veli Üniversitesi.
• Atahan, Okan (2019). Hatay Yöresi Halk Hekimliği. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Hatay: Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi.
• Baştürk Soydemir, Hatice (2019). Dinar ve Çevresinde Halk Hekimliği. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi.
• Çeribaş, Mehmet (2021). Kadirli Folklorunda Eski Türk İnançları. İstanbul: Paradigma Yayınları.
• Çevik, Bülent (2008). Konya'da Halk Hekimliği Uygulamalarının Dünü ve Bugünü. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi.
• Dağ, Mehmet (2019). Şanlıurfa (Merkez) İli Halk Hekimliği Araştırması. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Adana: Çukurova Üniversitesi.
• Dervişoğlu, Mehmet (2016). Edirne Efsaneleri. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Edirne: Trakya Üniversitesi.
• Eliade, Mircea (2017). Ebedi Dönüş Miti. İstanbul: Dergah Yayınları.
• Erginer, Gürbüz (1984). Uşak Halk Takvimi Halk Meteorolojisi. Ankara: Kültür Bakanlığı.
• Gökçe Şentürk, Mercan (2019). İslahiye'de (Gaziantep) Halk Hekimliği. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Gaziantep : Gaziantep Üniversitesi.
• Gönenç, Alpaslan (2011). Antalya İli Korkuteli İlçesinde Halk İnanışları ve Halk Hekimliği. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Konya : Selçuk Üniversitesi.
• Gündüz, İbrahim (1988). Karapınar Folkloru. Konya: Karapınarlılar Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği Yayını.
• Kiyat, Arzu (2022). Oş Bölgesi Kırgız Türklerinde Halk Hekimliği. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Edirne: Trakya Üniversitesi.
• Koç, Halimenur (2019). Balıkesir'de Sağaltıcı Ocaklar ve Halk Hekimliği Uygulamaları. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi.
• Köse, Fatma (2019). Nevşehir-Hacıbektaş İlçesi Alevi-Bektaşi İnanç Sisteminde Eski Türk İnançlarının İzleri. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Nevşehir: Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi.
• Murad, Najdat Yashar Murad (2009). Irak Türkmenlerinin Halk İnançları ve Bu İnançlar Etrafında Oluşan Halk Edebiyatı Unsurlarının İncelenmesi. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi.
• Ocak, Ahmet Yaşar (1983). Bektaşi Menakıbnâmelerinde İslam Öncesi İnanç Motifleri. İstanbul: Enderun Kitabevi.
• Özen, Leman (2024). Cizre Halk Hekimliği. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi.
• Shukur, Mohammed İhsan (2021). Kerkük Türkmenleri Arasında Yaşayan Geleneksel Halk Hekimliği Uygulamaları. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi.
• Sinoğlu, Sümeyra (2023). Rize’de Halk Hekimliği. İstanbul: REVAK Yayınları.
• Şenesen, İsmail (2016). Adana Halk İnançlarında Eski Türk İnanışlarının İzleri. Adana: Giriş Yayınları.
• Tali, Ayşe (2023). Kars/Sarıkamış Halk Hekimliği Halk Baytarlığı ve Halk İnanışları. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Kars: Kafkas Üniversitesi.
• Tozlu, Sümeyra (2017). Çorum İli Halk İnançları ve Halk Hekimliği. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Artvin: Artvin Çoruh Üniversitesi.
• Uğurluel, Hilal (2024). Elmadağ'da Ocaklık Geleneği ve Halk Hekimliği. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi.
• Ünal, Ömer (2019). Hatay'ın Dörtyol İlçesinde Halk Hekimliği. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi.
• Yalçın, Ömer (2015). Çamardı'da Eski Türk İnançlarının İzleri. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Niğde: Niğde Üniversitesi.