Panoptikon Kavramı Bağlamında Aşk-ı Memnu’da Aile ve Gözetim İlişkisi

Panoptikon, İngiliz düşünür ve hukukçu Jeremy Bentham (1748-1832) tarafından 1785 yılında ortaya atılan ve suçlunun her an gözetleniyormuş hissi sonucunda ıslah edilmesini amaçlayan bir hapishane modelidir. Bu kavram daha sonra Michel Foucault’nun (1926-1984) tespit ve değerlendirmeleriyle modern toplumlarda iktidar, disiplin ve gözetim ilişkilerini açıklamak üzere kullanılan bir metafora dönüşmüştür. Söz konusu çerçevede “panoptik aile yapısı” adı verilen ve hem gözetimi hem de aile fertlerinden birini ya da bir kısmını kontrol altına almayı amaçlayan bir yapıdan bahsetmek mümkündür. Kapalı aile ilişkilerinin esas alındığı bazı edebî eserlerde Panoptikon kavramı bağlamında gözetim ilişkilerinin yoğunluk taşıdığı anlatımlarla karşılaşılabilir. Halit Ziya Uşaklıgil’in (1868-1945) Aşk-ı Memnu (1899-1900) romanı sözü edilen eserlerin başında gelmektedir. Bu çalışmada Aşk-ı Memnu’da aile ve gözetim ilişkisi meselesi Panoptikon kavramı etrafında ve tematik bir yaklaşımla ele alınmaya çalışılmıştır. Romanın başkişisi Bihter’in, diğer aile fertleri ve ev halkı tarafından gözetlenmesi olgusundan hareketle hem bu gözetim ağının işleyişi hem de gözetim ilişkisinin yarattığı sonuçlar açıklanmak istenmiştir.

The Panopticon is a prison model proposed by the English philosopher and jurist Jeremy Bentham (1748-1832) in 1785, which aims to rehabilitate criminals by making them feel as if they are being watched at all times. This concept later became a metaphor used by Michel Foucault (1926-1984) to describe power, discipline, and surveillance dynamics in modern societies. Within this framework, it is also possible to discuss a structure called the “panoptic family structure” which aims to both monitor and control one or more family members. In some literary works based on closed family relationships, it is possible to encounter narratives in which surveillance relationships are intense in the context of the Panopticon concept. Halit Ziya Uşaklıgil’s (1868-1945) novel Aşk-ı Memnu (1899-1900) is at the forefront of these works. In this study, the issue of family and surveillance relations in Aşk-ı Memnu is examined through a thematic approach centered on the concept of the Panopticon. Starting from the fact that the novel’s protagonist, Bihter, is monitored by other family members and household members, the study seeks to explain both the functioning of this surveillance network and the consequences of the surveillance relationship.