Panoptikon Kavramı Bağlamında Aşk-ı Memnu’da Aile ve Gözetim İlişkisi

Yıl 2026, Cilt: 11 Sayı: 1, 122 - 141, 26.03.2026

Mustafa Dere

https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1853281

https://izlik.org/JA87XE85JX

Öz

Panoptikon, İngiliz düşünür ve hukukçu Jeremy Bentham (1748-1832) tarafından 1785 yılında ortaya atılan ve suçlunun her an gözetleniyormuş hissi sonucunda ıslah edilmesini amaçlayan bir hapishane modelidir. Bu kavram daha sonra Michel Foucault’nun (1926-1984) tespit ve değerlendirmeleriyle modern toplumlarda iktidar, disiplin ve gözetim ilişkilerini açıklamak üzere kullanılan bir metafora dönüşmüştür. Söz konusu çerçevede “panoptik aile yapısı” adı verilen ve hem gözetimi hem de aile fertlerinden birini ya da bir kısmını kontrol altına almayı amaçlayan bir yapıdan bahsetmek mümkündür. Kapalı aile ilişkilerinin esas alındığı bazı edebî eserlerde Panoptikon kavramı bağlamında gözetim ilişkilerinin yoğunluk taşıdığı anlatımlarla karşılaşılabilir. Halit Ziya Uşaklıgil’in (1868-1945) Aşk-ı Memnu (1899-1900) romanı sözü edilen eserlerin başında gelmektedir. Bu çalışmada Aşk-ı Memnu’da aile ve gözetim ilişkisi meselesi Panoptikon kavramı etrafında ve tematik bir yaklaşımla ele alınmaya çalışılmıştır. Romanın başkişisi Bihter’in, diğer aile fertleri ve ev halkı tarafından gözetlenmesi olgusundan hareketle hem bu gözetim ağının işleyişi hem de gözetim ilişkisinin yarattığı sonuçlar açıklanmak istenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Panoptikon , Halit Ziya Uşaklıgil , Aşk-ı Memnu , Aile , Gözetim

The Relationship between Family and Surveillance in Aşk-ı Memnu within the Context of the Panopticon Concept

https://izlik.org/JA87XE85JX

Öz

The Panopticon is a prison model proposed by the English philosopher and jurist Jeremy Bentham (1748-1832) in 1785, which aims to rehabilitate criminals by making them feel as if they are being watched at all times. This concept later became a metaphor used by Michel Foucault (1926-1984) to describe power, discipline, and surveillance dynamics in modern societies. Within this framework, it is also possible to discuss a structure called the “panoptic family structure” which aims to both monitor and control one or more family members. In some literary works based on closed family relationships, it is possible to encounter narratives in which surveillance relationships are intense in the context of the Panopticon concept. Halit Ziya Uşaklıgil’s (1868-1945) novel Aşk-ı Memnu (1899-1900) is at the forefront of these works. In this study, the issue of family and surveillance relations in Aşk-ı Memnu is examined through a thematic approach centered on the concept of the Panopticon. Starting from the fact that the novel’s protagonist, Bihter, is monitored by other family members and household members, the study seeks to explain both the functioning of this surveillance network and the consequences of the surveillance relationship.

Anahtar Kelimeler

Panopticon , Halit Ziya Uşaklıgil , Aşk-ı Memnu , Family , Surveillance

Kaynakça

• Arslan, Ahmet (2007). Felsefeye Giriş. Ankara: Adres Yayınları.
• Bauman, Zygmunt ve David Lyon (2016). Akışkan Gözetim. (Çev. Elçin Yılmaz). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Bentham, Jeremy (2019). Panoptikon -Gözün İktidarı-. (Haz. Barış Çoban ve Zeynep Özarslan). İstanbul: Su Yayınları.
• Çelgin, Güler (2011). Eski Yunanca-Türkçe Sözlük. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• Dere, Mustafa (2015). İhtişamdan Sefalete Yeni Türk Edebiyatında Konak ve Yalı -Roman ve Hikâye-. Konya: Palet Yayınları.
• Dumanlı Kadızade, Esma (2004). Halit Ziya Uşaklıgil’in Romanları ve İzleksel Açıdan İncelenmesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Elâzığ: Fırat Üniversitesi.
• Düzün, Berna (2017). Halit Ziya Uşaklıgil’in Romanlarında Aile. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi.
• Enginün, İnci (2006). Yeni Türk Edebiyatı Tanzimat’tan Cumhuriyet’e (1839-1923). İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Ercilasun, Bilge (2013). “Edebî Metinlerde Türkçenin Kullanımı”. Türk Roman ve Hikâyesi Üzerine. İstanbul: Dergâh Yayınları, 13-37.
• Fethi Naci (2012). Yüz Yılın 100 Türk Romanı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Finn, Robert P. (2020). Türk Romanı -İlk Dönem 1872-1900-. (Çev. Tomris Uyar). İstanbul: Everest Yayınları.
• Foucault, Michel (1992). Hapishanenin Doğuşu. (Çev. Mehmet Ali Kılıçbay). Ankara: İmge Kitabevi.
• Foucault, Michel (2012). İktidarın Gözü -Seçme Yazılar 4-. (Çev. Işık Ergüden). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• İleri, Selim (1985). Aşk-ı Memnû ya da Uzun Bir Kışın Siyah Günleri. İstanbul: Bilim/Felsefe/Sanat Yayınları.
• Kantemir, Enise (1982). “Aşk-ı Memnu (Eser İncelemesi)”. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi 15 (1), 227-239.
• Karaca, Şahika (2019). Kötücül Kadın -Türk Edebiyatında Kötücül Kadın İmgesi-. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Kaya, Neşe Pelin (2019). Halid Ziya Uşaklıgil’in Romanlarında Burjuva. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
• Kerman, Zeynep (2009a). “Halit Ziya Uşaklıgil’in Romanlarında Baba”. Yeni Türk Edebiyatı İncelemeleri. İstanbul: Dergâh Yayınları, 193-199.
• Kerman, Zeynep (2009b). “Halit Ziya’nın Romanlarında Çocuk ve Çocuk Terbiyesi”. Yeni Türk Edebiyatı İncelemeleri. İstanbul: Dergâh Yayınları, 186-192.
• Kerman, Zeynep (2008). Uşaklıgil’in Romanlarında Batılı Yaşayış. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Kutluer, Görkem (2016). “Panoptisizm ve Sanat”, Gözetim Toplumu [Panoptikon]. (Der. Barış Çoban ve Bora Ataman). İstanbul: TMMOB Elektrik Mühendisleri Odası İstanbul Şubesi, 49-60.
• Lang, Silke Berit (2004). The Impact of Video Systems on Architecture. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Zürih: İsviçre Federal Teknoloji Enstitüsü.
• Liddell, Henry George vd. (1940). A Greek and English Lexicon. Oxford: Clarendon Press.
• Mathiesen, Thomas (2006). Prison on Trial. United Kingdom: Waterside Press.
• Moran, Berna (2004). Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış I. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Önertoy, Olcay, (1995). Halit Ziya Uşaklıgil Romancılığı ve Romanımızdaki Yeri. Ankara: T. C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Özdağ, Didar Ezgi (2022). “Sanat ve Güç Kavramı Üzerinden Panoptikon”. International Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences 8 (59), 1744-1754.
• Özdel, Gizem (2012). “Foucault Bağlamında İktidarın Görünmezliği ve ‘Panoptikon’ ile ‘İktidarın Gözü’ Göstergeleri”. The Turkish Online Journal of Design, Art and Communication-TOJDAC 2 (1), 22-29.
• Parla, Jale (2014). Babalar ve Oğullar -Tanzimat Romanının Epistemolojik Temelleri-. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Sertaslan, Aslı (2014). Halit Ziya Uşaklıgil’in Hikâye ve Romanlarında Çocuk. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi.
• Tanpınar, Ahmet Hamdi (2005). “Hâlit Ziya Uşaklıgil (Mâi ve Siyah ve Aşk-ı Memnu)”. Edebiyat Üzerine Makaleler. İstanbul: Dergâh Yayınları, 288-290.
• Uşaklıgil, Halit Ziya (2020). Aşk-ı Memnu. (Haz. Muharrem Kaya). İstanbul: Özgür Yayınları.