Treatment Methods in Old Uyghur Medical Texts

Yıl 2026, Cilt: 11 Sayı: 1, 346 - 373, 26.03.2026

Gündoğan Alpay

https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1853293

https://izlik.org/JA97HK53TL

Öz

Old Uyghur medical texts are considered late-dated texts inherited from the Old Uyghur period. These texts are notable not only for their linguistic and cultural characteristics but also for representing the medical understanding and treatment methods of the period. The following is known about these texts: Traditional Indian medicine has had a significant influence on these texts. It is known that they were translated from fundamental Indian texts such as the Aṣṭāṅgahrdayasamhitā, Yogasataka and Siddhasāra. For this reason, the treatment methods in these texts have a structure that reflects the knowledge and cultural interactions of the civilization in which the Uyghurs live. Although we mostly encounter material treatment practices in these texts, depending on the type of disease, some forms of magic treatment practices are also encountered. In this study, the treatments for various diseases in Old Uyghur medical texts are categorized into two primary groups: primary and secondary treatment. This study also examines the non-religious material inherited from the Old Uyghur period, specifically focusing on medical practices in these texts, and aims to contribute to the literature in the context of historical Turkish medicine.

Anahtar Kelimeler

Old Uyghur , medicine , medical texts , treatment methods

Etik Beyan

No

Destekleyen Kurum

No

Proje Numarası

Yok

Teşekkür

No

Eski Uygur Türkçesi Tıp Metinlerinde Tedavi Usulleri

https://izlik.org/JA97HK53TL

Öz

Eski Uygur Türkçesi tıp metinleri, Uygurlardan kalan geç tarihli metinler olarak değerlendirilmektedir. Bu metinler, yalnızca barındırdıkları dilsel ve kültürel özellikleriyle değil, aynı zamanda dönemin tıp anlayışını ve tedavi şekillerini yansıtması bakımından da önem taşımaktadır. Bu metinler üzerinde geleneksel Hint tıbbının büyük bir tesiri olduğu, söz konusu metinlerin Aṣṭāṅgahrdayasamhitā, Yogasataka ve Siddhasāra gibi temel Hint metinlerinden tercüme edildikleri bilinmektedir. Bu sebeple bu metinlerde yer alan tedavi usulleri, Uygurların içinde bulunduğu medeniyet dairesinin bilgi birikimini ve kültürel etkileşimlerini yansıtan bir yapıya sahiptir. Bu metinlerde hastalığın niteliğine göre çoğunlukla maddi tedavi uygulamaları karşımıza çıksa da birtakım majik müdahale biçimlerine de rastlanmaktadır. Bu çalışmada EUT tıp metinlerinde yer alan çeşitli hastalıkların tedavisine dair uygulamalar, birincil ve ikincil uygulamalar olmak üzere iki ana gruba ayrılmıştır. Bu çalışma aynı zamanda Eski Uygur Türkçesi devrinden miras kalan din dışı malzemenin hekimlik uygulamaları ile sınırlı olan kısmını konu edinmekte ve tarihsel Türk tıbbı bağlamında alan yazınına katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Eski Uygur Türkçesi, , tıp , tıp metinleri , tedavi usulleri , geleneksel Hint tıbbı

Etik Beyan

Yok

Destekleyen Kurum

Yok

Proje Numarası

Yok

Teşekkür

Yok

Kaynakça

• Ağca, Ferruh (2021). Dillik Ölçütlere Göre Eski Uygurca Metinlerin Tarihlendirilmesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Arat, Reşit Rahmeti (2007). Kutadgu Bilig I Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Argunşah, Mustafa ve Galip Güner (2015). Codex Cumanicus. İstanbul: Kesit Yayınları.
• Bailey, Harold Walter (1953). “Medical plant names in Uigur Turkish”. Mélanges Fuad Köprülü / 60. Doğum Yılı Münasebetiyle Fuad Köprülü Armağanı. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Yayını, 51-56.
• Bayat, Ali Haydar (2016). Tıp Tarihi. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi Yayınları.
• Baykuzu, Tilla Deniz (2023). “İslamiyet Öncesi Dönemde İlk Türk Hekimleri”. GTTAD Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 5(9), 83-90.
• Clauson, Sir Gerard (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: At The Clarendon Press.
• Dutt, Udoy Chand (1877), The Materia Medica of the Hindus Compiled from Sanskrit Medical Works. Calcutta: Thacker, Spink & Co.
• Ercilasun, Ahmet Bican ve Ziyat Akkoyunlu (2015). Dîvânü Lugâti’t-Türk. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Erdal, Marcel (1991). Old Turkic Word Formation I-II. Wiesbaden: Otto Harrassowitz.
• Gabain, Annemarie von (1950). Alttürkische Grammatik. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
• Gabain, Annemarie von (1954). Türkische Turfan-Texte VIII. Texte in Brāhmīschrift. Berlin: Verlag der Akademie der Wissenschaften.
• Gabain, Annemarie von (1996). “Eski Türk Yazı Kültürü ve Matbaası”. (Çev. Arzu Ekinci). AÜ TÖMER Yayınları. 7-29.
• Harvey, Peter (2000). An Introduction to Buddhist Ethics Foundations, Values and Issues. Cambridge: Cambridge University Press.
• Jolly, Julius (1901). Medicine. Strassburg: Verlag von Karl J. Trübner.
• Kaçalin, Mustafa Sinan (2015). “Liv ‘aş, yemek’ Üzerine”. Türk Dili Dergisi (757), 48-53.
• Károly, László (2024). “An Old Uigur Medical Fragment in Syriac Script”. Orientalia Suecana 73, 28-37.
• Kaya, Ceval (2021). Uygurca Altun Yaruk Giriş, Metin ve Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Knüppel, Michael (2013). Alttürkische Handschriften Teil 17: Heilkundliche, Volksreligiöse und Ritualtexte. Stuttgart: Franz Steiner.
• Mani, Vettam (1975). Purānic Encyclopaedia. Delhi-Padna-Varanasi: Motilal Banarcidass.
• Maue, Dieter (2008). “An Uighur version of Vāgbhaṭa’s Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā”. Asian Medicine 4, 113-173.
• Maue, Dieter (2015). Alttürkische Handschriften Teil 19: Dokumente in Brāhmī und Tibetischer Schrift Teil 2. Stuttgart: Franz Steiner.
• Maue, Dieter ve Osman Fikri Sertkaya (1986). “Drogenliste und Dhāraṇī aus dem ‘Zauberbad der Sarasvatī’ des uigurischen Goldglanzsūtra (Teil I)”. Ural-altaische Jahrbücher 6, 76-99.
• Rachmati, Gabdur Raşid (1930). Zur Heilkunde der Uiguren. Berlin: Verlag der Akademie der Wissenschaften.
• Rachmati, Gabdur Raşid (1932). Zur Heilkunde der Uiguren II. Berlin: Verlag der Akademie der Wissenschaften.
• Rachmati, Gabdur Raşid (1937). Türkische Turfan Texte VII: Mit Sinologischen Anmerkungen von Dr. W. Eberhard. Berlin: Verlag der Akademie der Wissenschaften.
• Sertkaya, Osman Fikri (1997). “Uygur Tıp Metinlerine Toplu Bir Bakış”. Uluslararası Osmanlı Öncesi Türk Kültürü Kongresi Bildirileri 4-7 Eylül 1989 (Haz. Azize Aktaş Yasa). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 349-358.
• Sertkaya, Osman Fikri (1999). “Kurzer Überblick über die uigurischen medizinischen Texte”. Arslan Terzioğlu’na Armağan 60. Doğum Yılı Anısına. İstanbul: ISIS, 125-138.
• Sertkaya, Osman Fikri (2021). “Göz Hastalıkları ve Tedavileri Üzerine Eski Uygurca Sūtra’lardan Parçalar”. Journal of Old Turkic Studies 5 (2), 380-392.
• Sharma, Shik (1929). The System of Ayurveda. Bombay: Khemraj Shrikrishnadas Shri Venkateshwar Steam Press.
• Tekin, Şinasi (2019). Uygurca Metinler II Maytrısimit Burkancıların Mehdîsi Maitreya ile Buluşma Uygurca İptidaî Bir Dram. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Tokyürek, Hacer (2019). Eski Uygur Türkçesinde Budizm ve Manihaizm Terimleri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Tokyürek, Hacer (2023). “Mercury in Old Uyghur”. Türkiyat Mecmuası 33 (2), 535-569.
• Unnikrishnan, Payyappalli (1997). “An Insight into Ayurveda’s Understanding of Medicinal Plants”. Amruth, 1-26.
• Wilkens, Jens (2021). Handwörterbuch des Altuigurischen: Altuigurisch – Deutsch – Türkisch / Eski Uygurcanın El Sözlüğü: Eski Uygurca – Almanca – Türkçe. Göttingen: Universitätsverlag Göttingen.
• Yıldırım, Rifat Vedat (2022). “Pedanius Dioscorides (MS. 1. yüzyıl): Anadolulu Hekim, Herbalist ve Materia Medica Yazarı”. Anadolu Tıp Dergisi (1). 67-72.
• Zieme, Peter (1999). “Einige neue medizinische Textfragmente der alten Uiguren”. Studia Tibetica et Mongolica. Swisttal-Odendorf: Indica et Tibetica. 325-340.
• Zieme, Peter (2007). “Notes on Uighur medicine, especially on the Uighur Siddhasāra tradition”. Asian Medicine (3), 308-322.