Bir Lehçeler Arası Poetik Aktarma Örneği: Halil Rıza Ulutürk’ün Azerbaycan Türkçesine Aktardığı Kutadgu Bilig

Türk dilinin ve Türk edebiyatının en önemli eserlerinden biri olan Kutadgu Bilig, günümüze kadar birçok Türk lehçesine aktarılmıştır. Bu aktarma metinlerinden bazılarında Yusuf Has Hacip’in oluşturduğu yapı, içerik ve anlam korunmaya çalışılmıştır. Aktarmaların bazıları ise şairler tarafından gerçekleştirilmiş ve bu tür örneklerde Kutadgu Bilig’in edebî yönü de göz önünde tutularak poetik bir tutum sergilenmiştir. Bu aktarmalardan biri de Azerbaycan’ın ünlü şairlerinden Halil Rıza Ulutürk’e aittir. Halil Rıza Ulutürk, ölmeden kısa bir süre önce Kutadgu Bilig’in tamamını poetik tarzda Azerbaycan Türkçesine aktarmıştır. Edebî eserin orijinali aruz ölçüsüyle yazılmış olsa da Halil Rıza Ulutürk bu aktarmayı 11’li hece ölçüsünün 6+5 kalıbına bağlı kalarak yapmıştır. Bu çalışmada öncelikle çeviri ve aktarma kavramları üzerinde durulmuş ve Türkiye’deki çalışmalarda bu kavramların ele alınışındaki farklılıklara yer verilmiştir. Daha sonra Kutadgu Bilig’in Azerbaycan’da araştırılmasının tarihine göz atılmıştır. Ardından Kutadgu Bilig’in “Tanrı Övgüsü”ne ayrılan 33 beyitlik ilk bölümünün Halil Rıza Ulutürk tarafından Azerbaycan Türkçesine yapılan poetik aktarması ele alınmıştır. Ulutürk’ün bu 33 beyitlik kısımda tercih ettiği kelimeler, orijinal metinle benzeşen ya da farklılaşan özellikler ve bunların sebepleri üzerinde durulmuştur. Türkçenin tarihî kollarından Karahanlı Türkçesi ile yazılmış bir metnin Türkçenin çağdaş kollarından biri olan Azerbaycan Türkçesine aktarılması esnasında Türkçenin ifade vasıtalarındaki devamlılığa ve Azerbaycan Türkçesine özgü yeni ifade vasıtalarına dikkat çekilmiştir. Bunlara ek olarak, Halil Rıza Ulutürk’ün şairlik vasfının aktarma metnine yansıyan tarafları ve bunun aktarmaya kattığı zenginlikten bahsedilmiştir. Sonuç olarak bu aktarma metni temel olarak başka bir edebî metne bağlı olarak üretilmiş olsa da Halil Rıza Ulutürk’ün aktarma metninde yer alan özelliklerin bu aktarmayı başlı başına bir edebî eser olarak ele almayı gerektirecek nitelikte olduğu fikrine varılmıştır.

Kutadgu Bilig, one of the most important works in the Turkish language and Turkish literature, has been translated into many Turkish dialects to date. In some of these translations, efforts were made to preserve the structure, content, and meaning created by Yusuf Has Hacip. Some of the translations were made by poets, and in such examples, a poetic style was employed, taking into account the literary aspect of Kutadgu Bilig. One of these translations belongs to Halil Rıza Ulutürk, a famous Azerbaijani poet. Halil Rıza Ulutürk translated the whole of Kutadgu Bilig into Azerbaijani in a poetic style shortly before his death. Although the original literary work was written in aruz prosody, Halil Rıza Ulutürk made this translation adhering to the 6+5 pattern of the eleven-syllable verses. In this study, the concepts of 'çeviri' and 'aktarma' are primarily emphasized, along with the differences in how these concepts are handled in studies in Turkey. Following this, the history of research on Kutadgu Bilig in Azerbaijan is reviewed. Then, the poetic translation of the first part of Kutadgu Bilig, consisting of 33 couplets and dedicated to 'Praise of God', into Azerbaijani by Halil Rıza Ulutürk is discussed. In this 33-couplet section, the words Ulutürk chose, the features that are similar or different from the original text, and the reasons for these choices are highlighted. During the translation of a text written in Karakhanid Turkish, one of the historical branches of Turkish, into Azerbaijani, one of the modern branches of Turkish, attention is drawn to the continuity in Turkish means of expression and to new means of expression specific to Azerbaijani. In addition, the aspects of Halil Rıza Ulutürk's poetic skills reflected in the translated text and the richness this added to the translation are mentioned. As a result, although this translated text was produced based on another literary work, the features of Halil Rıza Ulutürk's translation are such that it merits being considered a literary work in itself.