Harezm Türkçesinde Kökteş Zarflar ve Edatlar

Türk dilinde yeni nesne, kavram ve eylemler, kök ya da gövde durumundaki sözcüklere ekler getirilerek karşılanmaktadır. Tarihsel dönemlere ait Türk dili metinlerinde nesne veya kavram adları ile bunları niteleyen sözcükler ve eylemler bu kural çerçevesinde oluşmuştur. Diğer taraftan, Türk dilinde özellikle zarf, edat ve bağlaç türündeki sözcüklerin oluşumu, belirli bir düzen içinde sözcük türeten eğilimden farklıdır. Buna göre, Türk dilinde zarf, edat ve bağlaçların azımsanmayacak bir kısmı, fiillere getirilen zarf-fiil ekleri ile isimlere getirilen bazı çekim eklerinin kalıplaşması, ardından sözcükselleşmesi ve gramerlemesiyle meydana gelmiştir. Tarihsel Türk dili alanlarında bu yolla oluşmuş zarf, edat ve bağlaçlar, metinlerin ait olduğu yazı dili çevresine göre değişkenlik gösterdiği gibi aynı yazı dili çevresinde de farklılık göstermektedir. Buna göre tarihsel Türk dilinin diyalektikal ögelerini en yoğun biçimde barındıran metinlerin ait olduğu Harezm Türkçesinde, aynı kökten farklı eklerle ya da eklerin kalıplaşmasıyla oluşmuş zarflar ve edatlar bulunmaktadır. Bu makalede, Harezm Türkçesi metinlerinde farklı eklerle oluşmuş kökteş zarflar ve edatlar tespit edilmiş, her bir zarf ve edat ayrı ayrı ele alınarak örneklendirilmiş, farklı eklerle oluşmuş biçimler değerlendirilmiş, son olarak kökteş zarflar ve edatların oluşum şekilleri ortaya konulmaya çalışılmıştır.

In the Turkic language, new objects, concepts, and actions are expressed through the addition of suffixes to words in their root or stem forms. In texts of the Turkic language belonging to historical periods, the names of objects or concepts, as well as the words that qualify them and the verbs, have been formed in accordance with this principle. On the other hand, in the Turkic language, the formation of words, especially those belonging to the categories of adverbs, postpositions, and conjunctions, differs from the regular processes of word formation. Accordingly, in the Turkic language, a considerable number of adverbs, postpositions, and conjunctions have arisen through the conventionalization of converb suffixes attached to verbs and certain inflectional suffixes attached to nouns, followed by their lexicalization and grammaticalization. In the historical domains of the Turkic language, adverbs, postpositions, and conjunctions formed in this way vary depending on the written language tradition to which the texts belong and also display variation within the same written language tradition. Accordingly, in Khwarezm Turkic, to which belong the texts that most intensively contain the dialectical elements of the historical Turkic language, there are adverbs and postpositions formed from the same root through different suffixes or through the conventionalization of suffixes. In this article, cognate adverbs and postpositions formed with different suffixes in Khwarezm Turkic texts have been identified; each adverb and postposition has been examined individually and exemplified; the forms formed with different suffixes have been evaluated; and finally, the formation patterns of cognate adverbs and postpositions have been sought to be demonstrated.