Soyutun Somutlaştırılması: Türkçe Atasözlerinde Organ Adlarının Edimsel İşlevleri

In this study, the names of specific body parts found in Turkish proverbs were examined within the framework of Austin’s speech act theory in terms of their pragmatic functions and performative purposes. Proverbs are fixed linguistic units that transmit a society’s historical heritage and value judgments from one generation to the next. While proverbs contain descriptive expressions in their surface structure, when evaluated functionally, they also serve as speech acts carrying specific performative purposes and assume functions that guide social behavior, such as warning, advising, censuring, and approving. The database for this study is based on Ömer Asım Aksoy’s Dictionary of Proverbs. Proverbs containing specific organ names were selected from the dictionary, and a total of thirteen organ names were identified. Each proverb was evaluated within the framework of the three dimensions of Austin’s speech act theory—literal speech act, performative speech act, and illocutionary speech act. In this study, “pragmatic function” corresponds to the contextual function of the proverb (performative speech act), while “performative purpose” corresponds to the effect produced in the listener (illocutionary speech act). The primary aim of this study is to demonstrate that proverbs are not merely semantic structures but also performative discourses that acquire meaning dynamically within a context and regulate social experience. Organ names play significant roles in concretizing abstract concepts and, by referring to abstract domains such as reason, values, and intention, emphasize the persuasive and instructive power of proverbs.

Bu çalışmada, Türkiye Türkçesi'ndeki atasözlerinde geçen somut organ adları, pragmatik işlevleri ve edimsel amaçları bakımından Austin'in söz edimi kuramı çerçevesinde incelenmiştir. Atasözleri, bir toplumun tarihsel birikimini ve değer yargılarını kuşaktan kuşağa aktaran kalıplaşmış söz varlığı ögeleridir. Atasözleri, yüzey yapılarında betimleyici ifadeler içermekle birlikte, işlevsel açıdan değerlendirildiğinde belirli edimsel amaçlar taşıyan söz edimleri olarak da işlev görürler ve uyarma, öğüt verme, kınama, onaylama gibi toplumsal davranışı yönlendiren işlevler üstlenirler. Bu çalışmanın veri tabanını Ömer Asım Aksoy'un Atasözleri Sözlüğü oluşturmaktadır. Sözlük’te yer alan atasözleri arasından somut organ adı içerenler seçilmiş ve toplam on üç organ adı tespit edilmiştir. Her atasözü, Austin’in söz edimi kuramının üç boyutu — düzsöz edimi, edimsöz edimi ve etkisöz edimi — çerçevesinde değerlendirilmiştir. Çalışmada “pragmatik işlev” atasözünün bağlamsal işlevini (edimsöz edimi); “edimsel amaç” ise dinleyicide oluşan etkiyi (etkisöz edimi) karşılamaktadır. Bu çalışmanın temel amacı, atasözlerinin yalnızca anlamsal yapılar değil, bağlam içerisinde dinamik biçimde anlam kazanan ve toplumsal deneyimi düzenleyen edimsel söylemler olduğunu da ortaya koymaktır. Organ adları, soyut kavramların somutlaştırılmasında önemli işlevler üstlenmektedir ve akıl, değer, niyet gibi soyut alanlara gönderimde bulunarak atasözlerinin ikna edici ve öğretici gücünü vurgulamaktadır.