Osmanlı Hamam Mimarisine Ait Bir Örnek: Kazlıçeşme Hamamı

Öz

Bu çalışmanın amacı, İstanbul’un Zeytinburnu ilçesi Kazlıçeşme semtinde yer alan, literatürde yeterince incelenmemiş ve günümüzde harap durumda olan Kazlıçeşme Hamamı’nın mimari özelliklerini, plan kurgusunu ve sosyo-ekonomik bağlamını bilimsel veriler ışığında ortaya koymaktır. Ayrıca çalışma, Kazlıçeşme Hamamı’nı hem mimari özellikleri hem de çevresindeki üretim alanları ile olan ilişkisi bağlamında kentsel arkeoloji perspektifiyle değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın yöntemi kapsamında; İstanbul Arkeoloji Müzeleri tarafından 2010 yılında gerçekleştirilen arkeolojik kurtarma kazısı verileri, rölöve çizimleri ve yerinde yapılan mimari tespitler; Evliya Çelebi Seyahatnâmesi, 18. yüzyıl hamam defterleri ve arşiv belgeleriyle disiplinlerarası bir yaklaşımla sentezlenmiştir. Ayrıca yapı, tipolojik açıdan İstanbul’daki benzer hamam örnekleriyle karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Çalışma sonucunda ulaşılan bulgular, inşa kitabesi bulunmayan yapının mimari üslup özellikleri ve erken tarihli arşiv kayıtları (II. Bayezid Vakfı) üzerinden kökeninin 15. yüzyıl sonuna kadar uzanabileceğine işaret etmektedir. Yapının, özellikle “Hassa Debbağlar” için tahsis edilmiş bir “Salhane/Zenek Hamamı” olarak işlev gördüğü ve 17. yüzyıl sonunda Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Vakfı mülkiyetine geçtiği anlaşılmaktadır. Arkeolojik veriler, hamamın “ortası kubbeli, enine sıcaklıklı ve çifte halvetli” bir plan şemasına sahip olduğunu ve Osmanlı kentsel dokusunda üretim bölgeleri (debbağhaneler) ile sosyal altyapı arasındaki simbiyotik ilişkiyi yansıtan işlevsel bir örnek teşkil ettiğini göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, yapının yüzyıllar içindeki kullanım değişimini (hamam-atölye-çay ocağı) belgeleyerek, Kazlıçeşme’nin endüstriyel mirası içindeki özgün yerini saptamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kazlıçeşme
• Osmanlı Hamam Mimarisi
• Kentsel Arkeoloji
• Zeytinburnu
• Debbağhane
• Arkeolojik Kazı
• Endüstriyel Miras

Destekleyen Kurum

Bu araştırma için herhangi bir kurumdan finansal destek alınmamıştır.

Etik Beyan

Bu makalenin benzerlik oranı, derginin kabul ettiği üst sınır olan %15’in altındadır. Yazarlar olarak, makalede kaynak gösterilenler dışında yer alan tüm görsellerin tarafımıza ait olduğunu beyan ederiz. Makalenin ikinci yazarı Arzu Toksoy Gölbaş, çalışmaya konu olan kazı sırasında İstanbul Arkeoloji Müzeleri uzmanı olarak görev yapmış ve kazı çalışmalarını yürütmüştür. Söz konusu kazının yayın hakları, İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nden yazılı olarak alınmıştır.

Teşekkür

Makalenin yayınlanmasına izin veren İstanbul Arkeoloji Müzeleri Müdürlüğü'ne teşekkür ederiz.

An Example of Ottoman Bath Architecture: The Kazlıçeşme Hamam

Öz

This study presents a comprehensive archaeological and architectural assessment of the Kazlıçeşme Bath (Hamam) located in the Zeytinburnu district of Istanbul. The structure, which had long remained abandoned and in ruins, was partially revealed during a rescue excavation conducted in 2010 under the supervision of the Istanbul Archaeological Museums. Despite its historical significance within the city’s maritime and industrial topography, the Kazlıçeşme Bath has not previously been the subject of a detailed archaeological study. This research re-evaluates the physical remains uncovered during the excavation and assesses the building within the broader context of Ottoman bath architecture, based on primary archaeological data, measured drawings, and on-site architectural observations. The study first examines the historical and geographical background of the Kazlıçeşme district, located outside the Theodosian land walls, which developed as a vital settlement and production hub during the Ottoman period. Its proximity to the seashore and major transportation routes increased its economic importance, turning it into a center of tanning and leather production where numerous debbağhanes (tanneries) operated from the early Ottoman period onward. Within this framework, the Kazlıçeşme Bath is evaluated as a functional component of this production-oriented landscape, closely connected to the daily life of the local community and functionally related to the surrounding industrial district. To determine the probable construction period and patronage of the bath, various written and visual sources were synthesized with material evidence, including archival documents, Ottoman bath registers (hamam defterleri), historical maps, and earlier scholarly studies. While these sources indicate that the bath was associated with the waqf of Merzifonlu Kara Mustafa Paşa in later periods, architectural features and early archival data—specifically related to the II. Bayezid Waqf—suggest that the structure’s origins may date back to the late fifteenth century. The bath appears to have functioned as a facility allocated to the “hassa debbağlar” (imperial tanners), corresponding to a specific type referred to in archival sources as a Salhane/Zenek bath. Archaeological remains uncovered during the 2010 excavation provide essential information about the spatial organization of the building, where the main sections of an Ottoman bath were identified, including the soyunmalık (changing hall), ılıklık (tepidarium), sıcaklık (caldarium), and külhan (furnace room). Elements of the heating system, such as hypocaust channels and water conduits, were documented through measured drawings, allowing a reconstruction of the probable original layout. The bath appears to conform to the “central domed, transverse sıcaklık with double halvet” plan type. Construction techniques visible in the remaining walls, particularly the alternating stone and brick masonry, reflect common Ottoman building practices of the era. Traces of later architectural interventions, reused materials, and patch masonry indicate phases of repair and modification, especially during the nineteenth century when tanning activities intensified in the district. Changes in the urban structure and the decline of residential functions eventually led to the abandonment of the structure. In conclusion, the Kazlıçeşme Bath represents a significant example for understanding the development of Ottoman bath architecture in the peripheral industrial areas of Istanbul. The reassessment of the 2010 rescue excavation data contributes to the documentation of an understudied structure and provides new insights into the relationship between Ottoman urban production zones and social infrastructure from a kentsel arkeoloji (urban archaeology) perspective.

Anahtar Kelimeler

• Kazlıçeşme
• Ottoman Bath Architecture
• Urban Archaeology
• Zeytinburnu
• Tannery (Debbağhane)
• Archaeological Excavation
• Industrial Heritage

Destekleyen Kurum

This research received no financial support from any institution or organization.

Etik Beyan

The similarity index of this article is below the journal’s upper limit of 15%. As the authors, we declare that all images used in the article, except those cited as sources, belong to us. The second author, Arzu Toksoy Gölbaş, personally conducted the excavation discussed in this study as an expert at the Istanbul Archaeology Museums. The publication rights for the excavation have been officially obtained in writing from the Istanbul Archaeology Museums.

Teşekkür

We would like to express our sincere gratitude to the Directorate of Istanbul Archaeology Museums for granting permission for the publication of this study.

Kaynakça

1. Arslan, R. (1974). İstanbul Kentleşme Sürecinde Yapısal Değişme. Istanbul Journal of Sociological Studies, (12), 101-124.
2. Atatürk Kitaplığı, Muallim Cevdet Yazmaları, No: B. 6, Tarih: 1 Zilhicce 1147 (24 Nisan 1735).
3. Ayverdi, E. H. (1953). Fatih Devri Mimarisi (Vol. 11). Istanbul Matbaası.
4. Ayverdi, E. H. (1973). Osmanlı Mimarisinde Fatih Devri III 855-886 (1451-1481), İstanbul.
5. Baçaru, V. (2021). Üsküdar Hamamları, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul.
6. BOA, Cevdet Belediye, 2706, 6 Cemaziyelevvel 1180 / 10 Ekim 1766. (h.1180) Tarihli İstanbul Hamamları Defteri.
7. BOA, Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Müdürlüğü Varaka Evrakı (DH.EUM.VRK.), Dosya No: 61, Gömlek No: 100, Tarih: 1 Zilkade 1327 (14 Kasım 1909).
8. BOA, Evkâf-ı Haremeyn Muhasebesi Defterleri (EV.HMH.d.), Defter No: 3496, Tarih: 15 Cemaziyelevvel 1145 (3 Kasım 1732).

9. BOA. Maliyeden Müdevver (MAD), Gömlek No: 5575, Tarih: H. 10 Şevval 1051 (12 Ocak 1642).
10. Çetinkaya, S., Şener, Y.S. (2024). Ankara Debbağhane/Tabakhane Hamamı’nda Duvar Sıvaları ve Alçıların Onarımı, 37.Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 395-408, Ankara.
11. Doğan, T. (2021). Macaristan Budin ve Peç Şehirlerinde Bulunan Osmanlı Hamamları ve Korunma Durumları. Journal of Arts, 4 (1), 49-58.
12. Erat, B. (1999). Anadolu’da Türk Hamam Mimarisi. Osmanlı Ansiklopedisi, 19 392-399.
13. Ersoy, S. Anadol, Ç. (2000). Jacques Pervititch Sigorta Haritalarında İstanbul / in the Insurance Maps of Istanbul, İstanbul.
14. Ertuğ, N (2006). İstanbul’un Tarihi Çeşmeler Külliyatı II, Forart Basımevi.
15. Ertuğrul, A. (2009). Hamam yapıları ve literatürü. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, (13), 241-266.
16. Ertuğrul, A. (2015). İstanbul Hamamları ve Mimarisi. Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi 8, 450-467.
17. Evliya Çelebi (2006). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi: İstanbul. Cilt 1. Yay. Haz. Seyit Ali Kahraman ve Yücel Dağlı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
18. Evren, B. ve Çeker, A., (2003). Surların Öte Yanı: Zeytinburnu, Zeytinburnu
19. Belediyesi, İstanbul.
20. Eyice, S. (1960). “İznik’de Büyük Hamam” ve Osmanlı Devri Hamamları Hakkında Bir Deneme” Tarih Dergisi 11/15, 99-120.
21. Eyice, S. (1993). “Çeşme”, in Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 8: 277-287, Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/cesme
22. Eyice, S. (1997). “Hamam”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt15: 433-434, https://islamansiklopedisi.org.tr/hamam#1
23. Fatih Mehmed II. Vakfiyeleri (1938). Vakıflar Umum Müdürlüğü Neşriyatı, Türk Vakfiyeleri No. 1, Ankara,
24. Genim, S. (2010). İstanbul ve Mimari, Şehir ve Kültür: İstanbul, İstanbul Kültür ve Turizm İl Müdürlüğü Yayınları, Ebru Matbaacılık.
25. Gill, A. (2008, April). “Chattering” in the Baths: The Urban Greek Bathing Establishment and Social Discourse in Classical Antiquity. In Proceedings of the 36th CAA International Conference, Budapest.
26. Glück, Heinrich (1921). Probleme des Wölbungsbaues : Die Bader Konstantinopels und ihre Stellung in der Baugeschichte des Morgen und Abendlandes, Halm und Goldmann, 1.Band, Wien.
27. Goodwin, A (1971). History of Ottoman Architecture.
28. Haskan, M. M. (1995). İstanbul Hamamları, İstanbul: Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Yayınları.
29. İBB İtfaiye Daire Başkanlığı (2024). İstanbul Yangınları. URL: https://itfaiye.ibb.gov.tr/tr/istanbul-yanginlari.html.
30. Karakuş, F., Özcan, Z. (2022). Tarihi Ankara hamamlarının tipolojik analizi. Turkish Academic Research Review, 7(3), 525-575.
31. Karakuyu, M. (2006). “İstanbul’un Mekansal Gelişiminin Analizi”,4. CBS Bilişim Günleri Bildiriler Kitabı, İstanbul.
32. Koçu, R. E. (1971). Fâti̇h Sultan Mehmed Câmi, İstanbul Ansiklopedisi, C.10. URL: https://istanbulansiklopedisi.org/handle/rek/10740 Erişim tarihi: 05.03.2026
33. Koyuncu, M. (2009). “Tanners in Ottoman State” Turkish Studies 4/8, 1746-1762. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.1018
34. Kömürciyan, E. Ç. (1988). İstanbul Tarihi XVII. Asırda İstanbul, Hrand D. Andreasyan (çev.). İstanbul: Eren Kitapçılık.
35. Kuban, D. (2007). Osmanlı Mimarisi, İstanbul: Yem Yayınları.
36. Maden, F. (2013). Kazlıçeşme Bektaşi Tekkesi ve Vakfiyesi, Vakıflar Dergisi (40), 121-142.
37. Kuyulu, İ. (1992). “Manisa Alaca (Hamza Bey) Hamam” Arkeoloji-Sanat Tarihi Dergisi VI, 63-73.
38. Necipoğlu, G. (2005). The Age of Sinan: Architectural Culture in the Ottoman Empire. Princeton University Press.
39. Orbay, K. (2012). Edirne II. Bayezid Vakfı’nın Mali Tarihi (1597-1640). GAMER (Gaziantep Üniversitesi Ortadoğu Araştırmaları Merkezi Dergisi), 1(1), 113-141.
40. Önal, M. M., Başıbüyük, Z., & Gölbaş, A. (2017). Antik Sarıkaya Termal Roma Hamamının Mimarisi ve Yapımında Kullanılan Doğal Yapı Taşları (Sarıkaya-YOZGAT), II. Uluslararası Bozok Sempozyumu: Yozgat’ın Turizm Potansiyelleri ve Sorunları Bildiriler Kitabı, 1, 19-33.
41. Önge, Y. (1995). Anadolu’da XII-XIII. Yüzyıl Hamamları, Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
42. Özdemir, M. (2004). Geçmişte ve Günümüzde El Sanatları Çerçevesinde Üretilen Deri Ürünleri Üzerinde Bir Araştırma, Doktora Tezi Ankara Üniversitesi.
43. Pantık, R. (2021). Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Vakıfları: Yönetimi, Kentsel Gelişime Katkıları ve İktisadi Yapısı. (Yayımlanmamış Doktora Tezi), İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
44. Şehsuvaroğlu, H. Y. (2005). Asırlar boyunca İstanbul: eserleri, olayları, kültürü. Cumhuriyet Vakfı.
45. Sevindik, M.S., Şenyurt, O. (2023). Kocaeli’nde Modern Bir Endüstri Tesisinin İzleri: Kazlı Deri Fabrikası, Yapı Dergisi, 50 (487), 60-67.
46. Şimşir, N. (2015). XVIII. Yüzyılın Ortalarında İstanbul ve Çevresindeki Hamamların Sosyal ve İktisadî Özellikleri. XVI. Türk Tarih Kongresi, 6, 87-118.
47. Tanman, B. (1994). Perişan Baba Tekkesi. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, C, 6, 242-243.
48. Walton, A. (1894). The Cult of Asklepios (No. 3). Boston: Published for the University by Ginn.
49. Yaşar, A. (2014). İstanbul Hamamları: 1731-1766 ,Osmanlı İstanbulu II: II. Uluslararası Osmanlı İstanbulu Sempozyumu Bildirileri, 553-585. İstanbul.
50. Yaşar, A. (2020). 1766 Tarihli Bir Hamam Defterine Göre İstanbul Vakıf Hamamları. Vakıflar Dergisi, (53), 67-99.
51. Yegül, F. (2006). Antik Çağ’da Hamamlar ve Yıkanma (Çev. Erten, E.) Homer Kitapevi, İstanbul.
52. Yegül, F. (2011). Roma Dünyasında Yıkanma (Çev. Erten, E.) Koç Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
53. Yelmen, H. (1994) “Kazlıçeşme” in Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. Cilt 4, 512-514. İstanbul, Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı.
54. Yılmaz, Ö. (2008). Üsküdar Hamamları Üzerine Bir Değerlendirme. İstanbul Araştırmaları Yıllığı / Annual of Istanbul Studies, 1, 121–142. İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yayınları.
55. Yörük S. (2016). XVIII. Yüzyıl Eyüp Kazası Hamamları ve Hamam Çalışanlarının Demografik Yapısı. TTK BELLETEN 80(289):823-856. doi:10.37879/belleten.2016.823
56. Yörük, S. (2023). Patrona Halil İsyanı (1730) Sonrası İstanbul Hamam Çalışanları ve Arnavutların İşgücüne Katılımı. Journal of International Eastern European Studies, 5(2), 281-318.
57. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Vakıf Defteri: 641
58. Zeren, E., Sazak, G. (2011). “Osmanlı Minyatürlerinde Kasaplık/ Butchers in Ottoman Miniatures” ACTA TURCICA Çevrimiçi Tematik Türkoloji Dergisi, Yıl III, S. 2: 53-78.