Sağlık Okuryazarlığı ve Sağlık Kurumlarına Müracaat Eden Bireylerin Hasta Hak ve Sorumlulukları Farkındalığı Arasındaki İlişkinin İncelenmesi: Yozgat İli Örneği

Öz

Amaç: Bu araştırmada bireylerin sağlık okuryazarlığı düzeyleri ile sağlık kurumlarına müracaat eden bireylerin hasta hak ve sorumlulukları farkındalığı arasındaki ilişkinin incelenmesi amaçlanmaktadır. Yöntem: Kesitsel tipteki bu araştırma, Aralık 2024-Mart 2025 tarihleri arasında Yozgat merkezde gerçekleştirilmiş ve son bir yıl içerisinde herhangi bir sağlık kuruluşundan hizmet almış 406 birey araştırmaya dâhil edilmiştir. Araştırmada veri toplamak amacıyla “Kişisel Bilgi Formu”, “Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği” ve “Sağlık Kurumlarına Müracaat Eden Hasta Bireylerin Hak ve Sorumluluk Bilgi Düzeyi Ölçeği” kullanılmıştır. Araştırma verileri IBM SPSS 26.0 Statistics kullanılarak analiz edilmiştir. Verilerin değerlendirilmesinde sayı ve yüzdelik tanımlayıcı istatistikler, gruplar arası farklılığın belirlenmesinde ise bağımsız gruplarda t-testi ve One Way Anova testi kullanılmıştır. Ölçekler arasındaki ilişkiyi tespit etmek için Pearson korelasyon, etkiyi değerlendirmek için ise çoklu regresyon analizi uygulanmıştır. Bulgular: Korelasyon analizi incelendiğinde hasta hakkı ve hasta sorumluluğu alt boyutları ile sağlık okuryazarlığı toplam puanı ve alt boyutları arasında pozitif ve anlamlı ilişkiler tespit edilmiştir (p<0,001). Regresyon analizi sonuçlarına göre ise hasta hak ve sorumlulukları ölçek puanları, sağlık okuryazarlığı puanının %20’sini açıkladığı görülmüştür (R²=0,20; p<0,001). Sonuç: Sağlık okuryazarlığının artmasının, bireylerin sağlık sisteminde daha bilinçli davranmalarını ve hasta hakları konusunda daha farkında olmalarını sağladığını göstermektedir. Bu yönüyle sağlık okuryazarlığı, yalnızca bilgi edinme değil, aynı zamanda hak arama, sağlık hizmetlerinden yararlanma ve sorumluluklarını yerine getirme açısından da kritik bir rol oynamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• sağlık
• sağlık okuryazarlığı
• sağlık hizmeti

Investigation of the Relationship Between Health Literacy and Awareness of Patient Rights and Responsibilities of Individuals Applying to Health Institutions: The Case of Yozgat Province

Öz

Objective: This study aims to examine the relationship between the health literacy levels of individuals and their awareness of patient rights and responsibilities among those who apply to healthcare institutions Method: This cross-sectional study was conducted in the centre of Yozgat between December 2024 and March 2025 and 406 individuals who received services from any health institution in the last year were included in the study. ‘Personal Information Form’, ‘Health Literacy Scale’ and ‘Scale of Rights and Responsibilities Knowledge Level of Patients Applying to Health Institutions’ were used to collect data in the study. The research data were analysed using IBM SPSS 26.0 Statistics. Number and percentage descriptive statistics were used in the evaluation of the data, and independent groups t-test and one way anova test were used to determine the difference between groups. Pearson correlation was used to determine the relationship between the scales and multiple regression analysis was used to evaluate the effect. Results: When the correlation analysis was analysed, positive and significant relationships were found between patient rights and patient responsibility sub-dimensions and health literacy total score and sub-dimensions (p<0,001). According to the results of regression analysis, patient rights and responsibilities scale scores explained 20% of the health literacy score (R²=0,20; p<0,001). Conclusion: It has been shown that increased health literacy enables individuals to act more consciously within the healthcare system and to be more aware of their patient rights. In this regard, health literacy plays a critical role not only in accessing information but also in claiming rights, utilizing healthcare services, and fulfilling responsibilities.

Anahtar Kelimeler

• health
• health literacy
• health services

Kaynakça

1. Abel T. Health literacy builds resilience among individuals and communities. In: Kickbusch I, Pelikan KM, Apfel F, Tsouros AD, editors. Health Literacy: The solid facts. Copenhagen: World Health Organization; 2013. p. 22-5.
2. Lorcu A, Bayer E. Öğretmenlerin sağlık okuryazarlığı düzeylerinin belirlenmesi: Isparta ili örneği. Premium Sosyal Bilimler E-Dergisi. 2024;8(39):246-55.
3. Özen Ö, Yiğit P, Özçelik M. Hastane çalışanlarının sağlık okuryazarlık düzeylerinin belirlenmesi: Bir özel hastane zinciri örneği. Sağlık ve Toplum. 2024;34(1):117-25.
4. Li H, Tao S, Sun S, Xiao Y, Liu Y. The relationship between health literacy and health-related quality of life in Chinese older adults: a cross-sectional study. Front Public Health. 2024 Mar 20;12:1288906. doi:10.3389/fpubh.2024.
5. Anselmann V, Halder S, Sauer S. Nursing students’ health literacy and strategies to foster patients’ health literacy. Int J Environ Res Public Health. 2024 Aug 9;21(8):1048. doi:10.3390/ijerph21081048
6. Tanrıöver Durusu M, Yıldırım HH, Ready Demiray FN, Çakır B, Akalın E. Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Araştırması. Ankara: Sağlık-Sen Yayınları; 2014. p. 14-26.
7. Baydaş A, Çiçek T, Coşkun B. Çölyak hastalarının tüketim alışkanlıkları ile sağlık okuryazarlığı ilişkisi. Int J Soc Humanit Sci Res. 2024;11(110):1591-604.
8. Bedford G, Allen S, Slawomiriski L. From the Australian Commission on Safety and Quality in Health Care. Med J Aust. 2012 Feb 20;196(3):156. doi:10.5694/mja12.10229

9. Selçuk Tosun A, Duran B, Akgül Gündoğdu N, Lök N. Digital healthy diet and health literacy as determinants of physical activity level in adults: A descriptive correlational study. Public Health Nurs. 2024 5;42:734-43 doi:10.1111/phn.13511
10. Erdem Ö, Akgün HS. Hasta ve sağlık çalışanlarının, hasta hakları konusunda bilgi düzeyleri: Bir müdahale çalışması. Sakarya Tıp Dergisi. 2018 Sep;8(3):518-24. doi:10.31832/smj.448535
11. Öztürk Z, Ertaş Ş. Üniversite hastanesinden sağlık hizmeti talep eden bireylerin hak, sorumluluk ve bilgi düzeyinin incelenmesi. Gazi Sağlık Bilimleri Dergisi. 2022;7(2):12-28. doi:10.52881/gsbdergi.1023816
12. Ertaş H, Çiftçi Kıraç F. Hastaneye müracaat eden hastaların hasta hakları konusundaki bilgilerinin ölçülmesi. Int J Soc Humanit Sci Res. 2018;5(27):2939-45. doi:10.26450/jshsr.676
13. Korkutan M, Işık Ü. Hastaların hak ve sorumlulukları konusunda bilgi durumları: Diyarbakır örneği. Dicle Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi. 2021;11(22):281-94.
14. Eminağaoğlu BB, Şen B. Bireylerin hasta hakları ve sorumlulukları hakkındaki bilgi düzeylerinin incelenmesi. Tıbbi Sosyal Hizmet Dergisi. 2024;24:219-40.
15. Türkoğlu N, Kılıç D. Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği’nin Türkçeye Uyarlanması: Geçerlilik ve Güvenilirlik Çalışması. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi. 2021;24(1):25-33. doi:10.17049/ataunihem.662054
16. Bilgin R, Diğer H. Sağlık Kurumlarına Müracaat Eden Hasta Bireylerin Hak Ve Sorumluluk Bilgi Düzeyi Ölçeği’nin geliştirilmesi. BEÜ SBE Derg. 2019;8(2):558-70.
17. Jávorné Erdei R, Nagy M, Molnár E, Máthé RZ, Tóth-Batizán EE, Konečná M, et al. Health literacy and patient rights awareness in ethnic Hungarian mothers in Eastern Europe. Cent Eur J Public Health. 2023 Dec;31(Suppl 1):S31–9. doi:10.21101/cejph.a7894
18. Duman FN, Ozdemir A, Golbasi Z. Determining the relationship between gynecologic cancer awareness and health literacy among women of reproductive age: a descriptive study. Arch Gynecol Obstet. 2024;1-10.
19. Kılıç D, Türkoğlu N, Ata G. Relationship between health literacy and quality of life in the elderly. Halk Sağlığı Hemşireliği Dergisi. 2023;5(2):129-41. doi:10.54061/jphn.1278825
20. Acar E, Doğan N. Stigma and health literacy in individuals with COPD – A cross-sectional research. European Journal of Clinical and Experimental Medicine, 2024; 22(3): 605-612. doi: 10.15584/ejcem.2024.3.27
21. Çakmak R, Yıldırım Gürkan D. The relationship between university students’ awareness of health tourism and health literacy. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2025;27(1):407-15. doi:10.32709/akusosbil.1288675
22. Sabetsarvestani R, Köse S, Geçkil E, Canbal A. Health literacy and rational drug use attitudes in parents of children with epilepsy. Epilepsy Behav. 2024;161:110147.
23. Gül N, & Dömbekci HA. Sağlık okuryazarlığının sağlık iletişimi sorunlarına etkisi: Manisa ili için değerlendirme. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 2023;14(38):649-65.
24. Çakmak V S, Akeren Z, Sönmez Sarı E, Kalyoncuo S. The effect of health literacy level of caregivers of individuals with diabetes on care activities and supportive behaviours. J Eval Clin Pract. 2025;31(1):1–8.
25. Üstün Ö, Gökkaya E, Çelebi İ, Balcı E. Üniversite öğrencilerinin sağlık okuryazarlığı ile afet okuryazarlık düzeyleri üzerine bir araştırma. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi. 2025;28(1):1–14. doi:10.61859/hacettepesid.1515476
26. Aksoy F, Boyraz Yanık HG, Erbil N. Relationship between health literacy and knowledge about gynaecological cancer prevention of women. Int J Nurs Pract. 2025;31(1):e70000.
27. Aydın N. Sağlık kurumlarına müracaat eden bireylerin hasta hak ve sorumluluk bilgi düzeyi: Erzurum ilindeki bir devlet hastanesi örneği. İnönü Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu Dergisi. 2024;12(3):897-920. doi:10.33715/inonusaglik.1378187
28. Yavuz D, Kankan Ş, Özdemir Ş, Aslan Y. Sağlık hizmetinden faydalanan bireylerin hasta hak ve sorumlulukları bilgi düzeyinin değerlendirilmesi. J Healthc Manag Lead. 2024;(1):18-31. doi:10.35345/johmal.1431608