Ahlat’ta Sünnî Safevî Bir Şeyh: Şeyh Muhammed b. Muhammed el-Ahlâtî ve Tasavvufî Görüşleri

Yıl 2025, Sayı: 19, 253 - 280, 31.12.2025

Ferzende İdiz , Ömer Faruk Çalımlı

https://doi.org/10.46231/sufiyye.1746414

Öz

Şeyh Muhammed b. Muhammed el-Ahlâtî (ö. 831/1427), 9/15. yüzyılda Bitlis’in Ahlat ilçesinde yaşamış önemli sûfî âlimlerden biridir. Safeviyye tarîkatına mensup olan Ahlâtî, ilim ve irfan sahibi bir şahsiyet olarak çeşitli eserler kaleme almış; bu eserlerin bir kısmı günümüze kadar ulaşmıştır. Genel itibarıyla tasavvufî muhtevaya sahip olan eserlerinde özellikle cehrî zikir, mürşid–mürîd ilişkisi ve seyr u sülûk anlayışı üzerinde durulmuştur. Bununla birlikte müellifin hayatına dair kaynaklarda oldukça sınırlı bilgi yer almakta; Bağdatlı İsmail Paşa’nın Hediyyetü’l-ʿârifîn adlı eseri ile Abdulkerim Muhammed el-Müderris’in ʿUlemâʾünâ fî ḫıdmeti’l-ʿilm ve’d-dîn adlı çalışması gibi az sayıdaki kaynakta, hayatına ilişkin yalnızca kısa ve özet bilgiler bulunmaktadır. Tespit ettiğimiz eserlerinde, babası ve memleketine dair bilgiler son derece sınırlı olmakla birlikte, daha ziyade mensubu olduğu tarîkat ve tarîkat silsilesine ilişkin bilgilerin ön plana çıktığı görülmektedir. Günümüze ulaşan eserleri incelendiğinde, Ahlâtî’nin hem zâhirî hem de bâtınî ilimlerde derin bir vukufiyete sahip olduğu anlaşılmaktadır. Buna rağmen, kendisi hakkında müstakil bir akademik çalışmanın bulunmaması önemli bir eksiklik olarak değerlendirilmektedir. Bu eksikliği gidermek amacıyla ele alınan makale, ilk olma özelliğini taşımaktadır. Kaynak taraması ve metin analizi yöntemleriyle hazırlanan çalışma, Ahlâtî’nin ilmî mirasını gün yüzüne çıkarması, klasik döneme ait tasavvuf literâtürüne katkı sağlaması açısından faydalı olacağı gibi müellifle ilgili yapılacak olan daha geniş akademik çalışmalara da ışık tutacaktır. Bu makalede kısaca, Şeyh Muhammed b. Muhammed el-Ahlâtî (ö. 831/1427)’nin hayatı, eserleri, mensubu olduğu tarîkat ve günümüze ulaşan eserleri çerçevesinde bazı tasavvufî görüşleri ele alınmaktadır. Böylece, daha önce hayatı ve eserleri hakkında herhangi bir akademik çalışma yapılmamış olan bir sûfî şahsiyetin tanıtılması ve alan araştırmacılarının istifadesine sunulması amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , Ahlâtî , Safevî , Tarîkat , Zikir

A Sunni Safavid Sheikh in Ahlat: Sheikh Muhammad b. Muhammad al-Ahlati and His Sufi Views

Öz

Shaykh Muḥammad b. Muḥammad al-Ahlātī (d. 831/1427) was one of the prominent Sufi scholars who lived in Ahlat, a district of Bitlis, during the 9th/15th century. Affiliated with the Safaviyya order, al-Ahlātī was a scholar of learning and spiritual refinement who authored several works, some of which have survived to the present day. His writings, which are predominantly Sufi in content, place particular emphasis on jahrī (vocal) dhikr, the master–disciple relationship, and the understanding of sayr wa-sulūk (the spiritual path and journey). Nevertheless, the available sources provide only limited information regarding the author’s life. A small number of biographical works—such as Bağdatlı İsmail Paşa’s Hediyyetü’l-ʿĀrifīn and ʿAbd al-Karīm Muḥammad al-Mudarris’s ʿUlamāʾunā fī Khidmat al-ʿIlm wa’l-Dīn—contain merely brief references to his biography. In the works that have been identified, information concerning his father and place of origin is extremely scarce, whereas details related to the Sufi order to which he belonged and its spiritual lineage are given greater prominence. An examination of his extant writings reveals that al-Ahlātī possessed profound knowledge in both the exoteric (ẓāhirī) and esoteric (bāṭinī) sciences. Despite this, the absence of any prior academic study devoted specifically to him constitutes a significant gap in the field. The present article, undertaken to address this deficiency, represents the first scholarly study of al-Ahlātī. Employing methods of source survey and textual analysis, the study aims to bring his intellectual legacy to light and to contribute to the corpus of classical Sufi literature, while also providing a foundation for more comprehensive future research on the author. This article briefly examines the life, works, Sufi affiliation, and selected mystical views of Shaykh Muḥammad b. Muḥammad al-Ahlātī (d. 831/1427) within the framework of his extant writings. In doing so, it aims to introduce a Sufi figure who has not previously been the subject of an academic study and to make his scholarly and spiritual legacy available to researchers in the field.

Anahtar Kelimeler

Sufism , Ahlatī , Safaviyya , Tariqa , Dhikr.

Kaynakça

• Ahlâtî, Muhammed b. Muhammed. Evrâd-ı Şerîfe. İstanbul: Süleymaniye Kütühanesi, Esad Efendi, 01329-001.
• Ahlâtî, Muhammed b. Muhammed. Fethu’l-Meliki’l-kuddûs fi’l-cevâbi li esileti’l-fukarai bi’t- Tarsûs. Bursa: Bursa İnebey Kütüphanesi, Ulucami, 1699/3.
• Ahlâtî, Muhammed b. Muhammed. Mutahhirü’l-Kulûb. Bursa: Bursa İnebey Kütüphanesi, Ulucami, 1699/1.
• Ahlâtî, Muhammed b. Muhammed. Risâle fî Kelimeti’l-İhlâs. Bursa: Bursa İnebey Kütüphanesi, Ulucami, 1699/3.
• Ahlâtî, Muhammed b. Muhammed. Zikir Risâlesi. Bursa: Bursa İnebey Kütüphanesi, Ulucami, 1699/4.
• Ateş, Süleyman. “Zikir”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14 (1996), 235-244.
• Ayday, Mehmet Selim. İşârî Tefsir Geleneği Açısından Hüsâmeddîn Ali el-Bitlisî ve Câmi‘u’t- Tenzîl ve’t-Te’vîl İsimli Tefsiri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
• Badeen, Edward. Behcetu’t-tâife ve’s-savmü’l-kalb. Beyrût: Matbaatu’ş-Şirketi’l-Müttahide, 1999.
• Bağdatlı, İsmâîl Paşa. Hediyyetü’l-Ârifîn: Esmâü’l-Müellifîn ve Âsârü’l- Musannifîn. 2 Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1951.
• Bardakçı, Mehmet Necmettin. “Sûfilerin Zikir Yöntemlerinin Âdab-Erkân Bağlamında Tasavvuf Kültürüne Katkıları”. Arayışlar İnsan Bilimleri Araştırmaları 17 (2007), 15-38.
• Cürcânî, Ali b. Muhammed b. Ali. et-Ta’rîfât. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-Arabî, 1405.
• Dûskî, Hamdî Abdulmecîd-Tahsîn İbrâhîm es-Selefî. İkdu’l-cumân fî terâcîmi’l ulemâi ve’ludebâi Kürd ve’l-mensûbîne ilâ müdün ve kurâ Kurdistân. 3 Cilt. b. y.: Mektebetü’l-Asâle ve’t-Türâs, 1429.
• Fânî, Ömer. el-Hüccetü’n-Neyyire fî Beyâni’t-Tarîkati’l-Münîre. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, AY, 3808.
• İbn Hanbel, Ahmed. Müsned. 30 Cilt. b.y.: Müessesetü’r-Risâle, 1420.
• İbn Manzûr, Muhammed b. Mukrim. Lisânü’l-Arab. Beyrût: Dâru Sâdr, 1414.
• İdiz, Ferzende. İmâm Süyûtî ve Tasavvuf. İstanbul: Nizamiye Akademi Yayınları, 2019.
• İdiz, Ferzende. Ömer Fânî Efendi ve Tasavvufa Dair Üç Eseri. İstanbul: İnsan Yayınları, 2011.
• İdiz, Ferzende. “Talebesinin Gölgesinde Kalmış Önemli Bir Sûfî Şahsiyet: Ammâr Yâsir Bitlisî ve Bazı Tasavvufî Görüşleri”. Sufiyye 17 (2024), 59-90.
• İnançer, Ömer Tuğrul. “İstanbul’da Tarîkat Ayin ve Zikirleri”. Antik Çağdan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi (Din), ed. Coşkun Yılmaz. 5/316340. İstanbul: İSAM Yayınları, 2015.
• İnce, Eyüp. “Bazı Yönleriyle Tasavvufî Düşüncede Şeyh-Mürid İlişkisi”. BŞEÜ Sosyal Bilimler Dergisi 7/2 (2022), 232-240.
• Kâşânî, Abdürrezzâk. Letâifü’l-a‘lâm fî işârâti ehli’l-ihâm. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: İz yayıncılık, 2004.
• Kavak, Abdulcebbar. “Safevîlerin Şiîleştirme Siyasetinin Mağduru Olan Bir Aile: Haydarîler ve Irak’taki Faaliyetleri”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 46 (2018), 37-54.
• Kavak, Abdulcebbar. “Seyyid Mahmud Birifkani’nin Birifkan Seyyidleri Adlı Eserinde İsimleri Zikredilen Ahlatlı Sühreverdî Şeyhleri”. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 2/1 (2016), 41-55.
• Kehhâle, Ömer Rıza. Mu’cemu’l-muellifîn. 15 Cilt. Beyrût: Mektebetu’l-Musennâ, ts.
• Kelâbâzî, Muhammed. et-Taarruf li-Mezhebi Ehli’t-Tasavvuf. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1400.
• Kuşeyrî, Abdülkerîm. er-Risâle. Beyrût: Dârü’l-Hayr, 1416.
• Mutçalı, Serdar. el-Mu‘cemü’l-arabiyyü’l-hadîs: Arapça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Dağarcık Yayınları, 1995.
• Müderris, Abdulkerim Muhammed. Ulemâunâ fî hizmeti ilmi ve’d-dîn. b.y.: y.y., 1983.
• Öngören, Reşat. “Safeviyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 35/460-462. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
• Öngören, Reşat. “Safiyyüddîn-i Erdebîlî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 35/476- 478. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
• Öngören, Reşat. “Şeyh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 39/50-52. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Öngören, Reşat. “Zikir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 44/409-412. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Simnânî, Ahmed b. Muhammed Alâuddevle. Fazlu’t-tarîka. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Feyzullah Efendi, 2135.
• Simnânî, Ahmed b. Muhammed Alâüddevle. Tezkiretü’l-meşâyih. Tahran: İntişârât-ı İlmî ve Ferhengî, 1990.
• Süyûtî, Abdurrahman b. Ebûbekir. Tedrîbu’râvî fî şerhi Takrîbi’n-Nevevî. 2 Cilt. Riyâd: Mektebetü’r- Riyâdi’l-Hadîse, ts.
• Süyûtî, Abdurrahman b. Ebûbekir. Te’yîdü’l-Hakîkati’l-Aliyye ve Teşyîdü’t-Tarîki’ş-Şâzeliyye. Manisa: Manisa İl Halk Ktp, 45 Hk 1525.
• Süyûtî, Celâluddîn. Netîcetü’l-fikr fi’l-cehri bi’z-zikr. Manisa: Manisa İl Halk Ktp, Zeynelzade, 45 Ak Ze 14/10.
• Şeyho, Salih. Ulemâu’l-Kürd ve Kürdistan. Duhûk: Mektebetü’l-Hâvâr, 2012.
• Tirmizî, Muhammed b. İsâ Ebû İsâ. Sünen. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, ts.
• Uludağ, Süleyman. “Hırka”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 17/373-374. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
• Uludağ, Süleyman. “Hırka”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/373-374. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
• Uludağ, Süleyman. “Kalb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 24/229-232. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Uludağ, Süleyman. “Mârifet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 28/54-56. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Uludağ, Süleyman. “Mürid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/47-49. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2. Basım, 2016.
• Uludağ, Süleyman. “Velî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 43/25-28. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Yıkılmaz, Abdulvahit. “Molla Muhammed Said el-Amedî (Yıkılmaz) Hayatı, İlmi ve Tasavvufi Yönü”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 4 (2010), 137-155.
• Zebîdî, Muhammed b. Muhammed b. Abdürrezzâk. Tâcü’l-Arûs min Cevâhiri’l-Kâmûs. 50 Cilt. b.y: Dârü’l- Hidâye, ts.
• Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş – Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009.