Kuşeyrî’nin er-Risâle Adlı Eseri Bağlamında Tasavvuf ve Fıkıh İlişkisi

Öz

Çalışma, Abdülkerîm Kuşeyrî’nin (ö. 465/1072) er-Risâle isimli eseri bağlamında tasavvuf ve fıkıh arasındaki ilişkiyi konu edinmektedir. Her iki disiplinin kesişiminde yer alan kavramların tasavvufî bakış açısıyla yeniden değerlendirilmesi ve bu yorumların açığa çıkarılması amaçlanmaktadır. Böylece tasavvufun şer‘i hükümlerle uyumlu bir disiplin olduğunun ortaya konması hedeflenmektedir. Kuşeyrî, yaşadığı hicrî beşinci asra damgasını vuran tasavvufun öncü şahsiyetlerin başında gelmektedir. Dönemin fikrî ve siyasî çalkantıları içinde sünnî tasavvuf anlayışını savunmuş; tasavvufun meşruiyetini Kur’an ve sünnet eksenli bir yaklaşımla temellendirmeye çalışmıştır. Şerîat ve tasavvufu bütüncül bir yaklaşımla ele almış, söz konusu disiplinleri birbirini tamamlayan dinin iki ana unsuru olarak kabul etmiştir. Bu iki alan arasında kurduğu güçlü denge dolayısıyla “el-Câmi‘ü beyne’ş-şerî‘a ve’l-hakîka” unvanı ile anılmıştır. Çalışmada öncelikle Kuşeyrî’nin şerîat ve hakikat anlayışı ortaya konmuş, daha sonra semâ, sefer ve hürriyet gibi terimlerin mânevî boyutları irdelenmiştir. Tasavvufun amelî boyutunu oluşturan söz konusu kavramlar, aynı zamanda birer fıkhî mesele olduğundan tasavvuf ile fıkıh arasındaki irtibatı ortaya koymaktadır. Bu nedenle çalışmada özellikle bu üç kavram seçilmiş ve tasavvuf ile fıkıh ilişkisinin anlaşılmasında oynadıkları rol ele alınmıştır. Kuşeyrî’nin ilgili kavramları yalnızca tasavvufî birer ritüel olarak değil, aynı zamanda fıkhî açıdan da ele alması, fıkıh ile tasavvuf arasındaki güçlü bağı ortaya koymaktadır. O, tasavvufun amelî boyutunu fıkhî ölçütlerle bütünleştirerek her iki disiplin arasındaki uyumu olgunlaştırmıştır. Çalışmada ayrıca kavramların bireyde oluşturduğu derunî karşılıklar, teorik ve pratik yönleriyle değerlendirilmiş, zâhir-bâtın dengesine dayalı bütüncül bir yaklaşım benimsenmiştir. Bu çalışmada yer alan kavramlar, farklı tasavvufî kaynaklardaki kullanımlarıyla karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Makalede araştırma tekniklerinden doküman analiz yönteminden yararlanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Fıkıh
• Kuşeyrî
• er-Risâle
• Zâhir
• Bâtın.

The Relationship Between Sufism and Islamic Jurisprudence (Fiqh) in the Context of al-Qushayrī’s al-Risāla

Öz

This study examines the relationship between Sufism and Islamic jurisprudence (fiqh) through the lens of al-Risāla, a seminal work by ʿAbd al-Karīm al-Qushayrī (d. 465/1072). It is aimed to re-evaluate the concepts at the intersection of both disciplines from a Sufi perspective and to reveal these interpretations. Thus, it is aimed to demonstrate that Sufism is a discipline compatible with religious rules. Al-Qushayrī was one of the leading figures of Sufism in the fifth century AH, a period marked by intellectual and political upheaval. Within this context, he defended a Sunni understanding of Sufism and sought to establish its legitimacy through an approach grounded in the Qur’an and the Sunnah. He adopted an integrative approach to Sharīʿa and Sufism, regarding these disciplines as two complementary pillars of religion. Due to the strong balance he established between these two domains, he came to be known by the epithet al-Jāmiʿ bayna al-sharīʿa wa al-ḥaqīqa “the unifier of Sharīʿa (the outward path of divine law) and Ḥaqīqa (the inward path of spiritual realization and ultimate truth).” The study first outlines al-Qushayrī’s understanding of Sharīʿa and ḥaqīqa, then analyzes the spiritual dimensions of key terms such as samāʿ (spiritual audition leading to divine presence), safar (inner journey toward God), and ḥurriyya (liberation from the lower self). The concepts in question, which constitute the practical dimension of Sufism, are also matters of jurisprudence, thus demonstrating the connection between Sufism and fiqh. Therefore, these three concepts were specifically selected in this study and their role in understanding the relationship between Sufism and fiqh was examined. Qushayri's examination of these concepts not only as Sufi rituals but also from a jurisprudential perspective reveals the strong connection between jurisprudence and Sufism. By integrating the practical dimension of Sufism with jurisprudential criteria, he fostered harmony between the two disciplines. In this context, the bāṭin (inner, spiritual) meanings these concepts evoke within the individual are examined both theoretically and practically, through a holistic approach rooted in the balance between ẓāhir (outer, formal) and bāṭin dimensions. The concepts in this study are discussed comparatively with their use in different Sufi sources. This article utilizes document analysis, a research technique.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Fiqh
• al-Qushayrī
• al-Risâla
• Zâhir
• Bâtin.

Kaynakça

1. Abdül‘âl, Medîha Hamdî. “es-Semâ ‘inde’l-Kuşeyrî”. Mecelletü vâdî’n-Nîl li’d-dirâsâti ve’l-bühûs 9 (Ocak 2016), 49-88.
2. Abdulbâkî, Muhammed Fuâd. el-Mu‘cemü’l-Müfehres li Elfâzi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Matbaatü Dâri’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1364.
3. Abdulkadir İsa. Hakâikü ‘anı’t-Tasavvuf. Halep: Mavkiü’t-Tarîkati’ş-Şâzeliyyeti, 2001.
4. Ali b. Zeryân b. Fâris-Hasan Caferî el-Anzî. Behcetü’l-esmâ‘ fî Ahkâmi’s-semâ‘. Kuveyt: Mektebetü’lmezârâ’l- İslâmiyye, 2006.
5. Apaydın, Yunus. “Din ve Fıkıh”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 3 (2004), 27-34.
6. Arûsî, Mustafa. Netâicü’l-efkâri’l-kudsiyye fî beyâni me‘ânî şerhi’r-risâleti’l-Kuşeyriyye. thk. Abdulvâris Muhammed Ali. 4 Cilt. Lübnan: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2007.
7. Aslan, Nasi - Aydın, Mustafa Şeref. “Zâhir ve Bâtın Bağlamında Tevilin Sınırları/Fıkıh Tasavvuf İlişkisi –Taharet Örneği-”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 21/1 (2021), 381-408.
8. Âsım Efendi, Mütercim. Kâmûsü’l-Muhît Tercümesi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2013.

9. Aşkar, Mustafa. Tasavvuf Tarihi Literatürü. İstanbul: İz Yayıncılık, 2015.
10. Atar, Fahrettin. “Sefer”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/294-298. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
11. Bilâsiyûs, Esin. İbnü Arabî Hayâtühü ve Mevhebühü. trc. Abdurrahman Bedevî. Kahire: Mektebetü’l-Encilu’l-Mısrıyye, t.s.
12. Avâd, Mahmud. el-Hürriyye ‘inde’s-sûfiyye. Kahire: Câmiatü Ezher, t.s.
13. Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ankara: Otto Yayınları, 2014.
14. Ceyhan, Semih. “Semâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/455. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
15. Cürcânî, Seyyid Şerif. Mu‘cemü’t-Ta‘rîfât. thk. Muhammed Sıddık Minşâvî. Kahire: Dârü’l Fadîle, t.s.
16. Çağrıcı, Mustafa. “Hürriyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/502. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
17. Çubukçu, İbrahim Agâh. İslâm Düşüncesi Hakkında Araştırmalar. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1972.
18. Fetâvâyi Hindiyye (El-Âlemgîriyye). trc. Mustafa Efe. 16 Cilt. Ankara: Akçağ Yayınları, 1986.
19. Haddâd, Habîb Abdullah b. Alevî el-Hadramî eş-Şâfiî. İthâfü’s-Sâil bi Cevâbi’l-Mesâil. b.y.: Dâru’l-hâvî, 1993.
20. Dağcı, Şamil. “Temel Hak ve Hürriyetlerin Korunması”. Uluslararası Avrupa Birliği Şûrası Tebliğ ve Müzakereleri. 2/96-111. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2000.
21. Diyanet İşleri Başkanlığı. Kur’ân-ı Kerîm Meali. Erişim 16 Aralık 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr
22. Dokgöz, Derviş. “Fıkıh-Tasavvuf İlişkisi Üzerine Günümüzde Yapılan Akademik Çalışmalara Genel Bir Bakış”. Social Sciences Studies Journal 95 (2022), 576-584.
23. Dursun, Akif. Tasavvuf Fıkıh İlişkisi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
24. İzmîrî, Muhammed. Hâşiyetü’l-İzmîrî Alâ Mir’âti’l-Usûl. 2 Cilt. b.y.: y.y. t.s.
25. Gazzâlî, Ebû Hâmid. el-Münkız mine’d-dalâl ve’l-müfsıḥ ʿani’l-ahvâl ve’l-mûsıl ilâ zi’l-ʿizzeti ve’l-celâl. thk. Muhammed Muhammed Ebû Leylâ. Washington: Neşrü Cem‘iyyeti’l-Behs Fî’l-Kıyemi ve’l-Felsefe, 2001.
26. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. İhyâü ‘Ulûmi’d Dîn. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Minhâc, 2011.
27. Hatîb, Huriyye Yunus. el-İslâm ve Mefhûmü’l-hürriyye. Kıbrıs: Dârü’l-Mültekâ, 1993.
28. Hattâr, Yusuf Muhammed. el-Mevsû‘atü’l-Yûsûfîyye fî Beyâni Edilleti’s-Sûfiyye. b.y.: Dârü’t-Takvâ, t.s.
29. Hıfnî, Abdülmün‘im. Mu‘cemü Mustalâhâti’s-Sûfiyye. Beyrut: Dârü’l-Meysera, 1987.
30. Hücvîrî, Ebü’l-Hasan Alî b. Osmân b. Ebî Alî el-Cüllâbî. Keşfü’l-Mahcûb. haz. Abdulhâdî Kındîl. Kahire: el-Meclisu’l-‘alâ li’s-sekâfe, 2007.
31. İbn Abidîn, Muhammed Emîn. Reddü’l-Muhtâr ‘Ale’d-Dürri’l-Muhtâr Şerhü Tenvîri’l-Ebsâr. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2003.
32. İbn Arabî, Muhammed b. Ali b. Muhammed el-Hatimi. el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye. thk. Ahmed Şemsüddin. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1999.
33. İbn Haldûn. Tasavvufun Mahiyeti: Şifâü’s-Sâil. haz. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1977.
34. İbn Haldûn. el-Mukaddime. thk. Abdullah Muhammed Dervîş. Dımaşk: Mektebetü’l Hidâye, 2004.
35. İbn Manzûr, Ebu’l Fazl Muhammed b. Mükerrem b. Ali el-Ensârî. Lisânü’l-Arab. thk. Abdullah Ali Kebîr vd. Kahire: Dârü’l-Maârif, 1119.
36. İbn Teymiyye, Ahmed b. Abdülhalim b. Abdusselam. Câmiʿu’l-mesâil. thk. Muhammed Uzeyr Şems. 9 Cilt. Beyrut: Dârü İbn Hazm, 2019.
37. Kahraman, Abdullah. “Yunus Emre Dîvân’ında Şerîat, Tarîkat, Hakîkat ve Marifet (Dört Kapı)”. Kocaeli İlahiyat Dergisi 1/1 (Mayıs 2017), 1-18.
38. Kahtânî, Said b. Ali b. Vehf. Salâtü’l-müsâfir: Mafhûm ve Envâ‘ ve Âdâb ve Derecât ve Ehkâm fî Dav’i’l-Kitâbi ve’sünne. Riyad: Matbaatü Sefîr, t.s.
39. Kartal, Abdullah. Kuşeyrî’de Bir Bilgi Sistemi Olarak Tasavvuf. Bursa: Bursa Kültür Sanat ve Turizm Vakfı Yayınları, 2004.
40. Kelâbâzî, Ebubekir Muhammed b. İshâk el-Buhârî. Kitâbü’t-Ta‘arruf li Mezhebi Ehli’t-Tasavvuf. Kahire: Mektebetü’l Hâncî, 1994.
41. Köksal, İsmail. “Fıkıh ve Tasavvuf İlişkisi”. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 1/2 (1999), 83-104.
42. Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. er-Risâletü’l-Kuşeyriyye. thk. Halil Mansûr. Beyrut: Dârü’lkütübi’l- ilmiyye, 2001.
43. Kuşeyrî, Abdülkerim b. Hevâzin b. Abdülmelik. Letâifü’l-İşârât. thk. Abdüllatif Hasan Abdurrahman. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2007.
44. Kuşeyrî, er-Risâle. haz. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1978.
45. Kûyâtî, Mahmud Mûrî. Ârâu’l-Kuşeyrî el-Kelâmiyye ve’s-sûfiyye. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 2009.
46. Koca, Ferhat. “Osmanlılar Dönemi Fıkıh - Tasavvuf İlişkisi: Fakılar İle Sofular Mücadelesinin Tarihi Serüveni”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (Haziran 2002), 73-131.
47. Mahmud b. Ahmed b. Abdülaziz. el-Muhîtü’l-Burhânî fî Fıkhi’n-Nu‘mânî Fıkhü’l-İmâm Ebî Hanîfe. thk. Abdülkerîm Sâmî. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-İlmiyye, 2004.
48. Massıgnon, Louıs. Doğuş Devrinde İslâm Tasavvufu. trc. Mehmed Ali Aynî. İstanbul: Ataç Yayınları, 2020.
49. Mecdî, Muhammed İbrahim. el-Hürriyye ‘inde İbn Arabî. Kahire: Mektebetü’s-sekâfeti’ddîniyye, 2004.
50. Mergînânî, Alî b. Ebî Bekir. el-Hidâye fî Şerhi Bidâyeti’l-mübdetedî. thk. Talâl Yusuf. 7 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, t.s.
51. Mısrî, Süleyman b. Ömer b. Mansûr eş-Şâfiî. Hâşiyetü’l-Cemel ‘alâ Şerhi’l-Minhâc. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1996.
52. Nebhan, M. Faruk. “İslâm Hukukunda Temel Hak ve Hürriyetler”. İslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi 7/1 (1978), 275-287.
53. Ögke, Ahmet. “İzz b. Abdisselam’da Fıkıh-Tasavvuf İlişkisi”. Dini Araştırmalar Dergisi 6/18 (2003), 183-199.
54. Ömer Abdullah Abdurrahim. “Kuşeyrî ve menhecühü fî’t-terbiyeti’d-de‘aviyye”. Mecelletü Külliyeti’t-terbeviyye 3/162 (Ocak 2015), 315-348.
55. Öngören, Reşat. “Osmanlılar Döneminde Semâ ve Devrân Tartışmaları”. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 11/ 25 (2010), 123- 132.
56. Öngören, Reşat. Osmanlılarda Tasavvuf Anadolu’da Sûfîler, Devlet ve Ulemâ. İstanbul: İz Yayıncılık, 2003.
57. Özköse, Kadir. “Abulkerim el-Kuşeyrî er-Risâle”. Tasavvuf Klasikleri. ed. Ethem Cebecioğlu. İstanbul: Erkam Matbaacılık, 2010.
58. Sarmını, Mohamad Anas. “İtticâhâtü’l-ulemâ fî’t-teâmuli me‘a mesâili’s-semâ fî’l-ezmineti’lklâsikiyye ve’l-muâsara”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 32 (2018), 343-366.
59. Seffârînî, Muhammed b. Ahmed b. Sâlim. Gizâü’l-elbâb fî şerhi manzûmeti’l-âdâb. 2 Cilt. b.y.: Müessesetü Kurtuba, 1993.
60. Serahsî, Şemsüddîn. Kitâbü’l-mebsût. 31 Cilt. Beyrut: Dârü’l-ma‘rife, 1989.
61. Sirhindî, İmâm Rabbânî Ahmed Faruk. Mektûbât. İstanbul: İhlâs Vakfı Yayınları, 2002.
62. Sühreverdî, Şihâbuddîn Ebu Hafs Ömer. Avârifü’l-Me‘ârif. thk. Abdulhalim Mahmud - Mahmud b. Şerîf. Kahire: Darü’l-Me‘ârif, t.s.
63. Süsleyici, Fatih. Fatih Dönemi Tarikat-Devlet İlişkileri. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2024.
64. Şa‘rânî, Abdulvehhâb. Letâʾifü’l-minen ve’l-ahlâḳ fî beyâni vücûbi’t-tehaddüss bi-niʿmeti’llâhi ʿale’l-itlâḳ (el-Minenü’l-kübrâ). thk. Ahmed İzz. Suriye: Dârü’t-takvâ, 2004.
65. Şâfiî, Ebû Abdillah Muhammed b. İdris. Dîvânü’l-İmâmi’ş-Şâfiî. thk. Ömer Tabbâ‘. Beyrut: Dârü’l-Erkam, 1995.
66. Şirbînî, Şemsuddin Muhammed b. Hatîb. Muğnî’l-Muhtâc ilâ Ma‘rifeti Meânî Elfâzi’l-Minhâc. thk. Muhammed Halîl Ayıntâbî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 1997.
67. Şirbînî, Muhammed el-Hatîb. Buceyrimî Ale’l-Hatîb. Beyrut: Dâru’l-fikr, 1998.
68. Tahânevî, Muhammed Ali. Mevsû‘atü Keşşâfi İstalahâti’l-Funûn ve’l-‘Ulûm. thk. Ali Dahrûc. Beyrut: Mektebetü’l-Lübnan, 1996.
69. Teftâzânî, İmâm Sadeddîn Mesud b. Ömer. et-Tevdîh Mae’t-Telvîh li Metni’t-Tankîh fî Usûli’l- Fıkhi. Karaçi: Kadîmi Kütüphâne, t.s.
70. Tozlu, İbrahim. “Kuşeyrî’nin Sünnet Müdâfaası”. Kocaeli İlahiyat Dergisi 3/1 ( Haziran 2019), 101-122.
71. Tûsî, Ebû Nasr es-Serrâc. el-Lüma‘. thk. Abdulhalim Mahmud. Mısır: Darü’l-kütübi’l-hadîse, 1960.
72. Türcan, Talip. “Şerîat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/571. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
73. Ukkâş, Hüseyin Ali. “Alakatü’t-Tevâzuni ve’t-Tekâmüli Beyne’l-Fıkhi ve’t-Tasavvuf”. Mecelletü Usûli’d-Dîn 1 (Aralık 2016), 28-40.
74. Uludağ, Süleyman. İslâm Açısından Mûsikî ve Semâ. Bursa: Uludağ Yayınları, 1976.
75. Uludağ, Süleyman. “er Risâle”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 35/122. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
76. Uludağ, Süleyman. İslâm Düşüncesinin Yapısı. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2016.
77. Ulupınar, Hamide. Kuzey Afrika Tasavvuf Düşüncesinde Semâ. Bilimname 34 (Kasım 2017), 227-246.
78. Veledü’l-Emîn, Muhammed Sâlim. “el-Alâkatü Beyne’l-Fıkhi ve’t-Tasavvuf ”. Mecelletü’l-Câmiati’l- Esmeriyye 6 (Aralık 2006), 392-410.
79. Yemenî, Yahya b. Ebi’l-Hayr eş-Şâfiî. el-Beyân fî Mezhebi’l-İmâmi’ş-Şâfiî. thk. Kasım Muhammed en-Nûrî. 12 Cilt. Cidde: Dârü’l-Minhâc, 2000.
80. Yıldız, Hakkı Dursun. “Abbasi Hilafetinin Zayıflaması ve Yıkılışı”. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi. ed. Kenan Seyithanoğlu. 3/327-329. İstanbul: Çağ Yayınları, 1986.
81. Yılmaz, Hasan Kâmil. Tasavvuf Meseleleri. İstanbul: Erkam Yayınları, 2016.
82. Zerrûk, Ahmed b. Ahmed b. Muhammed b. İsa. Kavâ‘idü’t-tasavvuf. thk. Abdulmecid Hayâlî. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2005.
83. Zühaylî, Vehbe. el-Fıkhü’l-İslâmî ve Edilletühü. 8 Cilt. Dımaşk: Dârü’l-fikr, 1985.