Modernite Eleştirisi ve Anlam Krizi ile Başa Çıkmada İslâm Mâneviyatı: Gai Eaton Örneği

Yıl 2025, Sayı: 19, 131 - 168, 31.12.2025

İsa Yalçın , Hamdullah Arvas

https://doi.org/10.46231/sufiyye.1777646

Öz

Bu çalışma, modern çağın insanlık üzerinde meydana getirdiği epistemolojik ve ontolojik krizlere karşı Charles Le Gai Eaton’un (Hasan Abdülhakîm) yaptığı değerlendirmeleri ve teklif ettiği çözüm önerilerini tasavvufî bağlamda incelemeyi amaçlamaktadır. Günümüzde yapılan araştırmalarda modernitenin sekülerleşme, pozitivizm ve bireycilik ekseninde insanların hakikat algısını bozduğu, insanı metafizik köklerinden ve kadim mânevî geleneklerden kopardığı, böylece onları anlam ve değer krizlerine sürüklediği tezi kabul görmüştür. Söz konusu anlam ve değer krizleri esas alındığında çalışmanın temel problemi, modern insanın varoluşsal sorulara tatmin edici cevaplar bulamaması ve bunun neticesinde bireysel ve toplumsal düzlemde yaşadığı mânevî ve ahlâkî savrulmanın nasıl giderilebileceği sorusudur. Bu bağlamda araştırma, Gai Eaton’un modernite eleştirisini ve İslâm’ın mânevî mirasını merkeze alarak insanlığın anlam krizi karşısında teklif ettiği çözüm yollarını konu edinmektedir. Çalışmada doküman analiz yöntemi kullanılmış; İslâm felsefesi, kelâmı ve tasavvufunun referansları göz önünde bulundurulmuştur. Kadim felsefî ve dinî birikimleri referans alan Gai Eaton’un eserleri, konuşmaları ve mülakatları bağlamında, onun modernite eleştirisi ve anlam krizi tasvirleri ortaya konulmuştur. Eaton’un nazarında modern çağ sıradan bir dönem değil, insanlığın tarihî köklerinden koptuğu ve anlam dünyasının çöktüğü anormal bir dönemdir. Ona göre bu durumun açık sebebi olan modernite, bireyi yalnızca maddî değerler ve göreceli normlara mahkûm etmemiş, metafizik gerçeklikten ve kutsalı düşünmekten de uzaklaştırmıştır. Bu durum bireyi kendi varlığından, evren ve mutlak hakikat üzerine çok boyutlu düşünmekten alıkoymuş, insanlığın anlam ve değer krizini ağırlaştırmıştır. Eaton, bu sorunun çözümü için insanın geleneksel mânevî miras ve ilâhî düzenle yeniden bağ kurması gerektiğini ileri sürmüş, mutahabını insan, evren ve Kur‘ân üzerinde düşünmeye davet etmiştir. Bu bağlamda Eaton’un görüşleri, moderniteye karşı bir duruş sergilemenin yanı sıra insanın hakikatle yeniden buluşmasını hedefleyen bir uyanış çağrısıdır.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , Kelâm , Modernite Eleştirisi , Anlam Krizi , Geleneksel Mânevî Miras , Gai Eaton.

Islamic Spirituality in Coping with Modernity Criticism and the Crisis of Meaning: The Case of Gai Eaton

Öz

This study aims to examine Charles Le Gai Eaton’s (Hasan ‘Abd al-Hakim) assessments and proposed solutions to the epistemological and ontological crises that the modern age has brought about for humanity within a Sufi context. Contemporary research generally accepts the thesis that modernity, centred on secularisation, positivism and individualism, has distorted people’s perception of truth, severed them from their metaphysical roots and ancient spiritual traditions, and thus led them into crises of meaning and value. Given these crises of meaning and values, the fundamental problem addressed in this study is the inability of modern humans to find satisfactory answers to existential questions and, consequently, how to remedy the spiritual and moral turmoil experienced on an individual and societal level. In this context, the research focuses on Gai Eaton’s critique of modernity and Islam’s spiritual heritage, examining the solutions he proposes in the face of humanity’s crisis of meaning. The study employed document analysis; references to Islamic philosophy, Islamic Theology and Sufism were taken into consideration. Drawing on ancient philosophical and religious traditions, Gai Eaton’s works, speeches, and interviews reveal his critique of modernity and depictions of the crisis of meaning. In Eaton’s view, the modern era is not an ordinary period but an abnormal one in which humanity has severed its historical roots and the world of meaning has collapsed. According to him, modernity, the obvious cause of this situation, has not only condemned the individual to material values and relative norms, but has also distanced them from metaphysical reality and from thinking about the sacred. This situation has prevented the individual from thinking multidimensionally about their own existence, the universe and absolute truth, and has exacerbated humanity’s crisis of meaning and values. Eaton argues that the solution to this problem lies in the individual reconnecting with the traditional spiritual heritage and divine order, inviting his interlocutor to reflect on humanity, the universe, and the Qur‘an. In this context, Eaton’s views represent not only a stance against modernity but also a call for awakening aimed at reuniting humanity with truth.

Anahtar Kelimeler

Sufism , Islamic Theology , Critique of Modernity , Crisis of Meaning , Traditional Spiritual Heritage , Gai Eaton.

Kaynakça

• Aclûnî, İsmâil b. Muhammed. Keşfü’l-hafâ ve müzîlü’l-ilbâs ammâ iştehere mine’l-ehâdîs alâ elsineti’n-nâs. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Kudsî, ts.
• Backer, Kristiane. “Tribute to the British Muslim Gai Eaton: Glamour and Humility”. Erişim 17 Mayıs 2025. https://qantara.de/en/article/tribute-british-muslim-gai-eaton-glamour-and-humility
• Baudrillard, Jean. Simularklar ve Simulasyon. çev. Oğuz Adanır. Ankara: Doğu-Batı Yayınları, 2024.
• Bauman, Zygmunt. Akışkan Modernite. çev. Sinan Okan Çavuş. İstanbul: Can Yayınları, 2019.
• Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail. el-Câmiu’s-Sahîh. thk. Mustafa Dîb el-Buğâ. 7 Cilt. Dımeşk-Beyrût: Dâru İbn Kesîr, 1993.
• “Charles Le Gai Eaton, Former British Diplomat”. Erişim 26 Nisan 2025. https://www.islamreligion.com/article/pdf/166
• Çolak, İbrahim. Gai Eaton Düşüncesinde Gelenek ve Modernite Bağlamında Din ve İnsan. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
• Eaton, Gai. A Bad Beginning and the Path to Islam. Cambridge: Archetype, 2010.
• Eaton, Gai. Beşerin Kumdan Kaleleri. çev. Selahattin Ayaz. İstanbul: Pınar Yayınları, 2000.
• Eaton, Gai. “Gelenek ve İnsan Toplumu”. çev. Süleyman Erol Gündüz. Kutsalın Peşinde: Geleneğin Işında Modern Dünya. ed. Seyyid Hüseyin Nasr - Katherine O’Brien. 37-56. İstanbul: İnsan Yayınları, 1995.
• Eaton, Gai. Islam and the Destiny of Man. Albany, New York: State University of New York Press, 1985.
• Eaton, Gai. İslâm ve İnsanlığın Kaderi. çev. İhsan Durdu. İstanbul: İnsan Yayınları, 1992.
• Eaton, Gai. King of the Castle: Choice and Responsibility in the Modern World. London: The Bodley Head, 1977.
• Eaton, Gai. “Knowledge and its Counterfeits”. Science and the Myth of Progress. ed. Mehrdad M. Zarandi. 189-211. Bloomington, Indiana: World Wisdom, 2003.
• Eaton, Gai. “Light from the center”. The Inner Journey: Views from the Islamic Tradition. ed. William C. Chittick. 56-61. Sandpoint: Morning Light Press, 2007.
• Eaton, Gai. “Perfecting the Mirror”. The Inner Journey: Views from the Islamic Tradition. ed. William C. Chittick. 191-198. Sandpoint: Morning Light Press, 2007.
• Eaton, Gai. Reflections. Cambridge: The Islamic Texts Society, 2012.
• Eaton, Gai. Remembering God: Reflections on Islam. Cambridge: The Islamic Texts Society, 2000.
• Eaton, Gai. Tanrı’yı Hatırlamak: İslâm Üzerine Düşünceler. çev. Salime Leyla Gürkan. İstanbul: İnsan Yayınları, 2015.
• Eaton, Gai. The Concept of God in Islam. b.y.: The Islamic Foundation The New Muslims Project, 2004.
• Eaton, Gai. “The Concept of Justice in Islam”. The Book Foundation. Erişim 05 Mayıs 2025. https://thebook.org/resource/aoi4.html
• Eaton, Gai. “The Earth’s Complaint”. The Essential Sophia: The Journal of Traditional Studies. ed. Seyyed Hossein Nasr - Katherine O’Brien. 233-243. United States: World Wisdom, 2006.
• Eaton, Gai. “The Hajj”. The Inner Journey: Views from the Islamic Tradition. ed. William C. Chittick. 10-18. Sandpoint: Morning Light Press, 2007.
• Eaton, Gai. “The Revolving Wall”. The Inner Journey: Views from the Islamic Tradition. ed. William C. Chittick. 29-34. Sandpoint: Morning Light Press, 2007.
• Eaton, Gai. The Richest Vein: Eastern Tradition and Modern Thought. London: Faber and Faber, 1949.
• Eaton, Gai. “Tradition and Human Society”. Quest of the Sacred: The Modern World in the Light of Tradition. ed. Seyyed Hossein Nasr - Katherine O’Brien. 29-44. Oakton: The Foundation for Traditional Studies, 1993.
• Eaton, Gai. “What We Are and Where We Are”. Studies in Comparative Religion 8/3 (Summer 1974), 1-25.
• Grube, G.M.A. - Reeve, rev. C.D.C. “Republic”. Plato: Complete Works. ed. John M. Cooper. 971-1223. Indianapolis/Cambridge: Hackett Publishing Company, 1997.
• Guénon, René. Modern Dünyanın Bunalımı. çev. Mahmut Kanık. İstanbul: Verka Yayınları, 1999.
• Gürkan, Salime Leyla. “Eaton, Charles le Gai”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. EK-1/359-360. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
• Gürkan, Salime Leyla. “Vefeyât: Hasan Charles Le Gai Eaton (1921-2010)”. İslâm Araştırmaları Dergisi 28 (2012), 175-177.
• Heidegger, Martin. “The Question Concerning Technology”. çev. William Lovitt. The Question Concerning Technology and Other Essays. 3-35. New York: Garland Publishing Inc., 1977.
• Hellyer, HA. Remembering an eloquent voice for Islam. IslamiCity (12 Mart 2010). https://www.islamicity.org/3781/remembering-an-eloquent-voice-for-islam/
• Ibrahimi, Nexhat. “Charles Le Gai Eaton apo Hassan Abdulhakim, filozof modern mysliman i lënë në harresë”. Dituria Islame: Revistë Mujore Fetare, Shkencore E Kulturore 33/151 (2020), 13-14.
• Jawad, Haifaa. “Post-World War II Case Studies: Case Study II-Gai Eaton or Hasan Abdal Hakim”. Towards Building a British Islam New Muslims’ Perspectives. 101-113. London: Bloomsbury, 2012.
• Kazemi, Reza Shah. “Charles Le Gai Eaton obituary”. The Guardian (19 Nisan 2010).
• https://www.theguardian.com/world/2010/apr/19/charles-le-gai-eaton-obituary
• Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2011.
• Müslim b. el-Haccac, Ebü’l-Hüseyin. Sahîhu Müslim. thk. Nazar Muhammed Farayâbî. Riyad: Dâru Tayyibe, 2006.
• Nash, Geoffrey P. Marmaduke Pickthall: Islam and the Modern World. Leiden–Boston: Brill, 2017.
• Nasr, Seyyid Hüseyin. Bilgi ve Kutsal. çev. Yusuf Yazar. İstanbul: İz Yayıncılık, 2022.
• Öztürk, Esma. “Maneviyatın Yol Haritası: Gai Eaton’ın İslâm ve Tasavvuf Yorumu”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 27/27 (Haziran 2025), 87-116. https://doi.org/10.51553/bozifder.1635899
• Schmitt, Carl. Siyasal İlahiyat: Egemenlik Kuramı Üzerine Dört Terim. çev. Emre Zeybekoğlu. İstanbul: Dost Yayınları, 2005.
• Schuon, Frithjof. Dinlerin Aşkın Birliği. çev. Yavuz Keskin. İstanbul: Ruh ve Madde Yayınları, 1992.
• “Summary of Gai Eaton’s King of the Castle Chapter 5, Man as Viceroy”. Erişim 03 Mart 2025. https://praguecircle.wordpress.com/2021/06/03/summary-of-gai-eatons-king-of-the-castlechapter-5-man-as-viceroy/
• Taylor, Charles. A Secular Age. Cambridge: Harvard University Press, 2007.
• The National. “Remembering the UK’s eloquent voice for Islam”. Erişim 03 Mart 2025. https://www.thenationalnews.com/uae/remembering-the-uk-s-eloquent-voice-for-islam-1.483656
• Zerkeşî, Muhammed b. Abdullah. et-Tezkire fi’l-ehâdisi’l-müştehire. thk. Mustafa Abdulkadir Atâ. Beyrût: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1406.