Benliğin Katmanlarında Yolculuk: Nefs-i Emmâre ile Güdüsel Merkezin Karşılaştırılması

Yıl 2025, Sayı: 19, 35 - 68, 31.12.2025

Sevim Yılmaz

https://doi.org/10.46231/sufiyye.1780441

Öz

Bu makale, İslâm tasavvufundaki nefs-i emmâre ile G. I. Gurdjieff’in Dördüncü Yol öğretisindeki güdüsel merkez kavramlarını karşılaştırmalı bir okuma çerçevesinde incelemektedir. Öncelikle iki geleneğin insanın ilkel ve otomatik eğilimlerini kavramsallaştırma biçimleri ele alınmakta; ardından bu eğilimlerle baş etme yolları ve dönüşümün nihai yönü bakımından ayrışmaları tartışılmaktadır.
Tasavvuf geleneğinde nefs-i emmâre, ahlâkî sorumluluk yüklenen ve arındırılması gereken bir mertebe olarak tanımlanır. Bu mertebenin aşılması, riyazet, zikir, murâkabe ve mürşid rehberliği gibi yöntemlerle mümkün görülür. Dördüncü Yol anlayışında ise güdüsel merkez, bedensel ve otomatik işlevlerin nötr odağıdır. Burada amaç, merkezin bastırılması değil; öz-gözlem ve “kendini hatırlama” pratikleriyle doğru konumuna yerleştirilmesidir.
Bu yönüyle iki yaklaşım, yüzeyde ortak bir “otomatiklikten uyanış” temasını paylaşsa da dil, maksat ve nihai hedef bakımından ayrışır. Dördüncü Yol, sahte benliklerin pasifize edilmesi yoluyla kişiliğin mekanikliğinin kırılması ile bireyin "gerçek benliğini" veya "özünü" keşfetmesi ve geliştirmesine yönelirken tasavvuf, fenâ-bekâ çizgisinde benliğin ilâhî hakikatte fânî oluşunu esas alır.
Bu çalışmada, metin-merkezli ve karşılaştırmalı-kavramsal bir çözümleme yoluyla erken ve klasik dönem sûfî kaynakları, Dördüncü Yol literatürünün temel metinleriyle birlikte ele alınmaktadır. Bulgular, her iki yaklaşımın otomatiklik, dürtüsellik ve bilinç dağınıklığını başlangıç sorunu olarak teşhis ettiğini; dönüşüm araçlarının farklı teorik dayanaklara yaslandığını ve nihai hedeflerin Dördüncü Yol’da ‘gerçek benliğin olgunlaşması’, tasavvufta ise ‘benlikten geçiş (fenâ/bekâ)’ olarak ayrıştığını ortaya koymaktadır.
Son kısımda her yol kendi bağlamında ele alınır; tasavvufun ahlâk ve tezkiyeyi önceleyen terbiyesi, Dördüncü Yol’un öz-gözlem ve “kendini hatırlama” çalışmalarıyla yan yana getirilir. Bu yaklaşım, ruhsal olgunlaşmaya dair ortak ve ayrışan yönleri görünür kılar; bugünün arayışları için dengeli bir bakış sunar.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , Nefs-i Emmâre , Güdüsel Merkez , Dördüncü Yol , Kendini Hatırlama , Ruhsal Tekâmül

Etik Beyan

Bu çalışma, bilimsel araştırma ve yayın etiği ilkelerine uygun olarak hazırlanmıştır. Makalenin özgün olduğu, intihal veya başka tür etik ihlâl içermediği, tüm atıfların usulünce verildiği beyan olunur. Çalışma insan/deney hayvanı üzerinde bir uygulama içermemektedir; bu nedenle etik kurul onayı gerektirmemektedir. Çıkar çatışması bulunmamaktadır. Yapay zekâ araçlarından yalnızca dil ve üslup düzeltmesi (tashih) amacıyla yararlanılmış; içerik üretimi, argümantasyon ve kaynak seçimi tamamen yazar tarafından gerçekleştirilmiştir. Makaledeki tüm görüş, yorum ve olası hataların tam sorumluluğu yazara aittir.

Journey through the Layers of the Self: A Comparative Reading of Nafs al-Ammāra and the Instinctive Center

Öz

This article examines nafs al-ammāra in Islamic Sufism and the “instinctive center” in G. I. Gurdjieff’s Fourth Way teaching within a framework of comparative textual analysis. It first explores how the two traditions conceptualize human primal and automatic tendencies, and then discusses their respective methods of working with these tendencies as well as the divergent orientations of transformation.

In the Sufi tradition, nafs al-ammāra is defined as a level burdened with moral responsibility and in need of purification. Its transcendence is pursued through practices such as ascetic discipline (riyāḍa), remembrance (dhikr), meditation (murāqaba), and the guidance of a spiritual master (murshid). In the Fourth Way, by contrast, the instinctive center is regarded as the neutral locus of bodily and automatic functions. The aim here is not its repression, but rather its proper integration through self-observation and self-remembering.

Thus, while both traditions share on the surface a theme of “awakening from automaticity,” they diverge in language, purpose, and ultimate aim: the Fourth Way is directed toward the construction of a permanent self and continuous awareness, whereas Sufism emphasizes the annihilation (fanāʾ) and subsistence (baqāʾ) of the self in the Divine Reality.

Employing a text-centered and comparative-conceptual method, this study reads early and classical Sufi sources alongside foundational texts of the Fourth Way. The findings indicate that both traditions diagnose automaticity, impulsiveness, and the dispersion of consciousness as the initial human predicament; that their transformative means are grounded in different theoretical premises; and that their ultimate aims diverge between the “maturation of the self” (Fourth Way) and the “transcendence of the self” (fanāʾ/baqāʾ, Sufism).

The conclusion emphasizes that the two paths should not be conflated, yet a careful comparison highlights how the Sufi vision of moral purification and the Fourth Way’s emphasis on self-observation and self-remembering may illuminate one another. In this way, the study clarifies both the common ground and the lines of divergence in discourses on spiritual development, offering a balanced perspective for contemporary inquiry.

Anahtar Kelimeler

Sufism , Nafs al-Ammāra , Instinctive Center , Fourth Way , Self-Remembering , Spiritual Development

Kaynakça

• Buhârî, Muhammed b. İsmâil. el-Câmiʿu’s-Sahîh. İstanbul: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, ts.
• Collin, Rodney. The Theory of Celestial Influence. London: Vincent Stuart, 1954.
• Cürcânî, Ali b. Muhammed. et-Taʿrîfât. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1983.
• Diyanet İşleri Başkanlığı. Kur’ân-ı Kerîm Meali. Erişim 16 Aralık 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr
• Gazzâlî, Ebû Hâmid. İhyâʾ ʿulûmi’d-dîn. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-maʿrifa, ts.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid. Mişkâtü’l-envâr: Varlık, Bilgi, Hakikat. çev. Mahmut Kaya. İstanbul: Klasik Yayınları, 2016.
• Geylânî, Abdülkadir. el-Fethu’r-Rabbânî. çev. Abdulkadir Akçiçek. İstanbul: Bedir Yayınevi, 1974.
• Gölpınarlı, Abdülbâki. Yunus Emre: Hayatı ve Bütün Şiirleri. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2006.
• Gurdjieff, G. I. Life Is Real Only Then, When ‘I Am’. New York: Triangle Editions, 1975.
• Gurdjieff, G. I. Meetings with Remarkable Men. New York: E. P. Dutton, 1963.
• Gurdjieff, G. I. Views from the Real World: Early Talks in Moscow, Essentuki, Tiflis, Berlin, London, Paris, New York and Chicago. New York: E. P. Dutton, 1973.
• Hücvîrî, Ali b. Osman. Keşfü’l-Mahcûb: Hakikat Bilgisi. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1996.
• İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. Fusûsu’l-Hikem. çev. ve şerh: Ekrem Demirli. İstanbul: Kabalcı, 2006.
• İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. Fütûhât-ı Mekkiyye. çev. Ekrem Demirli. 18 Cilt. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2007.
• İsfahânî, Ebû Nuʿaym el-. Ḥilyetü’l-evliyâʾ ve ṭabaḳātü’l-aṣfiyâʾ. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-fikr, 1417/1997.
• Kabat-Zinn, Jon. Full Catastrophe Living. New York: Delacorte Press, 1990.
• Kuşeyrî, Abdülkerîm. er-Risâle el-Kuşeyriyye fî ʿilmi’t-taṣavvuf. thk. Ahmed Hâşim es-Sülemî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 5. Basım, 2013.
• Levine, Peter A. In an Unspoken Voice: How the Body Releases Trauma and Restores Goodness. Berkeley: North Atlantic Books, 2010.
• Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî. Mesnevî. çev. Tahirü’l-Mevlevî. haz. Recep Kibar - Abdülkadir Sarıkamış. İstanbul: Kırkambar Kitaplığı/İz Yayınları, 2013.
• Mekkî, Ebû Tâlib. Kūtü’l-ḳulûb fî muʿāmelati’l-maḥbûb. thk. Âsım İbrahim el-Keyyâlî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2005.
• Moore, James. Gurdjieff: The Anatomy of a Myth. Shaftesbury: Element Books, 1991.
• Muhâsibî, Hâris. er-Riʿâye li-ḥukūḳillâh. thk. Abdülkādir Ahmed Atâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’lİlmiyye, 4. Basım, 2010.
• Müslim b. el-Haccâc, Ebû’l-Hüseyin. Sahîhu Müslim. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1987.
• Nicoll, Maurice. Psychological Commentaries on the Teaching of Gurdjieff and Ouspensky. 5 Cilt. London: Vincent Stuart, 1952.
• Ouspensky, P. D. In Search of the Miraculous: Fragments of an Unknown Teaching. New York: Harcourt, Brace and Company, 1949.
• Patterson, William Patrick. Taking with the Left Hand: Enneagram Craze, People of the Bookmark, & the Mouravieff “Phenomenon”. Fairfax, CA: Arete Communications, 1998.
• Porges, Stephen W. The Polyvagal Theory: Neurophysiological Foundations of Emotions, Attachment, Communication, and Self-Regulation. New York: W. W. Norton, 2011.
• Salzmann, Jeanne de. The Reality of Being: The Fourth Way of Gurdjieff. Boston: Shambhala, 2010.
• Serrâc, Ebû Naṣr. el-Lümaʿ fî târîhi’t-taṣavvufi’l-İslâmî. thk. Kâmil Mustafa el-Hindâvî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
• Sirhindî, Ahmed (İmâm-ı Rabbânî). Mektûbât-ı Rabbânî. çev. Ali Kara. 7 Cilt. İstanbul: Ahıska Yayınları, 2020.
• Tirmizî, Ebû Îsâ. el-Câmiʿu’l-kebîr (Sünenü’t-Tirmizî). thk. Beşşâr ʿAvvâd Maʿrûf. Beyrut: Dârü’l- Garb el-İslâmî, 2. Basım, 1998.