Nablusî Muhaşşîsi Ömer el-Bağdâdî’nin Entelektüel Mirası ve Risâle fî tevhîdi’l-ef‘âl ve tahkîki ma‘ne’l-kesb’inin Tahkik ve Tahlili

Öz

XVII. ve XVIII. yüzyıllar, tasavvuf tarihinde temel doktriner unsurların büyük ölçüde muhafaza edildiği, ancak yeni yorum ve kavramsallaştırmalarla yeniden ele alındığı bir dönemi ifade etmektedir. Bu bağlamda, XVIII. yüzyıl Osmanlı ilim ve tasavvuf çevrelerinde önemli bir etkiye sahip olmasına rağmen modern araştırmalarda incelenmemiş olan âlim-sûfî Ömer el-Bağdâdî (ö. 1194/1780) dikkat çekmektedir. Bağdat’ta doğan, tahsilinin ardından Şam’a yerleşen Ömer el-Bağdâdî; nahiv, kelâm, tefsir, fıkıh ve tasavvuf alanlarında dersler vermiş, çok yönlü ilmî birikimini eserleriyle ortaya koymuştur. Abdülganî en-Nablusî’nin (ö. 1143/1731) talebe silsilesine mensup olması onu Ekberî tasavvuf geleneğiyle irtibatlandırırken, medrese ve tekke çevrelerinde gördüğü itibar da Osmanlı ilmî yapısındaki konumunu göstermektedir. Bu makale, öncelikle çağdaşı Murâdî’nin (ö. 1206/1791) Silkü’ddürer adlı eserindeki veriler ışığında Ömer el-Bağdâdî’nin hocalarını, ilmî silsilesini ve entelektüel çevresini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Ardından başta Risâle fî tevhîdi’l-ef ’âl ve tahkîki ma’ne’lkesb ile Hâşiye alâ Risâleti vahdeti’l-vücûd olmak üzere eserleri merkeze alınarak düşünce dünyası değerlendirilecektir. Bu çerçevede kelâm ile tasavvuf arasındaki ilişki, özellikle vücûd, tevhîd-i ef ’âl ve kesb kavramları etrafında analiz edilmektedir. Ömer el-Bağdâdî’nin varlık anlayışının merkezinde vahdet-i vücûd öğretisi yer almakta; bu doktrine yönelik yanlış anlamaları tashih etmeye özel önem verdiği görülmektedir. Düşüncesinin ayırt edici yönü, Eş’arî-Mâtürîdî kelâmı ile Ekberî tasavvufu uzlaştırma çabasında ortaya çıkmaktadır. Bu uzlaştırma, klasik kelâmın temel meselelerinden kesb teorisinin, Ekberî düşüncenin merkezî kavramlarından a’yân-ı sâbite çerçevesinde yeniden yorumlanmasıyla gerçekleştirilmektedir. Ona göre kesb, a’yân-ı sâbitenin kendi zâtının gerektirdiği hususları talep etmesidir. Bu yaklaşımıyla Ömer el-Bağdâdî, Sadrüşşerîa (öl. 747/1346) ve İbnü’l-Hümâm (öl. 861/1457) gibi geç dönem Hanefî-Mâtürîdî kelâmcılarının kesb anlayışlarını eleştirmektedir. Makalenin ekinde ise Risâle fî tevhîdi’l-ef ’âl’in tahkikli metni sunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Ömer el-Bağdâdî
• vahdet-i vücûd
• kesb teorisi
• a‘yân-ı sâbite.

The Intellectual Legacy of ʿUmar al-Baghdādī, the Annotator (Muḥaššī) of al-Nābulusī, and a Critical Edition and Analysis of His Risāla fī Tawḥīd al-Afʿāl wa Taḥqīq Maʿnā al-Kasb

Öz

The seventeenth and eighteenth centuries represent a period in the history of Sufism during which its fundamental doctrinal elements were largely preserved, yet reinterpreted through new conceptual frameworks and modes of understanding. In this context, the scholar-Sufi ʿUmar al-Baghdādī (d. 1194/1780), who exerted considerable influence within eighteenth-century Ottoman scholarly and Sufi circles despite receiving little attention in modern scholarship, emerges as a noteworthy figure. Born in Baghdad and later settling in Damascus after completing his education, ʿUmar al-Baghdādī taught various disciplines, including grammar, theology (kalām), Qurʾānic exegesis, jurisprudence, and Sufism, demonstrating his broad intellectual formation through his numerous writings. His affiliation with the chain of disciples descending from ʿAbd al-Ghanī al-Nābulusī (d. 1143/1731) connected him directly to the Akbarian Sufi tradition, while the esteem he enjoyed in both madrasa and Sufi lodge circles reflected his prominent position within the Ottoman scholarly establishment. This article first aims to reconstruct ʿUmar al-Baghdādī’s teachers, scholarly lineage, and intellectual milieu on the basis of information found in his contemporary al-Murādī’s (d. 1206/1791) Silk al-Durar. It then examines his intellectual world through an analysis of his principal works, particularly Risāla fī Tawḥīd al-Afʿāl wa Taḥqīq Maʿnā al-Kasb and Ḥāshiya ʿalā Risālat Waḥdat al-Wujūd. Within this framework, the relationship between kalām and Sufism is explored through the concepts of wujūd (being), tawḥīd al-afʿāl (the unity of acts), and kasb (acquisition). The doctrine of waḥdat al-wujūd (the unity of being) occupies a central place in al-Baghdādī’s metaphysical outlook, and he pays particular attention to correcting common misunderstandings surrounding this teaching. The distinctive feature of his thought lies in his attempt to reconcile Ashʿarī-Māturīdī theology with Akbarian Sufism. This reconciliation is achieved through a reinterpretation of the classical theological theory of kasb in light of the Akbarian concept of aʿyān thābita (immutable entities). According to al-Baghdādī, kasb signifies the demand of the immutable entities for what their very essences require. On this basis, he criticizes the understandings of kasb advanced by later Ḥanafī-Māturīdī theologians such as Ṣadr al-Sharīʿa (d. 747/1346) and Ibn al-Humām (d. 861/1457). The article concludes with a critical edition of al-Baghdādī’s Risāla fī Tawḥīd al-Afʿāl.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Omar al-Baghdādī
• waḥdat al-wujūd
• the theory of kasb
• aʿyān thābita.

Kaynakça

1. Abdülganî en-Nablusî. Îzâhu’l-maksûd min maʿnâ vahdeti’l-vücûd. thk. İzzet Hasriyye. Dımaşk: Matbaatü’l-ʿilm, 1969.
2. Apaydın, Yasin-Musakhanov, Orkhan. Kelâm ile Tasavvuf Arasında: Bahâeddinzâde ve Kader Anlayışı. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2021.
3. Alkan, Ercan. “Muhasebe Döneminde Tasavvuf ”, İslam Düşünce Atlası. ed. İbrahim Halil Üçer. 5/1871-1879. Konya-İstanbul: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları-İlem Yayınları, 2022.
4. Bahâeddinzâde Muhyiddin Mehmed Efendi. Risâletü’l-kazâ ve’l-kader. thk ve çev. Yasin Apaydın- Orkhan Musakhanov. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2021.
5. Borsbuğa, Mustafa. “Muhammed b. Ahmed et-Tarsûsî’nin İrâde-i Cüzʾiyye ve İnsan Fiillerine Dair Taʿdîlü’l-akvâl fî mesʾeleti halki’l-aʿmâl Adlı Muhtasar Risâlesinin İnceleme, Tahkik ve Tercümesi”. Tahkik: İslami İlimler Araştırma ve Neşir Dergisi 3/2 (Aralık 2020), 217–259.
6. Suyûtî, Celâleddin. Tenbîhü’l-gabî fî tebrîʾeti İbn ʿArabî. Manisa: Manisa İl Halk Kütüphanesi, 45 Hk, 2964, 1b-5a.
7. Dâvûd-ı Karsî. “Risâle fi’l-ihtiyârâti’l-cüzʾiyye ve’l-irâdâti’l-kalbiyye”. Dâvûd-ı Karsî’nin Kelâm Külliyâtı. haz. Ömer Ergül & Muhammed Osman Doğan & Mustafa Borsbuğa. 223-247. İstanbul: Türkiye Yazma Eser Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2025.
8. Fazlıoğlu, İhsan. “Muhasebe Dönemi”. İslam Düşünce Atlası. ed. İbrahim Halil Üçer. 5/1708- 1720. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2022.

9. Hasîrîzâde Elîf Efendi. el-Kelîmâtü’l-mücmele fî şerhi Tuhfeti’l-mürsele. haz. Ercan Alkan. İstanbul: Hikemiyat Yayınları, 2022.
10. İbrahim Kûrânî. İktifâʾü’l-âsâr bi tevhîdi’l-efʿâl maʿa’l-kesb. Bursa: Bursa İnebey Yazma Eserler Kütüphanesi, 1912, 66a-68b.
11. Kaş, Murat. İrade ve Özgürlük: Eylem ve Değer – Mukaddimât-ı Erbaa Tartışmaları Kavram- Problem-Argüman-Yaklaşım Haritası. Ankara: Sonçağ Yayınları, 2023.
12. Muhammed Kemâleddin el-Gazzî. el-Virdü’l-ünsî ve’l-vâridü’l-kudsî fî tercemeti’l-ʿârif Abdilganî en-Nâblusî. thk. Samir Akkaş. Leiden: Brill, 2012.
13. Murâdî, Muhammed Halîl. Silkü’d-dürer fî aʿyâni’l-karni’s-sânî ʿaşer. 4 cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1988.
14. Namlı, Abdullah. “Sadruşşerîa ve İbnü’l-Hümâm’a Göre Cüzʾî İrâdenin Yaratmanın Konusu Olup Olmadığı Meselesi”. Kader 18/1 (2020): 154–161.
15. Nûreddin es-Sâbûnî. el-Bidâye fî usûli’d-dîn (Mâtürîdiyye Akâidi). thk. ve çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2021.
16. Ögke, Ahmet. “İbnü’l-Arabî’nin Fusûsu’l-Hikem’inde Ayna Metaforu”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 23 (Aralık 2009), 75–89.
17. Ömer el-Bağdâdî. ed-Dürrü’s-Semîn şerhu salâti’ş-Şeyh Muhyiddîn. Kudüs: Mescid-i Aksâ Kütüphanesi, 311, 1b-30b.
18. Ömer el-Bağdâdî. el-Havâşî’l-Futûhiyye li şerhi’n-Nûniyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Kılıç Ali Paşa, 529, 1b-146a.
19. Ömer el-Bağdâdî. el-Kemâleyn ʿale’l-Celâleyn. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Servili, 23, 1b-167b.
20. Ömer el-Bağdâdî. Hâşiye ʿalâ risâleti vahdeti’l-vücûd. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, A4107, 11a-17a.
21. Ömer el-Bağdâdî. Risâle fî tevhîdi’l-efʿâl ve tahkîki maʿne’l-kesb. Princeton: Princeton Üniversitesi Kütüphanesi, N.S. 1109, 331a-b.
22. Ömer el-Bağdâdî. Şerhu Dîbâceti Gunyeti’l-mütemellî. Berlin: Berlin Devlet Kütüphanesi, Petermann II 501, nr. 160/1b-3b.
23. Ömer el-Bağdâdî. Şerhu Dîbâceti Tenvîri’l-ebsâr. Berlin: Berlin Devlet Kütüphanesi, Petermann II 501, nr. 160/3b-4a.
24. Ömer el-Bağdâdî. Şerhu’s-salâti’l-Ekberiyye. nşr. Ahmed Ferîd el-Mezîdî. Mısır: Dâru’l-âfâki’l- Cedîde, 2007.
25. Ömer el-Bağdâdî. Şerhu’s-salâti’l-Ekberiyye. nşr. İbrahim Âsım Keyyâlî. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l- ʿArabiyye, 2009.
26. Sadreddin Konevî. İʿcâzü’l-beyân. thk. Celâleddin Aştiyânî. Kum: Bostan Kitâb, 1423.
27. Sadreddin Konevî. Miftâhu’l-gayb. thk. Ekber Râşidî Neyâ. Tahran: İntişârât-ı Sühan, 1395 hş.