GAİPLİK KARARININ VE ÖLÜM KARİNESİNİN SOSYAL SİGORTADAN DOĞAN PARASAL YARDIMLARA ETKİSİ

Öz

Türk sosyal güvenlik hukukunda sigortalının ölümü, geride kalan hak sahipleri-ne belirli parasal yardımların sağlanmasını gerektirir. Ancak ölümün her du-rumda kesin olarak tespit edilemediği hâller bulunmaktadır. Cesedin buluna-madığı, kişinin ölüm tehlikesi içinde kaybolduğu veya uzun süredir haber alı-namadığı durumlarda Türk Medeni Kanunu, “ölüm karinesi” ve “gaiplik” ku-rumlarını öngörmüştür. Bu kurumlar, kişilerin hukuken ölü sayılmasını sağla-yarak hem özel hukuk hem de sosyal güvenlik hukuku bakımından çeşitli sonuç-lar doğurur. Çalışmada, gaiplik ve ölüm karinesi kararlarında ölüm anının tespiti, hak sahip-lerinin sosyal sigorta yardımlarından ne zaman itibaren yararlanabileceği, yar-dımların geriye dönük niteliği ve zamanaşımı başlangıcının belirlenmesi ince-lenmiştir. Ayrıca iş kazası kavramı ile gaiplik/ölüm karinesi arasındaki olası kesişim noktaları değerlendirilmiştir. Özellikle iş kazasına bağlı hakların doğ-ması için kazanın iş ile bağlantısının ispat güçlüğü nedeniyle ortaya çıkan so-runlara değinilmiştir. Gaiplik veya ölüm karinesi kararı alınmış olsa dahi kişinin hayatta olma ihtima-li tamamen ortadan kalkmadığından, sigortalının sonradan ortaya çıkması hâlinde hak sahiplerine yapılan düzenli ve tek seferlik ödemelerin akıbeti de çalışmanın önemli bir bölümünü oluşturmaktadır. Bu kapsamda 5510 sayılı Kanun’un 96’ncı maddesi çerçevesinde yersiz ödeme kavramının bu durumlara ne ölçüde uygulanabileceği tartışılmıştır. Sonuç olarak çalışma, hukuk düzeninin öngördüğü ihtiyatlı yaklaşım ile sosyal sigortaların koruyucu amacının dengelenmesi gerektiğini; hak sahiplerinin sos-yal risk karşısındaki korunmasının öncelikli olması gerektiğini ve gaiplik/ölüm karinesi hâllerinde sosyal güvenlik korumasının daraltılmaması gerektiğini vur-gulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Gaiplik
• Ölüm KArinesi
• Sosyal Sigorta
• Hak Sahipleri
• Parasal Sosyal Sigorta Yardımları

THE EFFECTS OF DECLARATION OF ABSENCE AND PRESUMPTION OF DEATH ON MONETARY BENEFITS ARISING FROM SOCIAL SECURITY

Öz

In Turkish social security law, the death of the insured triggers certain monetary benefits in favor of their beneficiaries. However, death may not always be estab-lished with certainty. In cases where the body cannot be found, the person disap-pears under a life-threatening circumstance, or no news is received for a long period, the Turkish Civil Code provides the legal concepts of “presumption of death” and “declaration of absence.” These mechanisms allow the person to be deemed legally dead and lead to various consequences in both private law and social security law. This study examines the determination of the moment of death in cases of pre-sumption of death and declaration of absence, the point in time from which bene-ficiaries may receive social security benefits, the retroactive nature of such entit-lements, and the commencement of limitation periods. The possible intersections between occupational accidents and these legal presumptions are also evaluated, particularly focusing on evidentiary difficulties regarding the causal connection to insured employment. Since the individual declared absent or presumed dead may later return alive, the legal status of periodic and lump-sum payments made to beneficiaries becomes a significant issue. In this regard, the applicability of the concept of undue pay-ments under Article 96 of Law No. 5510 is analyzed. Ultimately, the study emphasizes the need to balance the cautious legal fra-mework with the protective purpose of social security, ensuring that beneficiaries are not deprived of financial protection in situations where the insured has not been definitively proven to be alive.

Anahtar Kelimeler

• Declaration of Absence
• Presumption of Death
• Social Security
• Beneficiaries
• Monetary Social Security Benefits

Kaynakça

1. ACABEY, Beşir: Teorik ve Pratik Yönleriyle Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi ve Tasfiyesi, Ankara 2020.
2. AKDOĞANER ARSLAN, Elvan: Gaiplik Kararının Türk Özel Hukuk İlişkilerine Etkisi, Ankara Üniversitesi SBE Doktora Tezi, 2022.
3. AKINTÜRK, Turgut/ATEŞ, Derya: Medeni Hukuk, 28. Baskı, İstanbul 2024.
4. AKİPEK, Jale/AKINTÜRK, Turgut/ATEŞ, Derya: Türk Medeni Hu-kuku Başlangıç Hükümleri Kişiler Hukuku, 13. Baskı, İstanbul 2016.
5. AKKANAT, Halil: Ölümün Özel Hukuk İlişkilerine Etkisi, İstanbul 2004.
6. ALPER, Yusuf: Sosyal Sigortalar Hukuku, 13. Baskı, Bursa 2025.
7. ANTALYA, O. Gökhan: Marmara Hukuk Yorumu, Miras Hukuku, C. III, 4 Baskı, Ankara 2021.
8. ARAT, Ayşe: “Gerçek Kişilerde Kişiliğin Sona Ermesi”, Selçuk Üniver-sitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, C. 9, S. 1-2, 2006, s. 257 – 276.

9. ARPACI, Abdülkadir: Kişiler Hukuku (Gerçek Kişiler), İstanbul 1993.
10. ASLANKÖYLÜ, Resul: Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Ka-nunu Şerhi, C. I, Ankara 2013. (C. I)
11. ASLANKÖYLÜ, Resul: Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Ka-nunu Şerhi, C. II, Ankara 2013. (C. II)
12. CANİKLİOĞLU, Nurşen: 506 Sayılı Sigortalar Kanunu Açısından Geride Kalanların Korunması, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, İstanbul 1997.
13. ÇENBERCİ, Mustafa: Sosyal Sigortalar Kanunu Şerhi, Ankara 1977.
14. DURAL, Mustafa/ÖĞÜZ, Tufan: Türk Özel Hukuku, C. II Kişiler Hu-kuku, 25. Baskı, Filiz Kitapevi, İstanbul 2025. EREN, Fikret/YÜCER AKTÜRK, İpek: Türk Miras Hukuku, 5. Baskı, Ankara 2023.
15. EZER, Burcu: Kişisel Durum Değişikliklerinin Sosyal Güvenlik Huku-kundaki Etkileri, Türk Metal Sendikası Araştırma ve Eğitim Merkezi Yayınları, Ankara 2021.
16. GÖKALP CİVAN, Arzu: Sosyal Güvenlik Hukukunda Ölüm Sigortası, Ankara Üniversitesi SBE, Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2019.
17. GÜZEL, Ali/OKUR, Ali Rıza/CANİKLİOĞLU, Nurşen: Sosyal Güven-lik Hukuku, 20. Baskı, İstanbul 2024.
18. GÜZEL, Ali: Sosyal Sigortaların Genel Hükümleri ve Türleri Açısından Yargıtayın 2008 Yılı Kararlarının Değerlendirilmesi, Yargı-tay’ın İş Hukuku ve Sosyal güvenlik Hukuku Kararlarının De-ğerlendirmesi 2008, Ankara 2010. KARARMAZ, Banu: İş Sözleşmesinin Ölüm, Ölüm Karinesi veya Ga-iplik Nedeniyle Sona Ermesi, İstanbul 2021.
19. KORKUSUZ, M. Refik/UĞUR, Suat: Sosyal Güvenlik Hukuku, 9. Bas-kı, Bursa 2025.
20. MUTLAY, Faruk Barış: Sosyal Sigorta Yardımlarına Hak Kazanma Koşulları ve Eşitlik İlkesi, İstanbul 2014.
21. OĞUZMAN, Kemal/SELİÇİ, Özer/OKTAY-ÖZDEMİR, Saibe: Kişiler Hukuku, 23. Baskı, İstanbul 2024.
22. OĞUZOĞLU, H. Cahit: Medeni Hukuk I-Şahsın Hukuku, Ankara 1958.
23. ÖZKAN KOÇ, Sema Deniz: 5510 Sayılı Kanun Madde 13, Sosyal Si-gortalar Hukuku Şerhi, C. I, Sözer, Ali
24. Nazım/Caniklioğlu, Nurşen/Kabakcı, Mahmut (Editörler), Ankara 2024.
25. PEKŞEN, Miraç Şamil: Sosyal Güvenlik Kurumunca Yapılan Yersiz Ödemelerin Geri Alınması, Ankara 2025.
26. SARAÇ, Coşkun: “Gaiplik Kararı, İş Kazası Kavramı Açısından Ölüm ve Gaiplik ile Sigortalıca Yürütülen İş Arasında Uygun İlliyet İlişkisi”, Sicil İş Hukuku Dergisi, S. 16, Aralık 2009, s. 214-219.
27. SARI FİDAN, Özlem: “Depremde Kaybolanların Hukuki Durumları-nın Gaiplik ve Ölüm Karinesi Yönünden Ele Alınması”, Sa-karya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 11, S. 1, s. 219-236.
28. SÖZER, Ali Nazım: Türk Sosyal Sigortalar Hukuku, 6. Baskı, İstanbul 2023.
29. SÜMER, Haluk Hadi: Sosyal Güvenlik Hukuku, 5. Baskı, Ankara 2025.
30. TEKİNAY, Selahattin Sulhi: Medeni Hukuka Giriş Dersleri, İstanbul 1987.
31. TOKAT, Hüseyin: Türk Hukukunda Gaiplik, Ankara 2018.
32. TUGAY, Mustafa: 5510 Sayılı Kanun Madde 20, Sosyal Sigortalar Hu-kuk Şerhi, C. I, Sözer, Ali Nazım/Caniklioğlu, Nur-şen/Kabakcı, Mahmut (Editörler), Ankara 2024.
33. TUNCAY, Can/EKMEKÇİ, Ömer/GÜLVER, Ender: Sosyal Güvenlik Hukuku Dersleri, 22. Baskı, İstanbul 2023.
34. VELİDEDEOĞLU, Hıfzı Veldet: Türk Medeni Hukuku, İstanbul 1963.
35. YAĞCIOĞLU, Ali Haydar: “Ölüm Karinesi”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 24, S. 2, 2022, s. 833-885.
36. YILDIZ, Eren: “İşçinin Gaipliğinin İş Kazası ve Meslek Hastalığı Sigor-tası Bakımından Etkisi”, İş Hukuku ve Sosyal Güvenlik Huku-ku Dergisi, C. 22, S. 85, 2025, s. 55-76.
37. YÜCEL BODUR, Mehtap: 5510 Sayılı Kanun Madde 32, Sosyal Sigor-talar Hukuku Şerhi, C. I, Sözer, Ali Nazım/Caniklioğlu, Nur-şen/Kabakcı, Mahmut (Editörler), Ankara 2024. (Şerh)
38. YÜCEL BODUR, Mehtap: Türk ve Avrupa Birliği Sosyal Güvenlik Hu-kukunda Ölüm Sigortası, Ankara 2021.