Lokmadan Muhabbet Sofrasına: Alevi-Bektaşi Mutfak Kültürünün Ritüel ve Kimlik Bağlamında İncelenmesi

Öz

Mutfak kültürü, yalnızca bireysel tercihlerden ibaret olmayıp, aynı zamanda toplumların tarihsel belleğini, ritüel pratiklerini ve kimlik inşasını yansıtan önemli bir alandır. Anadolu coğrafyası; farklı inançlar, etnik yapılar ve yaşam biçimlerinin tarihsel süreçte iç içe geçtiği, dini ve kültürel çeşitliliğin yoğun biçimde deneyimlendiği bir kültürel mozaik olarak dikkat çekmektedir. Bu kapsamda Eskişehir ilinde yaşayan Alevi bireylerin mutfak kültürünü inanç, ritüel, gelenek ve toplumsal yaşam bağlamında incelemek için katılımcılarla (n:10) yarı yapılandırılmış görüşme tekniği kullanılarak veriler toplanmıştır. Çalışma bulguları ile, Alevi mutfak kültürünün yalnızca fiziksel bir beslenme pratiği değil; aynı zamanda dini ritüellerin, manevi değerlerin ve kolektif kimliğin bir yansıması olduğu ortaya koyulmaktadır. Lokma geleneği, cem erkânları, Hızır ve Muharrem oruçları, aşure ritüeli ve kurban paylaşımı gibi uygulamalar, Alevi inanç sisteminin mutfak pratiklerine nasıl yansıdığını somutlaştırmaktadır. Ayrıca, sofra adabı, toplu yemek tüketimi, sade ve helal gıdalara duyulan hassasiyet gibi unsurlar, bu kültürün hem dini hem toplumsal yönlerini şekillendiren belirleyici faktörler arasında yer almaktadır. Elde edilen verilerin sonucunda, Alevi mutfak kültürünün hem korunması gereken kültürel bir miras yapı olduğu hem de toplumsal dayanışmayı güçlendiren bir araç olduğunu ortaya koyulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Gastronomi
• Mutfak kültürü
• Alevilik
• Bektaşilik
• Cem ritüeli

From Lokma to the Table of Affection: An Analysis of Alevi-Bektashi Culinary Culture in the Context of Ritual and Identity

Öz

ABSTRACT Culinary culture is not merely a matter of individual preferences, but rather a significant domain that reflects the historical memory, ritual practices, and identity construction of societies. The Anatolian geography stands out as a cultural mosaic in which diverse belief systems, ethnic structures, and ways of life have historically intertwined, offering a rich context of religious and cultural pluralism. Within this framework, to examine the culinary culture of Alevi individuals residing in the province of Eskişehir in relation to belief, ritual, tradition, and social life, data were collected through semi-structured interviews conducted with ten participants (n=10). The findings of the study reveal that Alevi culinary culture is not limited to physical nourishment; it also serves as a reflection of religious rituals, spiritual values, and collective identity. Practices such as the tradition of lokma, cem ceremonies, Hızır and Muharrem fasts, the aşure ritual, and the sharing of sacrificial meat concretely demonstrate how the Alevi belief system is embedded within culinary practices. Furthermore, elements such as table etiquette, communal dining, and sensitivity to simple and halal food emerge as key factors shaping both the religious and social dimensions of this culture. Based on the data obtained, it can be concluded that Alevi culinary culture constitutes not only a cultural heritage that should be preserved, but also a vital means of strengthening social solidarity.

Anahtar Kelimeler

• Gastronomy
• Cuisine culture
• Alevism
• Bektashism
• Cem ritual

Kaynakça

1. Albayrak Sak, V. (2024). “Mevlevî Menâkıbnâmelerinde lokmaya dair.” NEUGastro 3, No. 2, 138-146. https://doi.org/10.54497/neugastro.2024.10.
2. Alçay, A. Ü. & Yalçın, S. & Bostan, K. & Dinçel, E. (2015). Orta Asya’dan Anadolu’ya kurutulmuş gıdalar. Anadolu Bil Meslek Yüksekokulu Dergisi, 37, 83-93.
3. Akbulut, D. (2010). Bektaşi kazanlarından saray aşureliklerine bir paylaşım geleneği olarak aşure. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 5, 269-280.
4. Akmeşe, K. A. & Ilgaz A. & Özcan, F. (2024). Gastronomide yeni eğilimler ve beslenme kültürü (inanışlar, coğrafya ve sürdürülebilirliğin gastronomik yansımaları). Selçuk Üniversitesi Yayınları. https://doi.org/10.59726/SUPress/9789754482430.
5. Artun, E. (2008). Türk halkbilimi. Kitabevi Yayınları.
6. Bruinessen, M. (2000). Kürtlük, Türklük, Alevilik. (Yurdakul, H. Çev.). İletişim Yayınları.
7. Değerli, A. & Küçükdağ Y. (2018). Vaka-i Hayriye’ye kadar Anadolu’da Bektaşi Tekkeleri ve Zaviyeleri. Alevilik Araştırmaları Dergisi, 15, 107-135.
8. Cengiz, D. (2021). Alevî-Bektaşi Nevruz kutlamalarında melopoetik hususlar. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 99, 129-142.

9. Coşan, E. (1996). Makalat. (Özbay, H. Çev.). Kültür Bakanlığı Yayınları.
10. Coşkun, R., & Altunışık, R. & Yıldırım, E. (2019). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri: SPSS uygulamalı. Sakarya Yayınevi.
11. Çoban, E. & Evren, S. (2025). Alevi kültüründe yeme-içme ve mutfak: Erzincan Mollaköy örneği. Journal of Gastronomy Hospıtalıty and Travel, 8 (3), 1199-1211.
12. Dömbekci, H. A., & Erişen, M. A. (2022). Nitel araştırmalarda görüşme tekniği. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22 (2), 141-160.
13. Düzgün, E. & Özkaya, F. D. (2015). Mezopotamya’dan günümüze mutfak kültürü. Journal of TourismandGastronomy Studies 3 (1), 41-47.
14. Ersal, M. (2016). Alevilik kavramlar ve ocak sistemi - Çubuk Havzası örneği. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezi Yayınları.
15. Ersal, M. & Demirel Görgülü, E. (2017). Yemekten ritüel yaratmak: Alevi inanç sisteminde yemek kültürü. Journal of Alevism-Bektashism Studies, 16, 139-200.
16. Ersal, M. (2019). Alevi cem zakirliği. Kitap.
17. Göde, M. Ö. & Ekincek, S. & Günay, S. & Şahin H. (2025). Şücaeddin Velî örneğinde lokma geleneğinin günümüze yansıyan dinî ve kültürel değeri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 113, 309-330.
18. Gülser, K. & Akpur, A. & Kemal, E. (2023). Matem yemeği aşure: kültür, din ve mezhepler arasındaki farklılıkları. Journal of Eurasia Tourism Research, 4 (Türk Turizminin Geçmiş ve Gelecek Yüzyılı), 46-54.
19. Gündüzöz, G. (2017). Kaygusuz Abdal’ın simâtiyelerinde yemek figürü. Kırıkkale İslami İlimler Fakültesi Dergisi, 2 (4), 9-26.
20. Hamarat, H. (2017). Bingöl Alevi toplumunda halk kültürü unsurları (Tez No. 469518) [Yüksek Lisans Tezi, Bingöl Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
21. Irmak, Y. (2024). Türk kültüründe tören yemeklerine işlevsel bir yaklaşım. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 17(46), 486-515.
22. Kılboz, M. A. (2024). Alevi kültüründe ölüm ritüelleri ile İslam öncesi Türklerin ölüm ritüellerine karşılaştırmalı genel bakış. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum 13 (37), 153-165.
23. Kıranatlıoğlu, M. (2018). Alevi-Bektaşi geleneğinde yemek duaları. IV. Uluslararası Alevilik Ve Bektaşilik Sempozyumu (18-20 Ekim 2018 Ankara) Bildiriler Kitabı.
24. Noyan, B. (1987). Bektaşilik Alevilik nedir?. Doğuş Matbaacılık.
25. Ocak, A. Y. (1989). Alevi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 2, 368-369. TDV Yayınları.
26. Ocak, A. Y. (1996). Hacı Bektâş-ı Velî. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 14, 455-458. TDV Yayınları.
27. Özdemir, C. (2018). Alevi-Bektaşi kültüründe ‘lokma’ geleneği. IV. Uluslararası Alevilik ve Bektaşilik Sempozyumu (18-20 Ekim 2018, Ankara), Bildiriler Kitabı, 247-264.
28. Özkoç, A. G. & Ardıç Yetiş, Ş. & Kamış, M. D. & İnak, A. (2019). Nevşehir ilinde yaşatılan geleneksel Alevi-Bektaşi mutfağına yönelik sözlü kültür araştırması.
29. Patton, M. Q. (2018). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri. Pegem Akademi.
30. Rençber, F. (2012). Adıyaman’da Alevilik. (Tez No. 323613) [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
31. Rençber, F. (2013). Anadolu Aleviliğinde görgü cemi: Adıyaman örneği. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 34(34), 197-231.
32. Seçim, Y. & Okumuş, M. İ. (2024). Mardin’de yaşayan Arap kökenli insanların mutfak kültürü. Anatolia Social Research Journal 3 (2), 40-49.
33. Solmaz, Y. & Altıner, D. D. (2018). Türk mutfak kültürü ve beslenme alışkanlıkları. Safran Kültür ve Turizm Araştırmaları Dergisi, 1, 3, 108-124.
34. Şengül, S. (2016). Yöresel mutfak tercihindeki motivasyon unsurlarının destinasyonu tekrar tercih etme ve başkalarına önermeye etkisi. (Tez No. 448325) [Doktora tezi, Sakarya Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
35. Şengül, S. & Türkay, O. (2016). Akdeniz mutfak kültürünün gastronomi turizmi bağlamında değerlendirilmesi. Journal of Tourismand Gastronomy Studies, 4, 86-99.
36. Temel, H. & Arıkan, R. (2024). Eskişehir ili Ali Koç Baba Ocağı ile Sultan Şücaaddin Veli Ocağı dini örgütlenmesi ve inanç pratiklerinin karşılaştırması. Vakanüvis - Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi 9(2), 1530-1562.
37. Uçkun, R. (2005). Alevi-Bektaşi geleneğinde nevruz kutlamaları. Uluslararası Bektaşilik ve Alevilik Sempozyumu I: Bildiriler ve Müzakereler, 161-168.
38. Üçer, C. (2018). Cemevi: adâb ve erkânın icrâ edildiği mekân. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 88, 59-84.
39. Ünlüsoy, K. (2009). Alevi-Bektaşi geleneğinde kadına bakış denemesi. E-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 2(2), 55-90.
40. Üzüm, İ. (1997). Günümüz Alevîliği. İSAM Yayınları.
41. Yenmiş, N. (2010). Arap Aleviliğinde kutsal günler ve bayramlar. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 54, 299-314.
42. Yıldırım, A. vd., Şimşek H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
43. Yıldırım, E. (2011). Tunceli yöresi Alevilerinde Muharrem Ayı’nın önemi ve aşure geleneği. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16, 1.
44. Yıldız, H. (2011). Alevî/Bektaşî kültüründe inanç merkezleri: Amasya yöresi örneği. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 4(16), 471–480.
45. Zanco, M. (2019). Antalya Türkmen Alevileri’nde dini ve sosyal hayat. (Tez No. 546745) [Yüksek Lisans Tezi, Akdeniz Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
46. Zeynep, E. (2025). Eskişehir Hacı Bektaş Veli Vakfı Kültür Merkezi’nin mekânsal ritüelistlik ve imgesel analizi, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 113, 117–136.