Halide Edip Adıvar’ın Ateşten Gömlek Romanında Dirijizm

Since both the producer and the material of literature are human beings, the relationship between literature-human, literature-society is quite complex. The reflection of the events experienced by society on literature and the extent of this reflection has always been a subject of debate. Likewise, it is an undeniable reality that literature has the power to influence and direct society. Since time immemorial, the power of the spoken word has been known and in this sense literature has been used as a tool to direct the masses. Some critics argue that being guided by an ideology makes a work of art less 'artistic'. Artisticity aside, an intervention in the work is a situation that disrupts the freedom of the author and the originality of the work. For this reason, directives towards literature, even in terms of encouragement or appreciation, have been the subject of scrutiny; in this context, concepts such as literary canon, guided literature and dirigism have been discussed. When we consider dirigism in Turkish Literature, especially the post-Republican period is remarkable. Because a new state was established with a different system of thought from the old one, and the ideals and ideology of this state are tried to be adopted by the people. At this point, the power of literary works was also utilized. In 1928, with the transition to Latin letters, this orientation gained a different dimension, some works were excluded from the canon, while some works were subjected to dirigism during the transfer to Latin letters. In this study, it is tried to discuss whether there is dirigism in Halide Edip Adıvar's novel Ateşten Gömlek. It is tried to understand the purpose of the changes made during the transfer.

Edebiyatın hem üreticisi hem de malzemesi insan olduğu için, edebiyat-insan, edebiyat-toplum ilişkisi oldukça karmaşıktır. Toplumun yaşadığı olayların edebiyata yansıması, bu yansımanın boyutu her zaman tartışma konusu olagelmiştir. Aynı şekilde edebiyatın da toplumu etkileme ve yönlendirme gücü olduğu inkâr edilemez bir gerçekliktir. Çok eski çağlardan beri sözün gücü bilinmekte ve bu anlamda edebiyat kitleleri yönlendirmede bir araç olarak kullanılmaktadır. Kimi eleştirmenlerce, herhangi bir ideolojinin güdümünde olmasının sanat eserini, ‘sanat’sal olmaktan uzaklaştırır. Sanatsallık bir yana, esere yapılan bir müdahale, yazarın özgürlüğünü ve eserin orijinalliğini bozan bir durumdur. Bu nedenle edebiyata yönelik yönlendirmeler, teşvik ya da takdir yönüyle bile olsa, inceleme konusu olmuş; bu bağlamda edebiyat kanonu, güdümlü edebiyat, dirijizm gibi kavramlar tartışılmıştır. Türk Edebiyatı’nda dirijizm ele alındığında, özellikle Cumhuriyet sonrası süreç dikkat çekicidir. Çünkü eskisinden ayrı bir düşünce sistemi ile yeni bir devlet kurulmuştur ve bu devletin ülküleri, ideolojisi halka benimsetilmeye çalışılmaktadır. Bu noktada edebî eserlerin gücünden de yararlanılmıştır. 1928 yılında Latin harflerine geçilmesiyle, bu yönlendirme farklı bir boyut kazanmış, bazı eserler kanon dışı bırakılırken, bazı eserler de Latin harflerine aktarım esnasında dirijizme uğramıştır. Bu çalışmada Halide Edip Adıvar’ın Ateşten Gömlek adlı romanında dirijizm olup olmadığı tartışılmaya çalışılmıştır. Aktarım esnasında yapılan değişikliklerin hangi maksatla yapıldığı anlaşılmaya çalışılmıştır.