A New Classification Attempt on Interlinear Qur’an Translations in Old Oghuz Turkish

Yıl 2026, Sayı: 59 , 159 - 179 , 30.04.2026

Havva Yaldız

https://doi.org/10.52642/susbed.1777851

https://izlik.org/JA98DE73BE

Öz

Interlinear Qur’an Translations have been produced by placing the literal Turkish translations directly under each line of the Arabic Qur’anic text. Translations of this kind have been rendered in all historical dialects of Turkish. In this study, an attempt has been made for classification based on fourteen manuscripts written in Old Oghuz Turkish that have undergone scholarly publication, as well as thirty three unpublished manuscripts. The present study focuses on emphatic expressions, which are a rich stylistic feature of the Qur’an, and traces the use of Turkish words such as "bayık" and "tahkik"—meaning "certainly, undoubtedly, clearly, evidently, truly, surely"—in the translation of Arabic phrases like “enne, innâ, inne, kad, lekad, fekad, elâ innehüm, velen, velil, feinnemâ, fe inne.” Accordingly, the Qur’anic translations written in Old Oghuz Turkish have been classified into three categories: Bayık Group Qur’anic Translations, Tahkik Group Qur’anic Translations, and Qur’anic Translations with Mixed Features. The Tahkik Group Qur’anic Translations are further divided into subcategories of A and B. The aim of this study is to approach Interlinear Qur’an Translations from a holistic perspective, classify them according to their similarities and differences, and contribute to the expansion of the relevant literature with a new study conducted in the field.

Anahtar Kelimeler

Turkish Language , Old Oghuz Turkish , The Qur’an , Interlinear Qur’an Translations , Classification of Interlinear Qur’an Translations

Eski Oğuz Türkçesi Satır Altı Kur’an-ı Kerim Tercümeleri Üzerine Yeni Bir Tasnif Denemesi

https://izlik.org/JA98DE73BE

Öz

Satır altı Kur’an-ı Kerim tercümeleri, Kur’an’ın Arapça satırları altına bire bir Türkçe tercümelerinin yazılmasıyla oluşturulmuştur. Türkçenin tarihî lehçelerinin tamamında bu yöntemle kaleme alınmış Kur’an-ı Kerim tercümeleri vardır. Bu çalışmada, Eski Oğuz Türkçesiyle kaleme alınan ve ilmî neşri yapılan on dört yazmayla ilmî neşri yapılmamış otuz üç nüsha üzerinden bir tasnif denemesi ortaya konulmuştur. Çalışmada, Kur’an’ın zengin üslup özelliği olarak beliren tekit (pekiştirme) ifadeleri üzerinde yoğunlaşılmış ve “enne, innâ, inne, kad, lekad, fekad, elâ innehüm, velen, velil, feinnemâ, fe inne” gibi Arapça ibarelerin tercümesinde kullanılan “elbette, muhakkak, açık, aşikâr, gerçek, şüphesiz” anlamlarına gelen “bayık” ve “tahkik” kelimelerinin izi sürülmüştür. Buna göre, Eski Oğuz Türkçesi ile kaleme alınan Kur’an-ı Kerim Tercümeleri; Bayık Grubu Kur’an-ı Kerim Tercümeleri; Tahkik Grubu Kur’an-ı Kerim Tercümeleri ve Karma Özellik Gösteren Kur’an-ı Kerim Tercümeleri olmak üzere 3 başlık altında tasnif edilmiştir. Tahkik Grubu Kur’an-ı Kerim Tercümeleri de kendi içerisinde A ve B olmak üzere iki alt başlıkta değerlendirilmiştir. Araştırmada; Satır Altı Kur’an-ı Kerim Tercümelerini bütüncül bir bakış açısıyla ele almak, onları benzerlikleri ve farklılıkları açısından gruplandırmak ve konuyla ilgili çalışmalara bir yenisini daha ekleyerek ilgili literatürün genişletilmesine katkı sağlamak amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Türk Dili , Eski Oğuz Türkçesi , Kur’an-ı Kerim , Satır Altı Kur’an-ı Kerim Tercümeleri , Satır Altı Kur’an-ı Kerim Tercümelerinin Tasnifi

Kaynakça

• Akar, A. (1992). Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış satır arası bir Kur’an tercümesi (metin‐gramer‐sözlük) (v‐54‐106). Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek lisans Tezi.
• Akpınar, A. (2015, Fall). Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait bilinmeyen satır arası Türkçe Kur’an tercümesi. Journal of Turkish Studies, 10(16), s. 73-96.
• Akpınar, A. (2021, Aralık). Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış bilinmeyen iki ayrı satır altı Türkçe Kur’an tercümesi. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi, 5(3), s. 522-523.
• Aksu, S. (2023). Eski Anadolu Türkçesi satır arası Kur’an tercümesi-giriş, metin, dini söz varlığı ve tıpkıbasım. Girne: Girne Amerikan Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim ve Araştırma Enstitüsü, Doktora tezi.
• Alper, M. (1998). Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış satır arası bir Kur’an tercümesi (metin-gramer-sözlük) (315a-388a). Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Altın, M. (2017, Aralık). Kur’an’da te’kid üslupları ve çeşitleri. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8(18), s. 167-183.
• Argunşah, M. (2019, Haziran). Harezm Türkçesiyle yapılan Kur'an çevirisinin beş nüshası. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 8(2), s. 654-698.
• Ata, A. (2019). Türkçe ilk Kur’an tercümesi (Rylands nüshası), Karahanlı Türkçesi (Giriş‐Metin‐Notlar‐Dizin). Ankara: TDK yayınları.
• Ayhan, V. (2007). Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış satır arası Kur’an tercümesi (gramer‐metin‐sözlük) (245b‐320a). Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Blaesing, U. (2013). Adina’sız bir adina ertesi, satır arası Kur’an tercümelerine dair yeni malumat. Türk Dilleri Araştırmaları, 23(1), s. 10-18.
• Cesaret, A. (2022). Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış bir satır arası Kur’an tercümesi, Vatikan Kütüphanesi Vat. Ar. 200. Aydın: Adnan Menderes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Cin, A. (2018, Haziran). Çorum Müzesinde bulunan Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış satır arası Kur’an tercümesi üzerine. Turkish Academic Research Review, 3(1), s. 117-152.
• Çoşgun, G. (2017). İran Meşhed Kütüphanesindeki Türkçe satırarası Kur’an tercümeleri ve 2229 numaralı tercüme. Türk Lehçeleri ve Edebiyatları(1), s. 15-34.
• Delice, H. İ. (1992). Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış satırarası bir Kur’an tercümesi (gramer‐metin‐çeviri‐sözlük) (105b‐170b). Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Ercilasun, A. (2014). Başlangıçtan yirminci yüzyıla Türk dili tarihi (17 b.). Ankara: Akçağ Yayınları.
• er-Râvî, K. F. (2002). Kur’an-ı Kerim’de te’kid üslupları (Esalibu’t-Tevkid fi’l-Kur’âni’l-Kerim). (H. Keskin, Dü.) CÜİF Dergisi, 6(1), s. 133-173.
• Ersoy, G. (2017). Asitan-ı Kuds-i Razavî Kütüphanesi 2229 numarada kayıtlı satır altı Kur’an çevirisi. Türk Kültürü Araştırmaları Dergisi, 10(1), s. 21-61.
• Eskivar, İ. B. (2005). Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış satır arası Kur’an çevirisi. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Hamidullah, M. (1965). Kur’an‐ı Kerim’in Türkçe yazma tercümeleri. Türkiyat Mecmuası(XIV), s. 65-80.
• İBB Atatürk Kitaplığı, MC_Yz_O.00001. (tarih yok). Kur’an-ı Kerim, 1b-341a. İstanbul: Nadir Eserler, 297.11 KUR.
• İnan, A. (1961). Kur’an‐ı Kerim’in Türkçe tercemeleri üzerinde bir inceleme. Ankara: Diyanet İşleri Bşk. Yayınları.
• Kara, M. (1993). Doğu ve Batı Türkçesinde Kur’an tercüme ve tefsirleri. Diyanet İlmi Dergi, 29(3), s. 25‐36.
• Karabacak, E. (1994). An Inter‐Linear translation of the Qur’an into Old Anatolian Turkish‐Eski Anadolu Türkçesi satır arası Kur’an tercümesi, Part I: Introduction and text‐1. Kısım: giriş ve metin. Cambridge‐Boston: Sources Of Oriental Languages And Literatures 22, Turkish Sources 20, Harward University The Department Of Near Eastern Languages And Civilizations.
• Karakaya, E. (2021). Çorum Müzesinde kayıtlı bir satır altı Kur’an tercümesi 267v4-539v7 (giriş-inceleme-metin-analitik dizin). Antalya: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Keskioğlu, O. (1953). Kur’an tarihi ve Kur’an hakkında ansiklopedik bilgiler. İstanbul: Nebioğlu Yayınevi.
• Kıvrak, S. (2023). Eski Anadolu Türkçesinde çeviri yöntemi ile din dili öğretimi: Satır altı Kur’an tercümesi örneği (100b-150a). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Kıvrak, T. K. (2023). Anadolu’da Kur’an öğretim yöntemleri: Satır altı Kur’an tercümesi örneği (50b-100a). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Korkmaz, Z. (2020). Türkiye Türkçesinin temeli Oğuz Türkçesinin gelişimi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kök, A. (2004). Karahanlı Türkçesi satır-arası Kur’an tercümesi (TİEM-73 1v-235v/2) giriş-inceleme-metin-dizin). Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi.
• Küçük, M. (2014). Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait satır arası ilk Kur’an tercümesi. Ankara: TDK Yayınları.
• Küpeli, H. (2006). Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış satırlar arası bir Kur’an tercümesi (Gramer‐Metin‐Tertip‐Sözlük) (464a‐535b). Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans tezi.
• Kütükçü, M. (2005). Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış satır arası bir Kur’an tercümesi (Gramer‐Metin‐Tertip‐Sözlük) (535b‐616b). Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu, 06 Mil Yz B 487. (tarih yok). Kur'an-ı Kerim ve Tercemesi, 1b-432a. Ankara: Milli Kütüphane.
• Özkan, M. (2008). Eski Anadolu Türkçesi döneminde ortaya konan Kur'an tercümeleri üzerine-1. İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, s. 115-159.
• Pamak, S. A. (2019). Eski Anadolu Türkçesinde yazılmış satır arası Fatiha ve Bakara suresi tercümelerinin dil ve şekil özellikleri açısından incelenmesi. İstanbul: İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Rezaei, M. (2016). Hârezm Türkçesiyle yazılan bir Kurʼan tercümesi (Meşhed-Āstān-i Quds-i Razavî Nüshası). TEKE Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür, 5(3), s. 1094-1113.
• Solmaz, A. O. (2016). Tokat Müzesinde sergilenen bir satır arası Kur’an-ı Kerim tercümesi. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 2(1), s. 439-450.
• Süleymaniye Kütüphanesi, 00293. (tarih yok). Kur'an-ı Kerim ve satır arası me'ali, 1b-258a. İstanbul: Satın Alınan Yazma Eserler.
• Şimşek, Y. (2017). Eski Anadolu Türkçesi satırarası Kur’an tercümesi (Topkapı nüshası, giriş - metin - notlar - dizin). 17-25. Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi.
• Şimşek, Y. (2019a, Haziran). Satırarası Türkçe Kur’an tercümelerinin birbiri ile ilgisi ve tasnifi. Gazi Türkiyat, s. 47-65.
• Şimşek, Y. (2019b). Harezm Türkçesi Kur’an tercümesi (Meşhed nüshası [293 no.], giriş-metin-dizin). Ankara: Akçağ Yayınları.
• Şimşek, Y. (2021). Türkler ve Kur’an. İstanbul: Selenge Yayınları.
• TİEM Yazma Eser Koleksiyonu 00357. (tarih yok). Kur'an-ı Kerim, 1b-335a. İstanbul: Türk ve İslam Eserleri Müzesi.
• Tiem Yazma Eser Koleksiyonu, 0020. (tarih yok). Kur'an-ı Kerim, 1b-489a. İstanbul: Türk ve İslam Eserleri Müzesi.
• Toker, M. (2011). Anonim satır altı Kur’an tercümesi I-inceleme-metin-tıpkıbasım örnekleri. Konya: Selçuk Üniversitesi Basımevi.
• Toker, M. (2024). Memlûk Kıpçak sahasında yazılmış Kur'an-ı Kerim tercümesi yok mudur? A. Akpınar (Dü.) içinde, Tarihî Türkçe Kur'an Tercümeleri Üzerine Araştırmalar (s. 29 -57). İstanbul: Kriter Yayınevi.
• Topaloğlu, A. (1976). Muhammed Bin Hamza‐XV. Yüzyıl başlarında yapılmış Kur’an tercümesi, Birinci cilt. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Topaloğlu, A. (2018). XIV. Yüzyılın ortalarında yapılmış satırarası Kur’an tercümesi 1 (1 b.). İstanbul: Dergâh yay.
• Tuna, C. (2016). Berlin El Yazmaları Kütüphanesindeki Eski Anadolu Türkçesi satır-arası Kur’an tercümesi (giriş-metin). Antalya:: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Türe, E. Y. (2018). Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait satır arası bir Kur’an tercümesi üzerine dil incelemesi giriş-inceleme-metin-sözlük 1b-63b. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Ulusoy, P. (2021). Çorum Müzesinde kayıtlı bir satır altı Kur’an tercümesi 2r1 - 267v3 (giriş-inceleme-metin- analitik dizin). Antalya: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Usta, H. İ. (2011). Orta Asya Kur’ân tefsiri (metin‐tıpkıbasım). Ankara: Poyraz Ofset.
• Üçler, Ö. (2023). Din öğretiminde ana dilinden yararlanma örneği: Satıraltı Kur’an tercümesi (389b-430a). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Ünlü, S. (2018). Karahanlı Türkçesi İlk Türkçe satıraltı transkribeli Kur’an tercümesi TİEM-73, Cilt:5. Konya: Selçuklu Belediyesi Yayınları.
• Üşenmez, E. (2013). Türkçe ilk Kur'ân tercümelerinden Özbekistan nüshası satır arası Türkçe Farsça tercümeli (giriş-inceleme-metin-sözlük-ekler dizini-tıpkıbasım). İstanbul: Akademik Kitaplar.
• Yaldız, H. (2025a). 16. Yüzyılda Muhammed Bin Yusuf tarafından istinsah edilmiş satır altı Kur'an tercümesi (inceleme-çeviri yazılı metin-dizin). Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi.
• Yaldız, H. (2025b). Satır altı Kur'an tercümesi geleneği ve Mevlana Müzesi 19 numaralı nüsha (inceleme-çeviri yazılı metin-dizin). Konya: Palet Yayınları.
• Yıldız, M. (2024). Millî Kütüphanede 06 Mil Yz B 50/1- 06 Mil Yz B 50/2 numaralarıyla kayıtlı Kur’an-ı Kerim tercümesi (giriş-metin-inceleme-sözlük). Ağrı: Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Yılmaz, B. I. (2015). Kayseri Raşit Efendi Kütüphanesi’ndeki satır arası Kur’an tercümesi 1a-216b (giriş-metin-sözlük-tıpkıbasım). Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Yılmaz, H. R. (2015). Kayseri Raşit Efendi Kütüphanesi’ndeki satır arası Kur’an tercümesi 216b-435b (giriş-metin-sözlük-tıpkıbasım). Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
• Yüksekkaya, G. S. (1993). An Inter-linear Translation of the Qur’an Into Khwarazm Turkish = Harezm Türkçesi satır arası Kur’an tercümesi: Introduction and text, I; glossary. II; facsimile section one: 1b-300b, III; Section two: 301a-587b. III. Harvard University.
• Zülfikar, H. (2023). Çağatayca Kur’an tefsiri (Dil bilgisi incelemesi). Ankara: TDK yayınları.