BAŞKALARI ARACILIĞIYLA İŞGÖRDÜRMEYE İLİŞKİN TARİHSEL BİR ÖRNEKLEM: HEREKE FABRİKASI’NDA YÖNETİM VE ÖRGÜTLENME ANLAYIŞI

Abdülkadir Buluş; Atilla Arıcıoğlu

TR EN

BAŞKALARI ARACILIĞIYLA İŞGÖRDÜRMEYE İLİŞKİN TARİHSEL BİR ÖRNEKLEM: HEREKE FABRİKASI’NDA YÖNETİM VE ÖRGÜTLENME ANLAYIŞI

Öz

Klasik, modern ve post modern kuramların üzerinde durduğu; başkalarınınasıl en etkin bir biçimde yönetiriz sorusu, kimi zaman kendisini tekrarlayarak kimi zaman ise yeni gelişmelerin içerisinde çözümler arayarak sürecin anlamlanmasına çalışmaktadır. Geçmişe ilişkin örnekler üzerinde yapılan irdelemeler bu anlamda hem bugünün değerlendirilmesinde hem de geleceğe dönük bilginin kullanılmasında önemli bir veri tabanıolarak kullanılabilir. Bu bağlamda 1840’lıyıllarda kurularak hala faaliyet gösteren Hereke Fabrikası, Osmanlı İmparatorluğunun sanayileşme çabasıiçerisinde bir örneklem olarak değil aynızamanda yönetim ve örgüt kuramlarıaçısından da ilginç bulgulara sahiptir. Bu bulgular sadece yerel bir takım çıkarımların ötesinde yönetim ve örgütlenme anlayışına ilişkin uluslar ötesi şirketlere uzanan evrensel bir örnek olarak değerlendirilebilir.

Anahtar Kelimeler

Yönetim Tarihi,Örgütlenme,OsmanlıDönemi,Hereke Fabrikası,Sanayileşme Süreci

Kaynakça

(1) Frederick W. TAYLOR, The Principles of Scientific Management, W.W.Norton&Company, New York-1967, s.1-5.
(2) Henry FAYOL, Genel ve Endüstriyel Yönetim, (Çev.M.Asım ÇALIKOĞLU), Adres Yayınları, Ankara-2005,s.135.
(3) John J. WILD, International Business, McGraw Hıll-Sidney-2000, s.216.
(4) Andrew HARRISON, International Business Enterpises, Pilman, London-2000, s. 87.
(5) Helen DERESKY, International Management, Prentice-Hall, New York-2000, s.181.
(6) Kemalettin APAK, Cevdet AYDINELLİ, Mehmet AKIN, Türkiye’ de Devlet Sanayi ve Maadin İşletmeleri, Selüloz Basımevi, İzmit-1952,s.177.
(7) Türk Ansiklopedisi, MEB, C.19, Ankara-1971, s.179-180
(8) Edward C. CLARK, “Osmanlı Sanayi Devrimi”, Osmanlı ve Batı Teknolojisi-Yeni Araştırmalar, Yeni Görüşler, Yay. Haz. Ekmeleddin İHSANOĞLU, İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Yayını, İstanbul-1992, s.45-46.
(9) Sümerbank Hereke Yünlü ve Halı Dokuma Sanayii Müessesesi 1949 Yılı Raporu, Tarihçe Kısmı, s.1
(10) B.O.A. H.H.D. 69/7a.

(11) B.O.A. H.H.D. 69/7a.
(12) B.O.A. H.H.D. 69/12a.
(13)Edward C. CLARK, The Emergence of Textile Manifacturin Entrepreneurs in Turkey-1880-1968, Princeton University, 1969, Yayınlanmamış Doktora Tezi, s.40
(14)B.O.A. H.H.D. 69/11a-b
(15)B.O.A. H.H.D. 69/4a.
(16)Önder Küçükerman, Anadolu’nun Geleneksel Halı ve Dokuma Sanatı İçinde Hereke Fabrikası-Saray’ dan Hereke’ ye Giden Yol, Sümerbank, 1.Baskı, İstanbul–1987, s.47
(17)Kemalettin APAK, Cevdet AYDINELLİ, Mehmet AKIN, a.g.e, s.177
(18)Türk Ansiklopedisi, MEB, C.19, Ankara–1971, s.179–180
(19)Edward C. CLARK, “Osmanlı Sanayi Devrimi”, a.g.e, s.45–46.
(20)Sümerbank Hereke Yünlü ve Halı Dokuma Sanayii Müessesesi 1849 Yılı Raporu, Tarihçe Kısmı, s.1
(21)Edward C. CLARK, a.g.e, s.45-46.
(22)Yavuz Cezar, Osmanlı Maliyesinde Bunalım ve Değişme, XVIII. yy. dan Tanzimata Mali Tarih, İstanbul–1986, s.98.
(23)B.O.A. H.H.D. 256/2b (12.Ca.1262–10.Mayıs.1846)
(24)B.O.A. H.H.D. 69/9la (23.R.1263–10.Nisan.1847)
(25)B.O.A. H.H.D. 568 (13. Mart.1269–25.Mart.1863)
(26) B.O.A. H.H.D. 258/2a-b, 3a-b. (18.Z.1262–7.Aralık.1846)
(27)B.O.A. H.H.D. 255/4 ve 9.
(28)B.O.A. H.H.D. 255/13 (11C 1263–27.Mayıs.1847)
(29)B.O.A. H.H.D. 255/15 ( 27.B.1263–11.Temmuz.1847)
(30)B.O.A. H.H.D. 69/1a.
(31)Tevfik GÜRAN, Tanzimat Döneminde Osmanlı Maliyesi: Bütçeler ve Hazine Hesapları (1841-1861), A.K.T.D.Y.K., TTK. Yayınları, Ankara–1989, s.247
(32)B.O.A. H.H.D. 86/11b (Mart-Mayıs 1284–1868)
(33) B.O.A. H.H.D. 69/15b ( 1.Kanun-i. Evvel 1261- 30.Eylül. 1262– 13.Aralık.1845-12.Ekim.1847)
(34)B.O.A. H.H.D. 255/12 (23.Ra.1263–11.Mart.1847)
(35)B.O.A. H.H.D.86/10b (3.Ra.1282/13.Temmuz.1281–20.Haziran.1865)
(36)B.O.A. Yıldız Mtv. 181/10
(37)B.O.A. Yıldız Mtv. 244/22
(38)Önder Küçükerman, a.g.e., s.51
(39)B.O.A. Yıldız Mtv. 298/96
(40)B.O.A. Yıldız Mtv. 313/55
(41)B.O.A. H.H.D. 563/91a (1852/53).
(42) B.O.A. H.H.D. 69/8a (13. Ra.1262–25.Ocak.1846).
(44)B.O.A. H.H.D. 15/62 (22.Za.1301-18.Eylül.1884)
(43)Rıfat Önsoy, “Osmanlı İmparatorluğu’nun Katıldığı İlk Uluslararası Sergiler ve Sergi-I Umumi-I Osmanî -1863 İstanbul Sergisi-”, Belleten, C.LXVII, Sayı. 185, s.200,202.
(45) Emre DÖLEN, Tekstil Tarihi,-Dünya’da ve Türkiye’ de Tekstil Teknolojisinin ve Sanayiinin Tarihsel Gelişimi, Marmara Üniversitesi Teknik Eğitim Fakültesi Yayınları, İstanbul–1992, s. 415
(46)Önder Küçükerman.43
(47)Önder Küçükerman, a.g.e., s.49
(48)Türk Ansiklopesi, Hereke Maddesi, C.19,s.180
(49)B.O.A. Yıldız Mtv. 2/12 ve 2/18
(50)B.O.A. Yıldız Mtv. 2/12 ve 2/18
(51)B.O.A. Yıldız Mtv. 15/69 (1. Z.1301-27.Ekim.1884).
(52)B.O.A. H.H.D. 579/4b
(53)B.O.A. H.H.D. 579/4b.
(54)B.O.A. H.H.D. 579/4a
(55)B.O.A. H.H.D. 256/7b (28. Ra.1263–17.Mart.1847)
(56)B.O.A. H.H.D. 313/55 (28. 1.Ra.1326–10.Teşrin-i Sani.1324/22.Ekim.1908).
(57)B.O.A. H.H.D. 608/105
(58) B.O.A. H.H.D. 255/35 (Gurre-i Ca 1265–25.Mart.1848).
(59)B.O.A. H.H.D. 256/1b
(60)B.O.A. H.H.D. 563/18b, 19a.
(61)B.O.A. H.H.D. 86/8b.
(62)B.O.A. H.H.D. 86/8a (26. S.1282/6.Temmuz.1281-18.Temmuz.1865).
(63)B.O.A. H.H.D. 86/9-10ab
(64)B.O.A. H.H.D. 263/1-4.
(65)B.O.A. H.H.D. 263/4
(66)B.O.A. H.H.D. 86/10b (3. Ra.1282/25.Temmuz.1865).
(67)B.O.A. H.H.D. 601/98
(68)Türk Ansiklopedisi, MEB, C.19, s.179–180
(69)B.O.A. H.H.D. 127/1a (22. Kanunu-i Sani.1264-3.Şubat.1849).
(70) B.O.A. H.H.D. 128
(71)B.O.A Yıldız Mtv. 2/12 ve 2/18 ‘ deki Fabrika Nizamnamesi “Sandık Emaneti” kısmı md.11–12.
(72)B.O.A. H.H.D. 265/1b (2. Mart.1892–18.S.93-15.Mart.1876)
(73)B.O.A. Yıldız Mtv. 2/12 ve 2/18)
(74)Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniyye, s.144
(75)Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniyye, s.150–153
(76)Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniyye, s.144
(77)Salname-i Devlet-i Aliye-i Osmaniyye, s.150–153
(78)B.O.A. H.H.D. 255/32 (11. M.1265–15.Kasım.1848)
(79)B.O.A. H.H.D. 65/10-11 (15. R.1264-21.Mart.1848)
(80)B.O.A Yıldız Mtv. 2/12 ve 2/18 ‘ deki Fabrika Nizamnamesi “Sandık Emaneti” kısmı md.11-12.
(81)B.O.A. H.H.D. 265/1b (2. Mart.1892–18.S.93–15.Mart.1876)
(82)B.O.A. Yıldız Mtv. 2/12 ve 2/18
(83)B.O.A. H.H.D. 127/1a (22. Kanunu-i Sani.1264-3.Şubat.1849).
(84)B.O.A. H.H.D. 128
(85)B.O.A. H.H.D. 65/8.
(86)B.O.A. H.H.D. 255/40 (15. Ra.1266-29.Ocak.1850).
(87)B.O.A. Yıldız Mtv. , 15/62, (22. Za.1301-18.Eylül.1884).
(88)B.O.A. H.H.D. 65/8
(89)B.O.A. H.H.D. 255/39 (17. L.1265-29.Ağustos.1849).
(90)B.O.A. H.H.D. 255/30 (17. R.1266-2.Mart.1850).
(91)B.O.A. Yıldız Mtv. 232/30, (6. R.1320-10.Haziran.1902).
(92)B.O.A. H.H.D. 65/9 (11. C.1263-27.Mayıs.1847).
(93)B.O.A. H.H.D. 563 (1268.Temmuz-1852).
(94)B.O.A. H.H.D. 255/40 (15. Ra.1266-29.Ocak.1850).
(95)B.O.V. Yıldız Mtv., 15/7 ve 15/21, 24 Mayıs 1884
(96)B.O.A. H.H.D. 65/9 (11. C.1263-23.Haziran.1847).
(97)B.O.A. H.H.D. 86/8b
(98)B.O.A. H.H.D. 69/10a (12. S.1262-9.Şubat.1846).
(99)B.O.A. H.H.D. 255/10 (25. Safer.1263-12.Şubat.1847).
(100)Charles Issawi, The Economic History of Turkey, 1800–1914, Universty of Chicago Pres, 1980, s.313
(101)B.O.A. H.H.D. 258/3b (1263/1846-47).
(102)B.O.A. H.H.D. 568 (1269/1853-54).
(103)B.O.A. H.H.D. 86/8b (26. S.1281-18.Temmuz.1865).
(104)B.O.A. H.H.D. 568 (1269/1853-54).
(105)B.O.A. H.H.D. 232/30, ( 6. R.1320-10.Haziran.1902).
(106)B.O.A. H.H.D. 568 (1269/1853-54).
(107)B.O.A. Yıldız Mtv., 79/40 , 6.Z.1301/9.Haziran.1309,1893
(108)B.O.A. A.M.K.T., M.M.
(109)B.O.A. H.H.D. 86/8b (26. S.1281-18.Temmuz.1865).
(110)B.O.A. H.H.D. 258/3b (1263/1846-47).
(111)B.O.A. Yıldız Mtv., 15/62 ( 22.Za.1301/17.Eylül.1884)
(112)B.O.A. H.H.D.., 255/5 ( 8.B.1262/2.Temmuz.1846)
(113)B.O.A. H.H.D.., 256/2b ( 13.Ra.1262/10.Nisan.1846)
(114)B.O.A. H.H.D.., 258/3b (1847)
(115)B.O.A. H.H.D.., 255/33 ( Gurre-i Ca.1265/25.Mart.1849)
(116)B.O.A. H.H.D.., 258/3b (1847)
(117)B.O.A. H.H.D.., 255/33 ( Gurre-i Ca.1265/25.Mart.1849)
(118)B.O.A. H.H.D.., 255/7 ( 25.Ra..1265/20.Mart.1849)
(119)Hereke Tamirat ve Hereke’ ye bağlı işletmelerin icar gelirleri
(120)B.O.A. H.H.D.., 568 ( 1268 Mart-Şubat-13 Mart.1852/12.Şubat.1853)
(121)B.O.A. H.H.D.., 86/1ab,2a (1.Şubat.1279-16.N.1280/24.Şubat.1864)
(122)B.O.A. H.H.D.., 568 (1268 Mart-Şubat-13.Mart.1852/12.Şubat.1853)
(123)B.O.A. H.H.D.., 86/1ab,2a (15.Haziran.1280- 22.M.1281/27.Haziran.1864)
(124)B.O.A. H.H.D.., 86/1ab,2a (16.S.1282- 29.Haziran.1281/11.Temmuz.1865)
(125)B.O.A. Yıldız Mtv., 7/74,2a (4.Z.1298/22.Ekim.1881) (126)B.O.A.
İrade Hususi No:79 (15.Ca.1323
Temmuz.1321/19.Temmuz.1905)
(127)B.O.A.Yıldız Mtv., 294/147 (Selh.Z.1324-31.Kanun-i Sani 1322/13.Şubat.1907)
(128)B.O.A. H.H.D.., 568 ( 1268 Mart-Şubat-13 Mart.1852/12.Şubat.1853)
(129)B.O.A. H.H.D.., 579/4ab ( 1273 Teşrin-i Evvel-Şubat 13 Eylül. /12.Mart.1857)
(130)B.O.A. H.H.D.., 608/92-93 (1 Mart-Temmuz 90-13 Mart./12. Temmuz. 1872)
(131)B.O.A.H.H.D..,608/110 ( 87. Eylül - 88. Kasım/13. Haziran. 1871/12. Ağustos. 1872)
(132)B.O.A. Yıldız Mtv., 15/62 (22.Za.1301/17.Eylül.1884)
(133)B.O.A. Yıldız Mtv., 286/67 (11.S.1325 /13.Mart.1323-26.Mart.1907)
(134)B.O.A. Yıldız Mtv., 244/22 (18.S.1321-3.Mayıs.1319/16.Mayıs.1903)
(135)B.O.A. Yıldız Mtv., 312/104 (14.C.1326/30.Haziran.1324- 13.Temmuz.1908)
(136)B.O.A. H.H.D.., 568 ( 1268 Mart-Şubat-13 Mart.1852/12.Şubat.1853)
(137)Ahmet KAL’A, “Tanzimat Öncesi ve Sonrasında İktisadi Manzara”, 150.Yılında Tanzimat, Açık Oturumlar Dizisi 7, Aydınlar Ocağı Yayınları, İstanbul-1990,25-28
(138)B.O.A. H.H.D.., 255/40 ( 15 Ra.1266-29.Ocak.1850)
(139)B.O.A. Yıldız Mtv., 307/79 (6.S.1326/ 26.Şubat.1323-13.Mart.1907)
(140)B.O.A. H.H.D.., 86/2b (13 Ağustos.1280- 22.Ra.1281/25.Ağustos.1864)
(141)B.O.A. H.H.D.., 255/23 (16 Ca.1263 /29.Mayıs.1847)
(142)B.O.A. H.H.D.., 563/94b ( 1268/1852-53)
(143)B.O.A. H.H.D.., 258/3b ( 1263/1846-47)
(144)B.O.A. H.H.D.., 255/35 ( Gurre-i Ca 1265-25. Mart.1849)
(145)B.O.A.İradeler Dahiliye No:10733., 255/35 ( Gurre-i Ca 65-24. Nisan.1849)
(146)B.O.A. H.H.D.., 255/38 (11.B. 1265-3.Haziran.1849)
(147)B.O.A. H.H.D.., 255/35 ( Gurre-i Ca 1265-25. Mart.1849)
(148)B.O.A.İradeler Dahiliye No:10733., 255/35 ( Gurre-i Ca 65-24. Nisan.1849)
(149)B.O.A. H.H.D.., 255/38 (11.B. 1265-3.Haziran.1849)
(150)B.O.A.İradeler Dahiliye No:10733., ( Gurre-i Ca 65-24. Nisan.1849)
(151)B.O.A. H.H.D.., 255/38 (11.B. 1265-3.Haziran.1849)
(152)B.O.A. H.H.D.., 256/7a (25.S. 1263-12.Şubat.1847)
(153)B.O.A. H.H.D.., 65/21 (7.I. 1263-12.Şubat.1847)
(154)B.O.A. H.H.D.., 255/41 (9.L. 1266-20.Ağustos.1850)
(155)B.O.A. H.H.D.., 86/2b (13.Ağustos. 1280- 22.Ra.1281/25.Ağustos.1864)
(156)B.O.A. H.H.D.., 255/23 (16.Ca. 1263-29.Mayıs.1847)
(157)B.O.A. H.H.D.., 256/7a (25.S. 1263-12.Şubat.1847)
(158)B.O.A. H.H.D.., 258/3b ( 1263/1846-47)
(159)B.O.A. H.H.D.., 570/1b (1271/1855-1856)
(160)B.O.A. H.H.D.., 589/94a (14.Z. 1280-16.Eylül.1279/ 28.Eylül.1863)
(161)B.O.A. H.H.D.., 589/92a (28.Ca. 1278–31.Aralık.1861)
(162)B.O.A. H.H.D.., 601/94-95-96
(163)B.O.A. H.H.D.., 258/1a-b, 2a (Mart-Şubat 1264/1848-49)
(164)B.O.A. H.H.D.., 65/22
(165)Tevfik Güran, a.g.e., 249

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

-

Bölüm

-

Yazarlar

Abdülkadir Buluş Bu kişi benim

Atilla Arıcıoğlu Bu kişi benim

Yayımlanma Tarihi

1 Ağustos 2005

Gönderilme Tarihi

-

Kabul Tarihi

-

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2005 Sayı: 14

IZ

https://izlik.org/JA49RG55NY

APA

Buluş, A., & Arıcıoğlu, A. (2005). BAŞKALARI ARACILIĞIYLA İŞGÖRDÜRMEYE İLİŞKİN TARİHSEL BİR ÖRNEKLEM: HEREKE FABRİKASI’NDA YÖNETİM VE ÖRGÜTLENME ANLAYIŞI. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14, 217-236. https://izlik.org/JA49RG55NY

AMA

1.Buluş A, Arıcıoğlu A. BAŞKALARI ARACILIĞIYLA İŞGÖRDÜRMEYE İLİŞKİN TARİHSEL BİR ÖRNEKLEM: HEREKE FABRİKASI’NDA YÖNETİM VE ÖRGÜTLENME ANLAYIŞI. SUSBED. 2005;(14):217-236. https://izlik.org/JA49RG55NY

Chicago

Buluş, Abdülkadir, ve Atilla Arıcıoğlu. 2005. “BAŞKALARI ARACILIĞIYLA İŞGÖRDÜRMEYE İLİŞKİN TARİHSEL BİR ÖRNEKLEM: HEREKE FABRİKASI’NDA YÖNETİM VE ÖRGÜTLENME ANLAYIŞI”. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sy 14: 217-36. https://izlik.org/JA49RG55NY.

EndNote

Buluş A, Arıcıoğlu A (01 Ağustos 2005) BAŞKALARI ARACILIĞIYLA İŞGÖRDÜRMEYE İLİŞKİN TARİHSEL BİR ÖRNEKLEM: HEREKE FABRİKASI’NDA YÖNETİM VE ÖRGÜTLENME ANLAYIŞI. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 14 217–236.

IEEE

[1]A. Buluş ve A. Arıcıoğlu, “BAŞKALARI ARACILIĞIYLA İŞGÖRDÜRMEYE İLİŞKİN TARİHSEL BİR ÖRNEKLEM: HEREKE FABRİKASI’NDA YÖNETİM VE ÖRGÜTLENME ANLAYIŞI”, SUSBED, sy 14, ss. 217–236, Ağu. 2005, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA49RG55NY

ISNAD

Buluş, Abdülkadir - Arıcıoğlu, Atilla. “BAŞKALARI ARACILIĞIYLA İŞGÖRDÜRMEYE İLİŞKİN TARİHSEL BİR ÖRNEKLEM: HEREKE FABRİKASI’NDA YÖNETİM VE ÖRGÜTLENME ANLAYIŞI”. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 14 (01 Ağustos 2005): 217-236. https://izlik.org/JA49RG55NY.

JAMA

1.Buluş A, Arıcıoğlu A. BAŞKALARI ARACILIĞIYLA İŞGÖRDÜRMEYE İLİŞKİN TARİHSEL BİR ÖRNEKLEM: HEREKE FABRİKASI’NDA YÖNETİM VE ÖRGÜTLENME ANLAYIŞI. SUSBED. 2005;:217–236.

MLA

Buluş, Abdülkadir, ve Atilla Arıcıoğlu. “BAŞKALARI ARACILIĞIYLA İŞGÖRDÜRMEYE İLİŞKİN TARİHSEL BİR ÖRNEKLEM: HEREKE FABRİKASI’NDA YÖNETİM VE ÖRGÜTLENME ANLAYIŞI”. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sy 14, Ağustos 2005, ss. 217-36, https://izlik.org/JA49RG55NY.

Vancouver

1.Abdülkadir Buluş, Atilla Arıcıoğlu. BAŞKALARI ARACILIĞIYLA İŞGÖRDÜRMEYE İLİŞKİN TARİHSEL BİR ÖRNEKLEM: HEREKE FABRİKASI’NDA YÖNETİM VE ÖRGÜTLENME ANLAYIŞI. SUSBED [Internet]. 01 Ağustos 2005;(14):217-36. Erişim adresi: https://izlik.org/JA49RG55NY

24108 28027

Bu eser Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International Lisansı ile lisanslanmıştır.

BAŞKALARI ARACILIĞIYLA İŞGÖRDÜRMEYE İLİŞKİN TARİHSEL BİR ÖRNEKLEM: HEREKE FABRİKASI’NDA YÖNETİM VE ÖRGÜTLENME ANLAYIŞI

Öz

Anahtar Kelimeler

Öz

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Ayrıntılar

Birincil Dil

Konular

Bölüm

Yazarlar

Yayımlanma Tarihi

Gönderilme Tarihi

Kabul Tarihi

Yayımlandığı Sayı

IZ

Kaynak Göster