Özerkliğin İş Biçimlendirme Üzerindeki Etkisinde Yetkinliğin ve İlişkiselliğin Düzenleyici Rolü: İşle İlgili İhtiyaçların Tatmini Perspektifinden Bir Araştırma

Öz

İş yaşamının artan talepleri karşısında çalışanların kullanabileceği kişisel ve örgütsel kaynakları optimum noktada birleştirmek adına yapılan çalışmaların önemi her geçen gün artmaktadır. Bu çalışmalarda öne çıkan kavramlardan biri de iş biçimlendirmedir. İş biçimlendirme, çalışanların iş koşullarını kendi özelliklerine göre belirli sınırlar dâhilinde şekillendirmesi olarak tanımlanabilir. Bir diğer önemli kavram ise işle ilgili ihtiyaçların tatminidir. Özerklik, yetkinlik ve ilişkisellik alt boyutlarından oluşan işle ilgili ihtiyaçların tatmininin, iş biçimlendirme ile paralel ve iş biçimlendirme davranışına tesir eden bir faktör olduğu görülmektedir. Bu araştırmada, özerkliğin iş biçimlendirme üzerindeki etkisinde yetkinliğin ve ilişkiselliğin düzenleyici rolü anlaşılmaya çalışılmıştır. Araştırma, nicel araştırma yöntemlerinden anket deseninde tasarlanmıştır. Kolayda örnekleme yoluyla ulaşılan ve isteğe bağlı olarak araştırmaya katılan 345 çalışandan veri toplanmıştır. Araştırma kapsamında ölçüm aracı olarak, iş biçimlendirme ölçeği ve işle ilgili ihtiyaçların tatmini ölçeği kullanılmıştır. Araştırma sonucunda özerklik ihtiyacının, yetkinlik ihtiyacının ve ilişki ihtiyacının iş biçimlendirme üzerinde doğrudan anlamlı etkilerinin olduğu, özerklik ihtiyacının iş biçimlendirme üzerindeki etkisini özerlik ihtiyacının aynı yönde, ilişki ihtiyacının aksi yönde düzenlediğini görülmüştür. Elde edilen bulgular, alan yazın bağlamında tartışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İş biçimlendirme
• temel psikolojik ihtiyaçlar
• özerklik
• yetkinlik
• ilişkisellik

Teşekkür

Editör kuruluna ve hakemlere teşekkür ederiz.

The Moderating Role of Competency and Relatedness in the Impact of Autonomy on Job Crafting: A Study From the Perspective of Satisfaction of Work-Related Needs

Öz

In the face of increasing demands in business, the importance of studies that optimize the use of employees' personal and organizational resources is rising. One of the prominent concepts in these studies is job shaping. Job shaping is the process of shaping employees' work conditions within defined limits according to their characteristics. Another essential concept is the satisfaction of work-related needs. It is evident that satisfaction of work-related needs, comprising the autonomy, competence, and relatedness sub-dimensions, is a factor parallel to job shaping and affects job shaping behavior. In this study, the regulatory role of competence and relatedness in the effect of autonomy on job shaping was examined. The research employed a survey design, a quantitative method. Data were collected from 345 employees who were recruited via convenience sampling and voluntarily participated in the study. Within the scope of the research, the Job Shaping Scale and the Satisfaction of Work-Related Needs Scale were used as measurement instruments. The study found that autonomy need, competence need, and relationship need have direct significant effects on job shaping, and that autonomy need moderates the impact of independence need on job shaping in the same direction. In contrast, the relationship needs to moderate the effect of autonomy need in the opposite direction. The findings are discussed in the context of the literature.

Anahtar Kelimeler

• Job crafting
• basic psychological needs
• autonomy
• competence
• relatedness
• moderating role

Kaynakça

1. Ahmad, M. & Maochun, Z. (2019). Job resources and job attitudes: Does the moderating role of psy-cap make difference? AGATHOS: An International Review of the Humanities and Social Sciences, 10(2), 349-364.
2. Berg, J.M., Dutton, J.E. & Wrzesniewski, A. (2013). Job crafting and meaningful work. In Purpose and Meaning in the Workplace (1st ed., pp. 81-104). American Psychological Association.
3. Bevan, S. (2019, September 27). Job crafting: An employee-led approach to job redesign? https://www.employment-studies.co.uk/news/job-crafting-employee-led-approach-job-redesign
4. Bindl, U.K., Unsworth, K.L., Gibson, C.B. & Stride, C.B. (2019). Job crafting revisited: Implications of an extended framework for active changes at work. Journal of Applied Psychology, 104(5), 605-628.
5. Coxen, L., van der Vaart, L., Van den Broeck, A. & Rothmann, S. (2021). Basic psychological needs in the work context: A systematic literature review of diary studies. Frontiers in Psychology, 12(2021), 1-18, Article 698526.
6. de Devotto, R.P., de Freitas, C.P.P. & Wechsler, S.M. (2024). Basic psychological need satisfaction, job crafting and meaningful work: Network analysis. Trends in Psychology, 32(4), 1180-1200.
7. Deci, E.L. & Ryan, R.M. (2000). The ”what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227-268.
8. Demerouti, E. (2014). Design your own job through job crafting. European Psychologist, 19(4), 237-247.

9. Doğan, A. (2025). Bilişsel iş biçimlendirme ve işe tutulma ilişkisini yeniden düşünmek: Acil sağlık çalışanları örneğinde psikolojik sermayenin aracılık rolü. Sosyal Mucit Akademik Review, 6(1), 147-172.
10. Duerrenberger, N. & Warning, S. (2025). Psychological needs at work and job satisfaction: is there a divide between the public and private sectors? Public Management Review, 27(5), 1269-1291.
11. Fornell, C. & Larcker, D. F. (1981). Evaluating structural equation models with unobservable variables and measurement error. Journal of Marketing Research, 18(1), 39-50.
12. Gerçek, M. & Ziğaloğlu, D. (2023). Türkiye’de iş biçimlendirme (job crafting) çalışmaları: Lisansüstü tezlere yönelik bir inceleme. Optimum Ekonomi ve Yönetim Bilimleri Dergisi, 10(2), 443-468.
13. Güner, B. & Basım, H.N. (2023). İş biçimlendirmenin görev performansına etkisinde işe tutulma ve psikolojik sermayenin rolü. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 10(1), 314-340.
14. Hanyalı, M. (2024). Predictive role of work engagement and psychological capital on job crafting [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Yeditepe Üniversitesi.
15. Hayes, A.F. (2018). Introduction to mediation, moderation and conditional process analysis: A regression-based approach (2nd ed.). The Guilford Press.
16. Henseler, J., Ringle, C.M. & Sarstedt, M. (2015). A new criterion for assessing discriminant validity in variance-based structural equation modeling. Journal of the Academy of Marketing Science, 43(1), 115-135.
17. Hofstede, G. (1980). Motivation, leadership, and organization: Do American theories apply abroad? Organizational Dynamics, 9(1), 42-63.
18. Hu, L. & Bentler, P.M. (1999). Cutoff criterion for fit indices in covariance structure analysis: Conventional criteria versus new alternatives. Structural Equation Modeling, 6(1), 1-55.
19. Kerse, G. (2018). The impact of job crafting on person-job fıt: “I am compatible with my work because I can make changes in my work”. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 32(4), 941-958.
20. Mansour, S. & Tremblay, D.-G. (2021). How can organizations foster job crafting behaviors and thriving at work? Journal of Management & Organization, 27(4), 768-785.
21. Niessen, C., Weseler, D. & Kostova, P. (2016). When and why do individuals craft their jobs? The role of individual motivation and work characteristics for job crafting. Human Relations, 69(6), 1287-1313.
22. Olafsen, A.H., Marescaux, B.P.C. & Kujanpää, M. (2025). Crafting for autonomy, competence and relatedness: A self-determination theory model of need crafting at work. Applied Psychology, 74(1), 1-26. Article e12570.
23. Öz Aktepe, Ş. (2023, Eylül 21-23). İş zanaatkârlığı üzerine bibliyometrik analiz [Sözlü sunum]. 31. Ulusal Yönetim ve Organizasyon Kongresi, İstanbul, Türkiye.
24. Özdemir, F. (2022). Örgütsel davranış alanında 2020-2022 yılları arası yazılan doktora tezlerine yönelik bir inceleme. IDEA STUDIES Journal, 8(44), 564-574.
25. Peng, C. (2018). A literature review of job crafting and its related researches. Journal of Human Resource and Sustainability Studies, 6(1), 1-7.
26. Petrou, P., Demerouti, E., Peeters, M.C.W., Schaufeli, W.B. & Hetland, J. (2012). Crafting a job on a daily basis: Contextual correlates and the link to work engagement. Journal of Organizational Behavior, 33(8), 1120-1141.
27. Szőts-Kováts, K. & Kiss, C. (2023). How job crafting is related to the individual readiness to organizational change. Heliyon, 9(4), 1-11, Article e15025.
28. Travaglianti, F., Babic, A. & Hansez, I. (2016). The role of work-related needs in the relationship between job crafting, burnout and engagement. South Africa Journal of Industrial Psychology, 42(1), 1-13.
29. Tušl, M., Bauer, G.F., Kujanpää, M., Toyama, H., Shimazu, A. & de Bloom, J. (2024). Needs-based job crafting: Validation of a new scale based on psychological needs. Journal of Occupational Health Psychology, 29(2), 57-71.
30. Vandenabeele, W. (2014). Explaining public service motivation: The role of leadership and basic needs satisfaction. Review of Public Personnel Administration, 34(2), 153-173.
31. Van den Broeck, A., Vansteenkiste, M., De Witte, H., Soenens, B. & Lens, W. (2010). Capturing autonomy, competence and relatedness at work: Construction and initial validation of the work-related basic need satisfaction scale. Journal of Occupational and Organizational Psychology, 83(4), 981-1002.
32. Vo, T.T.D., Tuliao, K.V. & Chen, C.-W. (2022). Work motivation: The roles of individual needs and social conditions. Behavioral Sciences, 12(2), 1-19.
33. Yavuz, M. & Artan, İ.E. (2019). İş zanaatkârlığı (job crafting) kavramı: Türkçe iş zanaatkârlığı ölçeğinin geliştirilmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi İşletme Fakültesi Dergisi, 20(1), 95-125.
34. Yıldırım, M. (2024). Psikolojik sermaye kavramının Türkiye örneklemindeki yansımaları ve yeni araştırma fırsatları. Academic Research and Evaluations in the Field of Social Sciences-III (1. baskı, s. 67-106) içinde. Özgür Publications.
35. Wrzesniewski, A. & Dutton, J. (2001). Crafting a job: Revisioning employees as active crafters of their work. Academy of Management Review, 26(2), 179-201.