Phonetic Evidences of 17th Century Turkish According to Megiser's Work Named "Paroemiologia Polyglottos"

Yıl 2025, Sayı: 66, 1 - 17, 25.12.2025

Beytullah Bekar , Okan Celal Güngör

https://doi.org/10.21563/sutad.1425760

Öz

During the time of the Ottoman Empire, as the Ottoman dominance in the Balkans increased and political, economic, and cultural relations between Westerners and the Ottomans developed, the number of works written in Latin letters by Westerners to learn about the Turks and the Turkish language increased. These works are important both in terms of the Turkish vocabulary they contain and in terms of revealing some phonetic features of the Turkish language that cannot be detected in texts written in Arabic script. These works, written in Latin letters by Westerners, are called transcription texts in the literature. The first of these works is Codex Cumanicus, which is estimated to have been written in the early 14th century. The work examined in this study is Paroemiologia Polyglottos, written by Hieronymus Megiser (1553–1616). The work was published in 1605 by Michael Lantzenberger publishing house in Leipzig. Its digital edition is available in the Bavarian State Library under urn:nbn:de:bvb:12-bsb11103818-3. The work consists of 240 pages and is a compilation of proverbs belonging to the Hebrews, Greeks, Latins, Germans, French, Belgians, Gauls, Italians, Spaniards, Slavs, Arabs, and Turks. The Turkish proverbs included in the work are an important source for understanding the spoken language of the period. In the study, phonetic phenomena of the period were examined based on these proverbs.

Anahtar Kelimeler

Megiser , Paroemiologia Polyglottos , transcription texts , vocal features.

Megiser’in “Paroemiologia Polyglottos” Adlı Eserine Göre 17. Yüzyıl Türkçesinin Fonetik Tanıkları

Öz

Osmanlı Devleti zamanında, Osmanlının Balkanlardaki hâkimiyeti, Batılıların Osmanlıyla olan siyasi, ekonomik, kültürel ilişkilerinin gelişmesiyle birlikte Türkleri tanımak ve Türkçe öğrenmek amacıyla Batılılar tarafından Latin harfleriyle yazılan eserlerin sayısı artmıştır. Batı’da Latin harfleriyle kaleme alınan bu eserler, hem içerisinde barındırdığı Türkçe söz varlığı hem de Türk dilinin Arap harfli metinlerde tespit edilemeyen bazı ses özelliklerini ortaya koyması açısından önemlidir. Batılılar tarafından Latin harfleriyle yazılan ve transkripsiyon metinleri olarak adlandırılan bu eserlerin ilki, XIV. yüzyılın başlarında yazıldığı tahmin edilen Codex Cumanicus’tur. Çalışmaya konu olan eser ise Hieronymus Megiser’in (1553-1616) Paroemiologia Polyglottos adlı eseridir. Eser, Leibzig’de Michael Lantzenberger yayınevi tarafından 1605’te yayımlanmıştır. Eserin dijital baskısı Bavyera Eyalet Kütüphanesinde urn:nbn:de:bvb:12-bsb11103818-3’te dijital olarak kayıtlıdır. Eser, 240 sayfadan müteşekkil olup İbraniler, Yunanlılar, Latinler, Almanlar, Fransızlar, Belçikalılar, Galyalılar, İtalyanlar, İspanyollar, Slavlar, Araplar ve Türklere ait bir atasözü derlemesidir. Türkçe atasözleri dönemin konuşma dili hakkında önemli bir kaynaktır. Çalışmada geçen atasözlerinden hareketle dönemin ses olayları incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Megiser , Paroemiologia Polyglottos , transkripsiyon metinleri , ses olayları.

Kaynakça

• Akar, A. (2017). Türk dili tarihi. (12. Baskı). İstanbul: Ötüken Yayınları.
• Aksoy, Ö. A. (1984). Atasözleri ve deyimler sözlüğü-deyimler sözlüğü 2. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Aksoy, Ö. A. (1998). Atasözleri ve deyimler sözlüğü-atasözleri sözlüğü 1. İstanbul: İnkılâp.
• Bekar, B. (2018a). P. J. Pıgure’ün grammatik ger Türkisch-Osmanichen umgangssprache adlı eserindeki Türk atasözleri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırmaları Dergisi, 86, 133-152. doi: 10.31624/tkhbvd.2018.7.
• Bekar, B. (2018b). 1789 yılında askerî personel için yazılmış Almanca-Türkçe transkripsiyon metni. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 12, 19-34. doi: 10.29000/rumelide.472750.
• Bekar, B. (2019a). Transkripsiyon metinlerinde Türk atasözleri. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 5, 1- 13. doi: 10.29000/rumelide.606058.
• Bekar, B. (2019b). Batı kültüründe Türk atasözleri. Konya: Kömen Yayınları.
• Böler, T. (2020). Türkiye Türkçesi ses bilgisi. İstanbul: Kesit Yayınları.
• Buran, A. (1996). Anadolu ağızlarında isim çekim ekleri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Caferoğlu, A. (1963). Anadolu ağızları konson değişmeleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 11, 1-32. Erişim adresi: https://tdkbelleten.gov.tr/tam-metin-pdf/140/tur.
• Caferoğlu, A. (1964). Anadolu ve Rumeli ağızları ünlü değişmeleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 12, 1-33. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/504901.
• Develi, H. (1995). Evliya Çelebi seyahatnamesine göre 17. yüzyıl Osmanlı Türkçesinde ses benzeşmeleri ve uyumlar. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Dilâçar, A. (1971). 1612’de Avrupa’da yayımlanan ilk Türkçe gramerinin özellikleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 18, 197-210. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/508205.
• Durmuş, O. (2017). Türkiye Türkçesinin basılı ilk atasözleri: H. Megiser’in Paroemiologia Polyglottos adlı eserinde yer alan atasözleri. Vefatının 20. Yılı Münasebetiyle Prof. Dr. Necmettin Hacıeminoğlu Hatıra Kitabı (ss. 659- 678). İstanbul: Türk Edebiyatı Vakfı.
• Eyüboğlu, E. K. (1973). Ön üçüncü yüzyıldan günümüze kadar şiirde ve halk dilinde atasözleri ve deyimler- atasözleri 1. İstanbul: Doğan Kardeş.
• Eyüboğlu, E. K. (1975). Ön üçüncü yüzyıldan günümüze kadar şiirde ve halk dilinde atasözleri ve deyimler- deyimler 2. İstanbul: Doğan Kardeş.
• Gülensoy, T. (1988). Kütahya ve yöresi ağızları (inceleme-metin-sözlük). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Gülensoy, T. (1993). Rumeli ağızlarının ses bilgisi üzerine bir deneme (inceleme-bibliyografya-metinler). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Yayınları.
• Gülsevin, G. (2017). Batı Rumeli Türkçesi özellikleri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• İğci, A. (2010). Vıçıtırın-Kosova Türk ağızları (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Erişim adresi: Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp.
• İğci, A. (2014). 17. yüzyılda Batı Rumeli Türkçesinin özellikleri (Yayınlanmamış doktora tezi). Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp.
• Karaağaç, G. (2015). Türkçenin ses bilgisi. İstanbul: Kesit Yayınları.
• Karahan, L. (2011). Anadolu ağızlarının sınıflandırılması. (2. Baskı). Ankara: Türk Dil kurumu Yayınları.
• Kartallıoğlu, Y. (2011). Klasik Osmanlı Türkçesinde eklerin ses düzeni (16.-17. ve 18. yüzyıllar). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.