Mormons in Antep: A Missionary Experience in the Late 19th and Early 20th Centuries

Yıl 2025, Sayı: 66, 107 - 131, 25.12.2025

Faruk Taşkın

https://doi.org/10.21563/sutad.1626714

Öz

This study examines the activities of Mormon missionaries operating in the Ottoman Empire during the late nineteenth and early twentieth centuries, with a particular focus on their work centered in Antep. The primary source of the research is the diary of Joseph W. Booth, covering the years 1898–1928. Mormon missionaries, who initiated their activities upon arriving in Istanbul in 1884, continued their mission intermittently until their departure from Turkey in 1921. Following limited success in Istanbul, the missionaries shifted their focus toward the interior regions of Anatolia and designated Antep as their mission center beginning in 1889. While a certain degree of interest was observed among the local population—particularly within the Armenian community—the Mormons encountered strong resistance from other Christian denominations, especially Protestant groups. The missionaries sought to strengthen their presence through various social and economic projects, such as establishing weaving workshops, and they also founded a school in Antep. However, their struggle for official recognition significantly restricted their activities. Booth’s accounts provide rich insights into Antep’s social life, religious festivals, marketplaces, and the Ottoman judicial system. The Mormons additionally attempted to establish a colony in Palestine and to lease land in Ottoman territories in order to gather their followers, yet these efforts ultimately remained unsuccessful.

Anahtar Kelimeler

Mormon , missionary , Ottoman empire , Antep , Joseph W. Booth

Proje Numarası

2024.S22.02.02

Mormonlar Antep'te: 19. Yüzyıl Sonu ve 20. Yüzyıl Başlarında Bir Misyonerlik Deneyimi

Öz

Bu çalışma, 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başlarında Osmanlı topraklarında faaliyet gösteren Mormon misyonerlerinin Antep merkezli çalışmalarını ele almaktadır. Ana kaynak olarak Joseph W. Booth'un 1898-1928 yıllarını kapsayan günlükleri kullanılmıştır. Mormon misyonerler, 1884 yılında İstanbul'a gelerek başlattıkları faaliyetlerini 1921 yılında Türkiye'den ayrılıncaya dek aralıklarla sürdürmüşlerdir. Mormon misyonerleri, İstanbul'daki sınırlı başarılarının ardından Anadolu'nun iç bölgelerine yönelmiş ve 1889 yılından itibaren Antep'i misyon merkezi olarak seçmiştir. Yerel halk, özellikle Ermeni nüfus arasında belirli bir ilgi gözlemlenirken, Mormonlar Protestan gruplar başta olmak üzere diğer Hristiyan mezheplerden ciddi direnişle karşılaşmıştır. Mormonlar, sosyal ve ekonomik projeler (örneğin dokuma atölyeleri) aracılığıyla misyonlarını güçlendirmeye çalışmış; ayrıca Antep'te bir okul açmışlardır. Resmî tanınma mücadelesi, misyonerlik faaliyetlerini ciddi şekilde sınırlamıştır. Booth'un kayıtları, Antep'in sosyal yaşamına, dini bayramlarına, pazar yerlerine ve Osmanlı adalet sistemine dair zengin bilgiler sunmaktadır. Mormonlar ayrıca Filistin'de koloni kurma ve Osmanlı topraklarında arazi kiralayarak üyelerini bir araya getirme girişimlerinde bulunmuş, ancak bu çabalar başarısız olmuştur.
Anahtar Kelimeler:

Anahtar Kelimeler

Mormon , misyoner , Osmanlı devleti , Antep , Joseph W. Booth.

Destekleyen Kurum

Artvin Çoruh Üniversitesi

Proje Numarası

2024.S22.02.02

Kaynakça

• Adıyeke, N. (2014). Osmanlı millet sistemine dair tartışmalar ve siyasal bir uzlaşma modeli olarak Osmanlı millet sistemi. Yeni Türkiye, 60, 1–13.
• Akgün, S. K. (2002). Some abstracts from the Mormon missionaries about the Turks and Armenians. Review of Armenian Studies, 1(1), 52–64.
• Akgün, S. K. (2014). Osmanlı İmparatorluğu’nda Mormon Misyonerler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Aktay, Y. (2004). Mormonluk: Amerika’nın ahir zamanının dini ve azizleri. Milel ve Nihal, 1(2), 95–125.
• Andrus, R. (1962). A history of the recreation program of the Church of Jesus Christ of Latter-Day Saints (Doctoral dissertation). State University of Iowa.
• Aydın, F. (2005). Mormonlar: İsa Mesih'in Son Gün Azizleri'nin Kilisesi. Ö. F. Harman (Ed.), Türkiye'de misyonerlik faaliyetleri (ss. 215–266). İstanbul: Ensar Neşriyat.
• Bennett, R. S. (1933). The Palestine-Syrian mission historical. Latter-Day Saints’ Millennial Star, 95(31), 514–515.
• Booth, J. W. (1898–1899). Booth, Joseph W. vol. 01, 1898–1899 [Diaries].
• Booth, J. W. (1899). Booth, Joseph W. vol. 02, 1899 [Diaries].
• Booth, J. W. (1899–1900). Booth, Joseph W. vol. 03, 1899–1900 [Diaries].
• Booth, J. W. (1900). Booth, Joseph W. vol. 04, 1900 [Diaries].
• Booth, J. W. (1901). Booth, Joseph W. vol. 05, 1901 [Diaries].
• Booth, J. W. (1902). Booth, Joseph W. vol. 06, 1902 [Diaries].
• Booth, J. W. (1903–1904). Booth, Joseph W. vol. 07, 1903–1904 [Diaries].
• Booth, J. W. (1904–1906). Booth, Joseph W. vol. 08, 1904–1906 [Diaries].
• Booth, J. W. (1906–1908). Booth, Joseph W. vol. 09, 1906–1908 [Diaries].
• Booth, J. W. (1908–1922). Booth, Joseph W. vol. 10, 1908–1910, 1921–1922 [Diaries].
• Booth, J. W. (1928). The Armenian mission. Improvement Era, 31(12), 1048–1052.
• Bulbulian, H. C. (1889). Mormons at Aintab. The Christian Union, 39(25), 795–798.
• Charles, D. P. (2000). You had the Alps, but we the Mount of Olives: Mormon missionary travel in the Middle East (1884–1928). Mormon Historical Studies, 1(Spring), 93–125.
• Charles, D. P. (2001). The day the "Brave Sons of Mohamed" saved a group of Mormons. Brigham Young University Studies, 40(4), 237–254.
• Çolak, M. (2001). Osmanlı İmparatorluğu'nda Mormonlar. Tarih ve Toplum, 210 (Haziran), 23–27.
• Dyke-Berrett, G. V., LaMar, C. (2008). In the footsteps of Orson Hyde: Subsequent dedications of the Holy Land. Brigham Young University Studies, 47(1), 57–93.
• Eddy, D. B. (1913). What next in Turkey: Glimpses of the American Board’s work in the Near East. Boston: The American Board.
• Evans, R. L. (1962). The Peacemakers. Improvement Era, 65(3), 194–198.
• Hewsen, R. H. (2001). Armenia: A historical atlas. University of Chicago Press.
• Lamb, M. T. (1901). The Mormons and their Bible. Philadelphia.
• Larue, W. E. (1919). The foundations of Mormonism. New York.
• Lindsay, R. H. (1958). A history of the missionary activities of the Church of Jesus Christ of Latter-Day Saints in the Near East, 1884–1929 (Master's thesis). Brigham Young University, Provo, UT.
• Lindsay, R. H. (1966). The dream of a Mormon colony in the Near East. Dialog: A Journal of Mormon Thought, 1(4), 50–68.
• Olgun, H. (2015). Mormons in the light of the Ottoman archive documents: The awareness of the religious diversity at the age of crisis. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(1), 11–22.
• Öney, C. (2012). Cesur Müslüman Türklerin bir grup Mormon misyonerini Antep’te Ermenilerin saldırılarından kurtardığı gün. Tarih Okulu, Ocak-Nisan, Sayı XII, 261-283.
• Roberta, R. E. (2007). Worship traditions in Armenia and the neighboring Christian East. St. Nersess Theological Review, 12, 45–67.
• Smart, W. B. (2008). Mormonism's last colonizer: The life and times of William H. Smart. Utah State University Press.
• Taşkın, F. (2022). Amerikan Board misyonerlerinin Antep’teki faaliyetleri (1848–1920). Konya: Çizgi Kitapevi Yayınları.
• Terian, A. (2005). Patristic theology in the Armenian tradition. New York: St. Vladimir’s Seminary Press.
• Toronto, J. A. (2013). LDS missionary work in the Middle East: The deaths of Emil J. Huber and Joseph W. Booth in Aleppo, Syria. Mormon Historical Studies, 14(1), 83–108.
• Yavuz, F. (2019). Amerikan Protestan misyonerliğinin Anadolu’da teşkilatlanmasına bir örnek: Antep misyonunun kuruluşu (1848). History Studies, 11(6), 2067–2085.
• Yorulmaz, Ş. (2005). 19. yüzyılda Osmanlı eğitim sistemi içinde Ermenilerin durumu, misyoner faaliyetlerin etkileri ve ruhsatsız açılan Ermeni okulları. XIV. Türk Tarih Kurumu Sempozyumu (9–13 Eylül 2002, Ankara), (Cilt 2, II. Kısım, ss. 1441–1458).