Osmanlı İmparatorluğunun Gözünden Bulgar Komiteci Yane Sandanski’nin Çetecilik Faaliyetleri (1904-1908)

Öz

1878 Berlin Anlaşması ile Bulgaristan ufak bir prenslik olarak Osmanlı Devleti’ne bağlanmıştır. Bulgarlar kurdukları komiteler ile bu andan itibaren silahlı çete faaliyetleri ile Büyük Bulgaristan için mücadeleye girişmiştir. Bu komitelerin en faal olanı İç Örgüt olarakta bilinen “Makedonya-Edirne İç Devrimci Örgütü”olmuştur. Komitenin Selanik bölgesinde üst düzey komiteci olarak görev yapan Yane Sandanski kişiliği ve fikirleri ile diğer komitecilerden ayrılmaktadır. 1872 yılında Bulgaristan’ın Blagoevgrad şehrinin Vlahi köyünde dünyaya gelen Sandanski Serez ihtilal bölge voyvodası olarak komite içinde adını 1901 yılında Amerikalı rahibe Miss Stone’un kaçırılması olayı ile duyurmuştur. Kendisi 1903 İlinden İsyanından sonra Büyük Bulgaristan yerine tüm etnik unsurların dostça bir arada yaşadığı Federatif Makedonya için örgütten ayrı hareket etmeye başlayarak Osmanlı İmparatorluğu ve kendi bağlı olduğu örgüt ile silahlı mücadelelere girişmiştir. 1908 yılında İttihat ve Terakki Cemiyeti ile iş birliği yapan ve bir süreliğine silahlı mücadeleyi bırakan Sandanski Balkan savaşları sırasında Bulgar hükümeti ile birlikte yeniden çetesi ile mücadeleye girişse de 1915 yılında suikast sonucu öldürülmüştür. Bu çalışma Osmanlı Arşiv kaynakları ışığında doğrudan Yane Sandanski’nin 1904-1908 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu ile giriştiği mücadele ve kovalamacaya odaklanmaktadır..

Anahtar Kelimeler

• Yane Sandanski
• Bulgar Komiteleri
• Osmanlı İmparatorluğu
• Makedonya
• Çete Faaliyetleri.

The Gang Activities of Bulgarian Committee Member Yane Sandanski through the Eyes of the Ottoman Empire (1904-1908)

Öz

With the Berlin Treaty of 1878, Bulgaria became a small principality under the rule of the Ottoman Empire. From then on, Bulgarians began fighting for Greater Bulgaria through their established committees and armed gang activities. The most active was the "Internal Macedonian-Adrianople Revolutionary Organization," also known as the Internal Organization. Yane Sandanski, a senior committee member in the Salonika region, is distinguished from other members by his personality and ideas. Sandanski became the voivode of the Serres revolutionary region and gained prominence within the Committee with the abduction of the American nun Miss Stone in 1901. After the Ilinden Uprising of 1903, he began acting independently from the organization, advocating for a Federative Macedonia where all ethnic groups could live together peacefully instead of a Greater Bulgaria. He engaged in armed conflict with the Ottoman Empire and the organization he previously affiliated with. In 1908, Sandanski collaborated with the Committee of Union and Progress (İttihat ve Terakki Cemiyeti) and temporarily abandoned the armed struggle. During the Balkan Wars, he resumed fighting alongside the Bulgarian government until he was killed in 1915. This study focuses on Yane Sandanski's struggle and pursuit with the Ottoman Empire between 1904 and 1908, based on Ottoman archival sources.

Anahtar Kelimeler

• Yane Sandanski
• Bulgarian Committees
• Ottoman Empire
• Macedonia
• Gang Activities.

Kaynakça

1. BOA (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Başbakanlık Osmanlı Arşivi):
2. Sadaret Eyalet-i Mümtaze Kalemi Belgeleri, Bulgaristan Evrakı (A.} MTZ (04), 77/1, 115/80, 120/13, 121/76, 129/34, 145/10, 151/48, 152/53, 154/94, 156/36, 162/54, 162/62, 168/79, 169/20.
3. Babıali Evrak Odası Belgeleri (BEO),1816/136190, 2158/161809, 2524/189267, 2534/190048, 2782/208622.
4. Dâhiliye Nezareti Mektubi Kalemi (DH. MKT), 895/23.
5. Dâhiliye Nezareti Şifre Evrakı (DH. ŞFR), 366/164, 416/55.
6. Hariciye Nezareti Tahrirat (HR.TH.), 356/29.
7. Hariciye Nezareti Paris Sefareti Belgeleri (HR. SFR. (04), 230/64, 230/81, 236/27, 239/19, 240/52, 240/66, 243/55, 243/62, 244/8, 244/19, 246/35, 399/70, 457/82, 888/96.
8. Rumeli Müfettişliği Sadaret ve Başkitabet Evrakı (TFR.I.A), 30/2908, 34/3302, 37/3662.

9. Rumeli Müfettişliği Jandarma Müşiriyet ve Kumandanlık Evrakı (TFR.I.AS),56/5535, 61/6054, 176/17540.
10. Rumeli Müfettişliği Makamât Evrakı (TFR.I.MKM), 34/3370.
11. Rumeli Müfettişliği Selanik Evrakı (TFR.I.SL), 8/701, 50/4961, 52/5121, 52/5133, 57/5625, 63/6258, 74/7386, 74/7391, 84/8313, 98/9797, 117/11691, 120/11990, 122/12166, 123/12261, 123/12298, 128/12773, 128/12792, 130/12975, 152/15159, 168/16779, 182/18131, 187/18642, 188/18711, 208/20736.
12. Rumeli Müfettişliği Umum Evrakı (TFR.I.UM), 5/470, 12/1113, 18/1734.
13. Yıldız Sadâret Hususi Maruzât Evrakı (Y. A. HUS), 488/42.
14. Yıldız Mütenevvi Maruzat Evrakı (Y. MTV), 228/83.
15. Yıldız Perakende Evrakı Askerî Maruzâtı (Y. PRK. ASK), 230/108.
16. Yıldız Perakende Evrakı Müfettişlikler ve Komiserlikler Tahrirâtı (Y. PRK. MK), 19/68.
17. Zabtiye Nezareti Evrakı (ZB.), 46/6.
18. B. Books and Articles
19. Adanır, F. (1975). Makedonya sorunu ve Dimitar Vlahof’un anılarında II. Meşrutiyet. Birikim, (9), 14–26.
20. Adanır, F. (2001). Makedonya sorunu. (İ. Catay, trans.). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay.
21. Ahbab, Y. (2015). Amerikan ve İngiliz basınında İlinden isyanı (1903). Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (KAREN), 1(1), 119-151.
22. Aydın, M. (1989). Arşiv belgeleriyle Makedonya’da Bulgar çete faaliyetleri. Osmanlı Araştırmaları IX, 209-234.
23. Aydın, M. (1998). Makedonya meselesi ve Amerikalı rahibenin kaçırılması. Osmanlı Araştırmaları XVIII. 239–258.
24. Balatoni, B. (2021). Home rule for the Balkans?: the idea of international control in Ottoman Macedonia in the writings of the Balkan Committee (1903-1908). Crossroads of the Old Continent: Central and Southeastern Europe in the 19th and 20th century. (Unpublished PhD thesis). Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
25. Balta, E. (2009). Serez. DİA, (C. 36, s. 556-558). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
26. Bournoutian, G. A. (2011). Ermeni tarihi Ermeni halkının tarihine kısa bir bakış. (E. Abadoğlu & O. Kılıçdağlı, trans.). İstanbul: Aras Yay.
27. Dikici, A. (2010). Osmanlı Makedonya’sında kurulan ilk uluslararası polis barış koruma misyonu: Mürzsteg reform programı. Karadeniz Araştırmaları, 6, (24), 75-108.
28. Dural, A. B. (2016). Makedonya sorunu ya da yakın tarihin ilk kızılelma koalisyonu. TURAN- SAM Uluslararası Bilimsel Hakemli Dergisi, 8, (29), 221-229.
29. Durgun, H. & Bakırcılar, N. A. (2012). Makedonya meselesi’nde Bulgaristan Emareti’nin rolü- I. Mediterranean Journal of Humanities (MJH), II,(2), 277-311.
30. Erman, A. (2021). Kapodistrias’a göre Yunan bağımsızlık hareketi ve Rusya, TAD, C. 40, S. 69, 266-293.
31. Ertürk, S. (2018). Balkanlarda aşırı milliyetçi bir örgütlenme: Makedonya- Edirne dâhili ihtilal teşkilatı (1893-1912). (Yayınlanmamış doktora tezi). Ege Üniversitesi, İzmir.
32. Furat, A. Z. (2013). Berlin Antlaşması sonrasında Balkanlar’da cemaat-i islamiyelerin teşekkülü (1878-1918). OTAM, 33, 63–93.
33. Gawrych, G. W. (2006). The crescent and the eagle, Ottoman rule, Islam and the Albanians, 1874-1913. London: I. B. Taurıs & co ltd.
34. Hacısalihoğlu, M. (2008). Jön Türklerin Balkan politikası (1908-1913). Divan, Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 13, (24). 99-127.
35. Hacısalihoğlu, M. (2012). Yane Sandanski as a political leader in Macedonia in the era of the Young Turks. Cahiers balkaniques, 40, 1-19.
36. İnalcık, H. (1992). Tanzimat ve Bulgar meselesi doktora tezi’nin 50. yılı. İstanbul: Eren Yay.
37. İrtem, S. K. (1999). Osmanlı devleti’nin Makedonya meselesi Balkanlar’ın kördüğümü. (O. S. Kocahanoğlu, prep.). İstanbul: Temel Yay.
38. İsov, M. & Hasanoğlu, E. (2021). Osmanlı Avrupası’nda bölücülük cereyanı Makedonya komitacılarının anıları. İstanbul: Selenge Yay.
39. İsov, M. (2021). Makedonya Hareketi’nde savaşa giden liderlik mücadelesi: VMORO ile VMOK arasındaki ilişkilerin bir boyutu (1896- 1903). Balkan Tarihi Araştırmaları I, içinde (s. 221-254), (B. Akyay, ed.). Edirne: Trakya Üniversitesi Balkan Araştırma Enstitüsü Yay.
40. Karal, E. Z. (2007). Osmanlı tarihi Nizam-ı Cedid ve Tanzimat devirleri (1789-1856) V. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.
41. Korkmaz, E. (2020). Osmanlı arşiv evraklarına göre İlinden isyanında yaşanan başlıca olaylar. Uluslararası Dil, Eğitim ve Sosyal Bilimlerde Güncel Yaklaşımlar Dergisi (Caless), 2,(1), 304-333.
42. Ljuljanovıć, D. (2021). Imagınıng Macedonıa ın the age of empıre: State polıcıes, networks and vıolence (1878- 1912). (Unpublished PhD thesis). Marmara Unıversıty, İstanbul.
43. MacDermott, M. (1988). For freedom and perfectıon. The life of Yané Sandansky. London: Journeyman Press.
44. Maden, F. (2013). Büyük güçlerin Berlin Antlaşması’nın uygulanmasına yönelik baskıları. Hıstory Studıes 5,(1), 267- 286.
45. Nikolov, B. (2020). Mro (Macedonian Revolutionary Organization)- A new perspective on the “Millets” ın Ottoman Macedonia. Osmanlı İdaresinde Balkanlar II içinde (s. 71-100), ( A. Aköz & S. Ilić & D. Yörük & D. Leovac, ed.). Konya: Selçuk Üniversitesi Osmanlı Tarihi ve Medeniyeti Araştırma ve Uygulama Merkezi Yay.
46. Nykänen, J. (2010).The western focalisation of the Ilinden: representing on uprising in the late Ottoman Balkans, Slovo, 22,(2), 89–103.
47. Öksüz, H. (2018). İngiltere’nin kurdurmuş olduğu “Balkan komitesi” ve faaliyetleri. XVIII. Türk Tarih Kongresi, 1-5 Ekim kongreye sunulan bildiriler III içinde (s. 653-679). Ankara: Türk Tarih kurumu Yay.
48. Öztunç, B. H. (2019). Melnik, Petriç ve Cuma-i Bâlâ nasihat heyetleri ve faaliyetleri. XIII. Uluslararası Mübadele ve Balkan Türk Kültürü Araştırmaları Kongresi Bildirileri içinde (s. 319-330), (23 Kasım-6 Aralık. Samsun/ Türkiye Gostivar/Kuzey Makedonya). Samsun: Uğur Ofset.
49. Perry, D.M. (1981). The Macedonıan cause: a crıtıcal hıstory of the Macedonıan Revolutıonary Organızatıon, 1893- 1903. (Unpublished PhD thesis). The University of Michigan, Michigan.
50. Rahman, R. (2019). Makedonya’da milliyetçilik ve kimlik faktörlerinin oluşmasında etkili olan gelişmeler: 1875- 1930 dönemi. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi (The Journal of International Social Research), 12,(68), 441-460.
51. Saatçi, M. B. (2002). Osmanlı imparatorluğu’nun son döneminde Makedonya sorunu. Makedonya Sorunu Dünden Bugüne içinde (s. 45-70), (M. Hatipoğlu, der.). Ankara: Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi Yay.
52. Stavrianos, L. S. (2000). The Balkans since 1453. New York: New York Universıty Press.
53. Şahin, G. (2019). XIX. yüzyılın sonları ve XX. yüzyılın başlarında Makedonya’da ABD’nin bir müdahale aracı: Protestan misyonerler. History Studies, 11,(1), 319-345.
54. Şeh, İ. (2021). Balkan tarihinde İlinden İsyanı ve Kruşevo’da hükümet kurma girişimi. (Yayınlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
55. Şenışık, P. (2017). Osmanlı Makedonyası’nda şiddet ve Nisan 1903 olayları. Türkiyat Mecmuası, 27/1, 289-303.
56. Tan, H. (2013). Bulgar komite faaliyetlerine genel bir bakış. SAÜ Fen Edebiyat Dergisi, (1), 45-69.
57. Tilbe, Ö. (2021). Hüseyin Hilmi Paşa’nın Rumeli umumi müfettişliği (1902-1908). İstanbul: Kitabevi Yay.
58. Uzer, T. (1979). Makedonya eşkiyalık tarihi ve son Osmanlı yönetimi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
59. Valkov, M. (2010). The Internal Macedonian-Adrianople Revolutionary Organization and the idea for autonomy for Macedonia and Adrianople Thrace 1893-1912. (Unpublished master’s thesis). Central European University, Budapest.
60. Vatansever, E. (2019). Bulgar milliyetçiliğinin doğuşu ve Bulgaristan’ın bağımsızlığı (1841-1908). (Yayınlanmamış doktora tezi). Trakya Üniversitesi, Edirne.
61. Yarcı, G. (2013). Osmanlı diplomasisinde Makedonya meselesi (1876-1913). Elektronik Siyaset Bilimi Araştırmaları Dergisi, 4,(1),76-114.
62. Yeni Asır, 16 Temmuz 1324 – 29 Juillet 1908. Numara: 1304.
63. Yıldız, A. M. (2020). Makedonya’yı tahayyül etmek: Makedonya sorunu’nun ulusal kimlik inşası üzerinden analizi. (Yayınlanmamış doktora tezi). Yalova Üniversitesi, Yalova.
64. Yosmaoğlu, İ. (2013). Blood ties: Religion, violence and the politics of nationhood in Ottoman Macedonia, 1878- 1908. United States of America: Cornell University Press.