An Evaluation on the Frontispiece Illuminations of Fâtih Sultan Mehmed Attributed Works in the Form of Shuttle

Yıl 2025, Sayı: 66, 167 - 196, 25.12.2025

Nihal Aracı

https://doi.org/10.21563/sutad.1627325

Öz

The aim of this study is to analyze the frontispiece illuminations in the shuttle form of the works in the “Sultan Fâtih's Personal Library Manuscript Exhibition” organized by the Turkish Institution for Manuscripts and then published its catalogue. The exhibition consists of 98 works from Fatih Sultan Mehmed's library -selected from the manuscripts prepared for him during his princedom and reign- covering many fields such as medicine, philosophy, logic, metaphysics, astrology, tafsir, theology, fiqh, history of religions, etc. The reason for choosing such a sample within the scope of our study is that these works prepared for the Sultan clearly reflect the ornamental understanding of the period. Since the aforementioned works were prepared on behalf of the Sultan, they have unique designs and fine workmanship in terms of calligraphy, illumination, binding, etc., which were created with the utmost care. In the introduction, the effects of both the artistic and patronizing aspects of the Ottoman sultans on the development of book arts are presented. Then, Fâtih Sultan Mehmed's role as a patron of science and art is emphasized. In the following section, after discussing the styles that were influential in the illumination of the Fâtih period, 43 frontispiece illuminations in the form of a shuttle among the works included in the aforementioned exhibition were classified under two headings: as stand-alone on the page plan and within a framed area, surrounded by brackets or different decorated areas, and analyzed through selected visuals. As a result of this examination, it has been attempted to discuss the design fiction, the motifs used and their function in the composition, effective styles, application techniques, colors and the effects of these issues in providing design diversity.

Anahtar Kelimeler

İllumination , frontispiece , shuttle form , Fâtih Sultan Mehmed , manuscript.

Fâtih Sultan Mehmed İthaflı Eserlerin Mekik Formundaki Zahriye Tezhipleri Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışmada, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı’nın hazırladığı ve sonrasında kataloğunu yayımladığı “Sultan Fâtih’in Şahsî Kitaplığı Yazma Eser Sergisi”nde yer alan eserlerin mekik formundaki zahriye tezhiplerinin incelenmesi amaçlanmıştır. Sergi, Fatih Sultan Mehmed’in şehzâdeliği ve hükümdarlığı boyunca oluşturduğu kütüphanesindeki -kendisi için hazırlanan yazma eserlerden seçilmiş- tıp, felsefe, mantık, metafizik, astroloji, tefsir, kelâm, fıkıh, dinler tarihi vb. gibi birçok alanı hâvi 98 eserden müteşekkildir. Çalışmamızın kapsamında böyle bir örneklem seçilmesinin sebebi, Sultân için hazırlanan bu eserlerin dönemin bezeme anlayışını sarîh bir şekilde yansıtmasıdır. Zîra, mezkûr eserler Sultân adına hazırlandığından dolayı hattı, tezhibi, cildi vb. hususiyetler bakımından son derece özenle oluşturulmuş özgün tasarımlara ve ince işçiliğe sahiptir. Çalışmanın giriş bölümünde, Osmanlı sultanlarının hem sanatkâr hem de sanat hâmisi yönlerinin kitap sanatlarının gelişimindeki etkileri aktarılmıştır. Ardından Fâtih Sultan Mehmed’in ilim ve sanat hâmisi veçhesi üzerinde durulmuştur. Takip eden bölümde Fâtih dönemi tezhibinde etkili olan üslûplardan bahsedildikten sonra, mezkûr sergide yer alan eserlerden mekik formundaki 43 zahriye tezhibi, sayfa planında müstakil olarak ve çerçeveli bir alan içinde, köşebentler ya da bezenmiş farklı alanlarla çevrili olarak iki başlık altında sınıflandırılmış ve seçili görseller üzerinden incelenmiştir. Bu inceleme sonucunda mekik formundaki zahriye tezhiplerinde görülen desen kurgusu, kullanılan motifler ve bunların kompozisyon içindeki fonksiyonu, etkili üslûplar, uygulama teknikleri, renkler ile bu hususların tasarım çeşitliliğini sağlamadaki etkileri ele alınmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Tezhip , Zahriye , Mekik Form , Fâtih Sultan Mehmed , Yazma Eser.

Kaynakça

• Araç, Ü. (2022). İktidar ve sanat-damat İbrahim Paşa’nın hamiliği (1718-1730). İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları.
• Arıkan, M. (2018). Fenâdan bekâya ip atmak: Fâtih Sultan Mehmed’in özel kütüphanesindeki tasavvuf eserleri. Osmanlı’da ilm-i tasavvuf içinde (s. 59-82). İstanbul: İSAR Vakfı Yayınları. Erişim adresi: https://isamveri.org/pdfdrg/D271840/2018/2018_ARIKANM.pdf.
• Aşıcı, S. (2012). Kitap dostu bir sultan: Fatih. A. R. Özcan (Ed.), Hat ve tezhip sanatı içinde (s. 300-319). Ankara: T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Baykal, İ. (2006). Fatih Sultan Mehmed’in hususi kütüphanesi ve kitabları. Vakıflar Dergisi, 4, 77-83. Erişim adresi: https://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11352/1304/Baykal.pdf?sequence=1&isAllowed=y.
• Biçer, Ş. (2012). Tezhip sanatında ihtişamlı bir dönem: Timur devri Herat üslubu. A. R. Özcan (Ed.), Hat ve tezhip sanatı içinde (s. 282-299). Ankara: T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Binark, İ. (1969). Tezhib sanatı ve kitapçılık tarihimizde Fatih devri tezhipleri. Türk Kültürü Dergisi. 75, 220-233. Erişim adresi: https://isamveri.org/pdfdrg/D00206/1969_75/1969_75_BINARKI.pdf.
• Çam, N. (1988). Türk sanatında sultanların işveren olarak estetik rolleri. Vakıflar Dergisi. 27, 5-14. Erişim adresi: https://acikerisim.fsm.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11352/554/%c3%87am.pdf?sequence=1&isAllowed=y.
• Çelebi, M. N. (2003). İ̇stanbul Süleymaniye Kütüphanesi’nde bulunan Fatih Sultan Mehmet i̇çin hazırlanmış kitapların tezhip sanatı açısından değerlendirilmesi ve diğer özellikleri. (Yayımlanmamış doktora tezi). Atatürk Üniversitesi, Erzurum.
• Derman, Ç. (2012). Tezhip. İslâm ansiklopedisi (C. 41, s. 65-68). İ̇stanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Durmuş, T. I. (2021). Şair ve sultan-Osmanlı’da edebî himaye. İstanbul: Muhit Kitap.
• Emecen, F. M. (2018). Fatih Sultan Mehmed dönemi: siyasi olaylar. F. Başar (Ed.), Fatih Sultan Mehmed Han içinde (s. 131-164). İstanbul: Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Yayınları.
• Erünsal, E. İ. (2015). Osmanlılarda kütüphaneler ve kütüphanecilik. İstanbul: Timaş Yayınları.
• Erünsal, E. İ. (2023). Fâtih’in entelektüel portresi. İstanbul: Timaş Yayınları.
• Erünsal, E. İ. (2024). Edebiyat tarihi yazıları. İstanbul: Timaş Yayınları.
• Gelibolulu, M. Â. (2012). Menâkıb-ı hünerverân. M. Cumbur, (Haz.). İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları.
• İnalcık, H. (2003). Mehmed II. İslâm ansiklopedisi (C. 28, s. 395-407). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• İnalcık, H. (2010). Has-bağçede ‘ayş u tarab. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• İnalcık, H. (2019). Şâir ve patron-patrimonyal devlet ve sanat üzerinde sosyolojik bir inceleme. Ankara: Doğubatı Yayınları.
• Kazan, H. (2010). XVI. asırda sarayın sanatı himayesi. İstanbul: İSAR Vakfı Yayınları.
• Küpeli, G. (2009). Saray nakkaşhanesi ve XV. yüzyılda Osmanlı tezhip sanatını ş̧ekillendiren unsurlar. Bakı Dövlet Universiteti İlahiyyat Fakültesinin Elmi Mecmuesi, 474-494. Erişim adresi: https://isamveri.org/pdfdrg/D02632/2009_11/2009_11_KUPELIG.pdf.
• Mahir, B. (2002). Osmanlı resim sanatında saz üslubu. İstanbul: Hayalperest Yayınları.
• Mert, T. (2020). II. Mahmud’un sanat çevresi. İstanbul: Ötüken Yayınları.
• Necipoğlu, G. (2010). 15. ve 16. yüzyılda Topkapı Sarayı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Öztürk, U. (2024). Osmanlı dünyasında himaye ilişkileri ve yazılı kültür. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Şehsuvaroğlu, H. Y. (1955). Fatih Sultan Mehmed ve ilim adamları. Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Belleteni. 160, 17-18. Erişim adresi: https://isamveri.org/pdfsbv/D00126/1955_160/1955_160_SEHSUVAROLGU1.pdf.
• Sultan Fatih’in şahsî kitaplığı yazma eser sergisi kataloğu (2023). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Tanındı, Z. (1988). Mimar Sinan çağında tasvir. Mimar Sinan dönemi Türk mimarlığı ve sanatı içinde (s. 277-294). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Tanındı, Z. (2002a). Kitap ve cildi. H. İnalcık & G. Renda (Haz.), Osmanlı uygarlığı içinde (C. 2, s. 840-863). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Tanındı, Z. (2002b). Topkapı Sarayı’nın ağaları ve kitaplar. U. Ü. Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3, 42-56. Erişim adresi: https://isamveri.org/pdfsbv/D02870/2002_3/2002_3_TANINDIZ.pdf.
• Tanındı, Z. (2010). Kur’an-ı Kerim nüshalarının ciltleri ve tezhipleri. M. Unustası (Ed.), 1400. yılında Kur’an-ı Kerim içinde. İstanbul: Antik A. Ş. Kültür Yayınları.
• Tanındı, Z. (2012). Başlangıcından Osmanlı’ya tezhip sanatı. A. R. Özcan (Ed.), Hat ve tezhip sanatı içinde (s. 242- 281). Ankara: T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Taşköprülüzâde A. (2019). Eş-Şakâiku’n-nu‘mâniyye fî ulemâi’d-devleti’l-Osmâniyye. M. Hekimoğlu (Haz.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Tekin, G. (2002). Türk edebiyatı: 13.-15. yüzyıllar. H. İnalcık & G. Renda (Haz.), Osmanlı uygarlığı içinde (C. 2, s. 496- 525). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Uzunçarşılı, İ. H. (2003). Osmanlı Sarayı’nda ehl-i hıref (sanatkârlar) defteri. Belgeler, 11(15) 23-77.
• Ünver, S. (2015). İ̇stanbul risaleleri (C. 1-4). İ̇. Kara (Haz.). İstanbul: İBB Kültür A. Ş. Yayınları.
• Yüksel, A. (2018). II. Abdülhamid: sanatkâr ve sanat hâmisi bir sultan. İstanbul: Ötüken Yayınları.