Türkçe ve Urdu Dilindeki Atasözlerinde Kadın ve Toplumsal Cinsiyet Kimliği

Öz

Atasözleri insanlık tarihi boyunca yaşanılan olayların görünmesine ve geçmişin aydınlatılmasına yardımcı olan ismiyle müsemma ata mirası sözlerdir. Toplumun yaşam tarzının ve algı dünyasının analiz edilmesinde önemli veri kaynaklarıdır. Türk dünyası ve Hint alt kıtası, atasözleri noktasında ele alındığında çok zengin bir anonim dağarcığa sahiptir. Dolayısıyla Türk ve Hindistan coğrafyasında farklı dil ve lehçeler konuşulduğu göz önüne alınırsa, biz bu çalışmamızda Pakistan’da kullanılan Urdu dilinde ve Türkiye Türkçesinde yaygın olan atasözleri üzerinden “Kadın” içerikli sözleri bulmaya çalıştık. Bu araştırmada genel tarama modeli kullanılmış olup iç ve dış betimleme özellikleri incelenerek Türkçe ve Urdu dilindeki atasözleri, kadın kimliği/cinsiyet açısından incelenmiş, tespit edilebilen atasözlerinden hareketle kadın görünüşü ortaya konulmaya çalışılmıştır. Türkçe ve Urduca atasözleri belli konu başlıkları altında incelenerek bu atasözleri sınıflandırılmaya çalışılmıştır. Çalışmada her iki dildeki atasözlerinde kadın kavramı ve özellikleri ile ilgili olumlu ifadeler bulunsa da olumsuz ifadelere daha fazla yer verildiği tespit edilmiş, sonuçta çelişkili ifadelere dikkat çekilerek bu durumun kadına toplumsal alanlarda önemli bir sorun yarattığına değinilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türkçe atasözü
• Urduca atasözü
• kadın
• eş
• anne.

Women and Social Gender Identity in Turkish and Urdu Proverbs

Öz

Proverbs are inherited expressions that help transfer experiences lived throughout history of mankind to subsequent generations and shed light on the past. Being an important component of folklore, proverbs are significant sources of data in the analysis of the lifestyle of a society and its world of perceptions. When the Turkish world and the Indian subcontinent is taken into consideration in terms of proverbs, it is observed that it possesses a very rich and anonymous repertory in this regard. Therefore, considering that different languages and dialects are spoken in Turkish and Indian geography, in this study we tried to find words containing "Woman" through proverbs common in Urdu language and Turkey Turkish. The general survey model was used in this study, and Turkish and Urdu proverbs were investigated in terms of women’s identity/gender taking into account internal and external features of description; then, an attempt was made to present a profile of woman on the basis of proverbs that were identified. Turkish and Urdu proverbs were explored under certain titles, and they were tried to be classified. This study found that although there are positive expressions concerning the concept of women and their characteristics, negative expressions outnumber them and by drawing attention to contradictory expressions in this regard, it was argued that this situation creates serious problems for women in social life.

Anahtar Kelimeler

• Turkish proverbs
• Urdu proverbs
• women
• wife
• mother

Kaynakça

1. Aksoy, Ö. A. (1995). Atasözleri ve deyimler sözlüğü. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
2. Alisbah Tuskan, A. (2012). Toplumsal cinsiyet: Toplumda kadına biçilen roller ve çözümleri. Türkiye Barolar Birliği Dergisi, 99, 445–449.
3. Asar, F. S. (t.y.). Urdu muhavare. Kalkata: Osmaniyah Book Depot.
4. Aydın, N. (2018). Kız–kadın kimliğinin oluşumu ve kadına bakış bağlamında toplumsal algıya yön veren atasözleri. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi (SEFAD), 39, 169–180. doi:10.21497/sefad.443454
5. Başaran, U. (2018). Atasözlerinde kadın algısı. Erişim adresi: https://kulturportali.gov.tr/mrepo/eKitap/eb- atasozlerindekadinalgisi/
6. (Erişim tarihi: 26 Haziran 2024).
7. Beauvoir, S. de. (1980). Kadın: Genç kızlık çağı (Çev. B. Onaran). İstanbul: Payel Yayınevi.
8. Bilik, N., & Çakmakçı, M. K. (2025). 1947 Hindistan–Pakistan ayrılığında kadınların yaşadığı sorunların Urdu hikâyesine yansımaları. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Doğu Dilleri Dergisi, X (1), 1–13.

9. Butler, J. (2009). Performativity, precarity and sexual politics. Revista de Antropología Iberoamericana, 4(3), i– xiii.
10. Çakıcı, D. (2011). Gender and language. Sosyal Bilimler Dergisi, 9(2), 459–471.
11. Demir, A. (2014). Roman ve stereotip: Türk romanından örneklerle. İstanbul: Kadav Yayınları.
12. Dowling, C. (1994). Sinderella kompleksi: Çağdaş kadında bağımsızlık korkusu (Çev. S. Budak). Ankara: Öteki Yayınevi.
13. Fallon, S. W. (1998). A dictionary of Hindustani proverbs. New Delhi.
14. Genç, H. N. (2018). Atasözlerinde toplumsal cinsiyet algısı olarak kadın. Folklor/Edebiyat, 24(94), 13–34.
15. Ghilzai, S. A., & Zeeshan, M. (2020). Proverbial rhetoric in sustenance of gender stereotypes: An ethnological account of proverbs from Pakistani languages. Global Language Review, II, 1–9. doi:10.31703/GLR.2020(V-II).01
16. Gügör Ergan, N. (2002). Türk atasözleri ve deyimlerinde “kadın”. I. Türk Dünyası Kadınlar Kurultayı içinde (Haz. İ. Gülsün). Ankara: Türk Yurdu Yayınları.
17. Günindi Ersöz, A. (2010). Türk atasözleri ve deyimlerinde kadına yönelik toplumsal cinsiyet rolleri. Gazi Türkiyat, 6, 167–181.
18. Jaweed, S., Aneeqa, M., Ali, S., & Khan, S. (2022). “Frailty, thy name is women” vs. “I will not be triumphed over”: Representation of women in Urdu proverbs. Webology, 1(3), 924–937.
19. Karakuş, U. E. (2019). Türk atasözleri ve deyimlerinde kadın. 2nd International Congress on New Horizons in Education and Social Sciences (ICES 2019) Proceedings içinde (ss. 109–121). İstanbul.
20. Khan, M. (2013). Urdu proverbs and gender ideology: A study on the gender hierarchy in the Urdu-speaking Pakistani culture. Erişim adresi: https://www.academia.edu/14695912 (Erişim tarihi: 24 Nisan 2025).
21. Khan, M., Almas, S. I., & Yousaf, M. (2017). Gender representation through animal metaphors: An analysis of Urdu proverbs. Journal of Gender and Social Issues, 16(1), 61–74.
22. Kureyşi, Ş. A. (2012). Kahâvateyn aur in ka hikâyeti o talmihi pasmanzar. Lahor: Dar’un Navadar.
23. Küçük, S. (2003). Cinsiyet ayrımlı atasözlerinde kadın ve erkek kimliği. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2, 213–214.
24. Nath, D. P., & Dutta, J. (2012). Women and culture in India: Countering the force of nativity. SACS, 4(1), 12–18.
25. Qureshi, B. A. (t.y.). Standard dictionary. Lahore.
26. Rasul, S. (2015). Gender and power relationships in the language of proverbs: Image of a woman. FWU Journal of Social Sciences, 9(2), 53–62.
27. Sarhindi, V. (2000). İlmi Urdu lügat. Lahor: Sardar Muhammad Publishers.
28. Sıddıqui, S. (2008). Gender bias in language. Erişim adresi: https://www.dawn.com/news/844014 (Erişim tarihi: 28 Nisan 2025).
29. Tekin, F. (2023). Türk dünyası atasözlerinde toplumsal cinsiyet: “Kadın”, “erkek”. Journal of Turkish World Studies, 23(2), 543–572.
30. Tellioğlu, İ. (2006). İslam öncesi Türk toplumunda kadının konumu üzerine. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (TAED), 55, 209–224.
31. Türk Dil Kurumu. (2025). Türkçe sözlük. Erişim adresi: https://sozluk.gov.tr/
32. Yaktıl Oğuz, G. (2000). Cinsiyet rolleri ile ilgili stereotiplerin televizyonda sunumu. Kurgu Dergisi, 17, 35–43.
33. Yurtbaşı, M. (2012). Sınıflandırılmış atasözleri sözlüğü. İstanbul: Excellence Yayınları.